౨౫. భిక్ఖువగ్గో

౧. పఞ్చభిక్ఖువత్థు

చక్ఖునా సంవరోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్చ భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

తేసు కిర ఏకేకో చక్ఖుద్వారాదీసు పఞ్చసు ద్వారేసు ఏకేకమేవ రక్ఖి. అథేకదివసం సన్నిపతిత్వా ‘‘అహం దురక్ఖం రక్ఖామి, అహం దురక్ఖం రక్ఖామీ’’తి వివదిత్వా ‘‘సత్థారం పుచ్ఛిత్వా ఇమమత్థం జానిస్సామా’’తి సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, మయం చక్ఖుద్వారాదీని రక్ఖన్తా అత్తనో అత్తనో రక్ఖనద్వారమేవ దురక్ఖన్తి మఞ్ఞామ, కో ను ఖో అమ్హేసు దురక్ఖం రక్ఖతీ’’తి పుచ్ఛింసు. సత్థా ఏకం భిక్ఖుమ్పి అనోసాదేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, సబ్బాని పేతాని దురక్ఖానేవ, అపి చ ఖో పన తుమ్హే న ఇదానేవ పఞ్చసు ఠానేసు అసంవుతా, పుబ్బేపి అసంవుతా, అసంవుతత్తాయేవ చ పణ్డితానం ఓవాదే అవత్తిత్వా జీవితక్ఖయం పాపుణిత్థా’’తి వత్వా ‘‘కదా, భన్తే’’తి తేహి యాచితో అతీతే తక్కసిలజాతకస్స వత్థుం విత్థారేత్వా రక్ఖసీనం వసేన రాజకులే జీవితక్ఖయం పత్తే పత్తాభిసేకేన మహాసత్తేన సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా రాజాసనే నిసిన్నేన అత్తనో సిరిసమ్పత్తిం ఓలోకేత్వా ‘‘వీరియం నామేతం సత్తేహి కత్తబ్బమేవా’’తి ఉదానవసేన ఉదానితం –

‘‘కుసలూపదేసే ధితియా దళ్హాయ చ,

అనివత్తితత్తాభయభీరుతాయ చ;

న రక్ఖసీనం వసమాగమిమ్హసే,

స సోత్థిభావో మహతా భయేన మే’’తి. (జా. ౧.౧.౧౩౨) –

ఇమం గాథం దస్సేత్వా ‘‘తదాపి తుమ్హేవ పఞ్చ జనా తక్కసిలాయం రజ్జగహణత్థాయ నిక్ఖన్తం మహాసత్తం ఆవుధహత్థా పరివారేత్వా మగ్గం గచ్ఛన్తా అన్తరామగ్గే రక్ఖసీహి చక్ఖుద్వారాదివసేన ఉపనీతేసు రూపారమ్మణాదీసు అసంవుతా పణ్డితస్స ఓవాదే అవత్తిత్వా ఓలీయన్తా రక్ఖసీహి ఖాదితా జీవితక్ఖయం పాపుణిత్థ. తేసు పన ఆరమ్మణేసు సుసంవుతో పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధన్తిం దేవవణ్ణిం యక్ఖినిం అనాదియిత్వా సోత్థినా తక్కసిలం గన్త్వా రజ్జం పత్తో రాజా అహమేవా’’తి జాతకం సమోధానేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ సబ్బాని ద్వారాని సంవరితబ్బాని. ఏతాని హి సంవరన్తో ఏవ సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౩౬౦. ‘‘చక్ఖునా సంవరో సాధు, సాధు సోతేన సంవరో;

ఘానేన సంవరో సాధు, సాధు జివ్హాయ సంవరో.

౩౬౧. ‘‘కాయేన సంవరో సాధు, సాధు వాచాయ సంవరో;

మనసా సంవరో సాధు, సాధు సబ్బత్థ సంవరో;

సబ్బత్థ సంవుతో భిక్ఖు, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి.

తత్థ చక్ఖునాతి యదా హి భిక్ఖునో చక్ఖుద్వారే రూపారమ్మణం ఆపాథమాగచ్ఛతి, తదా ఇట్ఠారమ్మణే అరజ్జన్తస్స అనిట్ఠారమ్మణే అదుస్సన్తస్స అసమపేక్ఖనేన మోహం అనుప్పాదేన్తస్స తస్మిం ద్వారే సంవరో థకనం పిదహనం గుత్తి కతా నామ హోతి. తస్స సో ఏవరూపో చక్ఖునా సంవరో సాధు. ఏస నయో సోతద్వారాదీసుపి. చక్ఖుద్వారాదీసుయేవ పన సంవరో వా అసంవరో వా నుప్పజ్జతి, పరతో పన జవనవీథియం ఏస లబ్భతి. తదా హి అసంవరో ఉప్పజ్జన్తో అస్సద్ధా అక్ఖన్తి కోసజ్జం ముట్ఠసచ్చం అఞ్ఞాణన్తి అకుసలవీథియం అయం పఞ్చవిధో లబ్భతి. సంవరో ఉప్పజ్జన్తో సద్ధా ఖన్తి వీరియం సతి ఞాణన్తి కుసలవీథియం అయం పఞ్చవిధో లబ్భతి.

కాయేన సంవరోతి ఏత్థ పన పసాదకాయోపి చోపనకాయోపి లబ్భతి. ఉభయమ్పి పనేతం కాయద్వారమేవ. తత్థ పసాదద్వారే సంవరాసంవరో కథితోవ. చోపనద్వారేపి తంవత్థుకా పాణాతిపాతఅదిన్నాదానకామేసుమిచ్ఛాచారా. తేహి పన సద్ధిం అకుసలవీథియం ఉప్పజ్జన్తేహి తం ద్వారం అసంవుతం హోతి, కుసలవీథియం ఉప్పజ్జన్తేహి పాణాతిపాతావేరమణిఆదీహి సంవుతం. సాధు వాచాయాతి ఏత్థాపి చోపనవాచాపి వాచా. తాయ సద్ధిం ఉప్పజ్జన్తేహి ముసావాదాదీహి తం ద్వారం అసంవుతం హోతి, ముసావాదావేరమణిఆదీహి సంవుతం. మనసా సంవరోతి ఏత్థాపి జవనమనతో అఞ్ఞేన మనేన సద్ధిం అభిజ్ఝాదయో నత్థి. మనోద్వారే పన జవనక్ఖణే ఉప్పజ్జమానేహి అభిజ్ఝాదీహి తం ద్వారం అసంవుతం హోతి, అనభిజ్ఝాదీహి సంవుతం హోతి. సాధు సబ్బత్థాతి తేసు చక్ఖుద్వారాదీసు సబ్బేసుపి సంవరో సాధు. ఏత్తావతా హి అట్ఠ సంవరద్వారాని అట్ఠ చ అసంవరద్వారాని కథితాని. తేసు అట్ఠసు అసంవరద్వారేసు ఠితో భిక్ఖు సకలవట్టమూలకదుక్ఖతో న ముచ్చతి, సంవరద్వారేసు పన ఠితో సబ్బస్మాపి వట్టమూలకదుక్ఖా ముచ్చతి. తేన వుత్తం – ‘‘సబ్బత్థ సంవుతో భిక్ఖు, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి.

దేసనావసానే తే పఞ్చ భిక్ఖూ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

పఞ్చభిక్ఖువత్థు పఠమం.

౨. హంసఘాతకభిక్ఖువత్థు

హత్థసంయతోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం హంసఘాతకం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థివాసినో కిర ద్వే సహాయకా భిక్ఖూసు పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదా యేభుయ్యేన ఏకతో విచరన్తి. తే ఏకదివసం అచిరవతిం గన్త్వా న్హత్వా ఆతపే తప్పమానా సారణీయకథం కథేన్తా అట్ఠంసు. తస్మిం ఖణే ద్వే హంసా ఆకాసేన గచ్ఛన్తి. అథేకో దహరభిక్ఖు సక్ఖరం గహేత్వా ‘‘ఏకస్స హంసపోతకస్స అక్ఖిం పహరిస్సామీ’’తి ఆహ, ఇతరో ‘‘న సక్ఖిస్సామీ’’తి ఆహ. తిట్ఠతు ఇమస్మిం పస్సే అక్ఖి, పరపస్సే అక్ఖిం పహరిస్సామీతి. ఇదమ్పి న సక్ఖిస్ససియేవాతి. ‘‘తేన హి ఉపధారేహీ’’తి దుతియం సక్ఖరం గహేత్వా హంసస్స పచ్ఛాభాగే ఖిపి, హంసో సక్ఖరసద్దం సుత్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేసి. అథ నం ఇతరం వట్టసక్ఖరం గహేత్వా పరపస్సే అక్ఖిమ్హి పహరిత్వా ఓరిమక్ఖినా నిక్ఖామేసి. హంసో విరవన్తో పరివత్తిత్వా తేసం పాదమూలేయేవ పతి. తత్థ తత్థ ఠితా భిక్ఖూ దిస్వా, ‘‘ఆవుసో, బుద్ధసాసనే పబ్బజిత్వా అననుచ్ఛవికం వో కతం పాణాతిపాతం కరోన్తేహీ’’తి వత్వా తే ఆదాయ గన్త్వా తథాగతస్స దస్సేసుం.

సత్థా ‘‘సచ్చం కిర తయా భిక్ఖు పాణాతిపాతో కతో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖు కస్మా ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా ఏవమకాసి, పోరాణకపణ్డితా అనుప్పన్నే బుద్ధే అగారమజ్ఝే వసమానా అప్పమత్తకేసుపి ఠానేసు కుక్కుచ్చం కరింసు, త్వం పన ఏవరూపే బుద్ధసాసనే పబ్బజిత్వా కుక్కుచ్చమత్తమ్పి న అకాసీ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే కురురట్ఠే ఇన్దపత్తనగరే ధనఞ్చయే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా అనుపుబ్బేన విఞ్ఞుతం పత్తో తక్కసిలాయం సిప్పాని ఉగ్గహేత్వా పితరా ఉపరజ్జే పతిట్ఠాపితో అపరభాగే పితు అచ్చయేన రజ్జం పత్వా దస రాజధమ్మే అకోపేన్తో కురుధమ్మే వత్తిత్థ. కురుధమ్మో నామ పఞ్చసీలాని, తాని బోధిసత్తో పరిసుద్ధాని కత్వా రక్ఖి. యథా చ బోధిసత్తో, ఏవమస్స మాతా అగ్గమహేసీ కనిట్ఠభాతా ఉపరాజా పురోహితో బ్రాహ్మణో రజ్జుగాహకో అమచ్చో సారథి సేట్ఠి దోణమాపకో మహామత్తో దోవారికో నగరసోభినీ వణ్ణదాసీతి ఏవమేతేసు ఏకాదససు జనేసు కురుధమ్మం రక్ఖన్తేసు కలిఙ్గరట్ఠే దన్తపురనగరే కలిఙ్గే రజ్జం కారేన్తే తస్మిం రట్ఠే దేవో న వస్సి. మహాసత్తస్స పన అఞ్జనసన్నిభో నామ మఙ్గలహత్థీ మహాపుఞ్ఞో హోతి. రట్ఠవాసినో ‘‘తస్మిం ఆనీతే దేవో వస్సిస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ రఞ్ఞో ఆరోచయింసు. రాజా తస్స హత్థిస్స ఆనయనత్థాయ బ్రాహ్మణే పహిణి. తే గన్త్వా మహాసత్తం హత్థిం యాచింసు. సత్థా తేసం యాచనకారణం దస్సేతుం ఆహ –

‘‘తవ సద్ధఞ్చ సీలఞ్చ, విదిత్వాన జనాధిప;

వణ్ణం అఞ్జనవణ్ణేన, కలిఙ్గస్మిం నిమిమ్హసే’’తి. (జా. ౧.౩.౭౬) –

ఇమం తికనిపాతే జాతకం కథేసి. హత్థిమ్హి పన ఆనీతేపి దేవే అవస్సన్తే ‘‘సో రాజా కురుధమ్మం రక్ఖతి, తేనస్స రట్ఠే దేవో వస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ ‘‘యం సో కురుధమ్మం రక్ఖతి, తం సువణ్ణపట్టే లిఖిత్వా ఆనేథా’’తి పున కాలిఙ్గో బ్రాహ్మణే చ అమచ్చే చ పేసేసి. తేసు గన్త్వా యాచన్తేసు రాజానం ఆదిం కత్వా సబ్బేపి తే అత్తనో అత్తనో సీలేసు కిఞ్చి కుక్కుచ్చమత్తం కత్వా ‘‘అపరిసుద్ధం నో సీల’’న్తి పటిక్ఖిపిత్వాపి ‘‘న ఏత్తావతా సీలభేదో హోతీ’’తి తేహి పునప్పునం యాచితా అత్తనో అత్తనో సీలాని కథయింసు. కాలిఙ్గో సువణ్ణపట్టే లిఖాపేత్వా ఆభతం కురుధమ్మం దిస్వావ సమాదాయ సాధుకం పూరేసి. తస్స రట్ఠే దేవో పావస్సి, రట్ఠం ఖేమం సుభిక్ఖం అహోసి. సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా –

‘‘గణికా ఉప్పలవణ్ణా, పుణ్ణో దోవారికో తదా;

రజ్జుగాహో చ కచ్చానో, దోణమాపకో చ కోలితో.

‘‘సారిపుత్తో తదా సేట్ఠీ, అనురుద్ధో చ సారథీ;

బ్రాహ్మణో కస్సపో థేరో, ఉపరాజానన్దపణ్డితో.

‘‘మహేసీ రాహులమాతా, మాయాదేవీ జనేత్తికా;

కురురాజా బోధిసత్తో, ఏవం ధారేథ జాతక’’న్తి. –

జాతకం సమోధానేత్వా ‘‘భిక్ఖు ఏవం పుబ్బేపి పణ్డితా అప్పమత్తకేపి కుక్కుచ్చే ఉప్పన్నే అత్తనో సీలభేదే ఆసఙ్కం కరింసు, త్వం పన మాదిసస్స బుద్ధస్స సాసనే పబ్బజిత్వా పాణాతిపాతం కరోన్తో అతిభారియం కమ్మమకాసి, భిక్ఖునా నామ హత్థేహి పాదేహి వాచాయ చ సంయతేన భవితబ్బ’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౬౨. ‘‘హత్థసంయతో పాదసంయతో,

వాచాసంయతో సంయతుత్తమో;

అజ్ఝత్తరతో సమాహితో,

ఏకో సన్తుసితో తమాహు భిక్ఖు’’న్తి.

తత్థ హత్థసంయతోతి హత్థకీళాపనాదీనం వా హత్థేన పరేసం పహరణాదీనం వా అభావేన హత్థసంయతో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. వాచాయ పన ముసావాదాదీనం అకరణతో వాచాయ సంయతో. సంయతుత్తమోతి సంయతత్తభావో, కాయచలనసీసుక్ఖిపనభముకవికారాదీనం అకారకోతి అత్థో. అజ్ఝత్తరతోతి గోచరజ్ఝత్తసఙ్ఖాతాయ కమ్మట్ఠానభావనాయ రతో. సమాహితోతి సుట్ఠు ఠపితో. ఏకో సన్తుసితోతి ఏకవిహారీ హుత్వా సుట్ఠు తుసితో విపస్సనాచారతో పట్ఠాయ అత్తనో అధిగమేన తుట్ఠమానసో. పుథుజ్జనకల్యాణకఞ్హి ఆదిం కత్వా సబ్బేపి సేఖా అత్తనో అధిగమేన సన్తుస్సన్తీతి సన్తుసితా, అరహా పన ఏకన్తసన్తుసితోవ. తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

హంసఘాతకభిక్ఖువత్థు దుతియం.

౩. కోకాలికవత్థు

యో ముఖసంయతోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోకాలికం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు ‘‘అథ ఖో కోకాలికో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీ’’తి సుత్తే (సం. ని. ౧.౧౮౧; సు. ని. కోకాలికసుత్త; అ. ని. ౧౦.౮౯) ఆగతమేవ. అత్థోపిస్స అట్ఠకథాయ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

కోకాలికే పన పదుమనిరయే ఉప్పన్నే ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘అహో కోకాలికో భిక్ఖు అత్తనో ముఖం నిస్సాయ వినాసం పత్తో, ద్వే అగ్గసావకే అక్కోసన్తస్సేవ హిస్స పథవీ వివరం అదాసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి కోకాలికో భిక్ఖు అత్తనో ముఖమేవ నిస్సాయ నట్ఠో’’తి వత్వా తమత్థం సోతుకామేహి భిక్ఖూహి యాచితో తస్స పకాసనత్థం అతీతం ఆహరి.

అతీతే హిమవన్తపదేసే ఏకస్మిం సరే కచ్ఛపో వసతి. ద్వే హంసపోతకా గోచరాయ చరన్తా తేన సద్ధిం విస్సాసం కత్వా దళ్హవిస్సాసికా హుత్వా ఏకదివసం కచ్ఛపం పుచ్ఛింసు – ‘‘సమ్మ, అమ్హాకం హిమవన్తే చిత్తకూటపబ్బతతలే కఞ్చనగుహాయ వసనట్ఠానం, రమణియో పదేసో, గచ్ఛిస్ససి అమ్హేహి సద్ధి’’న్తి. ‘‘సమ్మ, అహం కథం గమిస్సామీ’’తి? ‘‘మయం తం నేస్సామ, సచే ముఖం రక్ఖితుం సక్ఖిస్ససీ’’తి. ‘‘రక్ఖిస్సామి, సమ్మా గహేత్వా మం గచ్ఛథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి వత్వా ఏకం దణ్డకం కచ్ఛపేన డంసాపేత్వా సయం తస్స ఉభో కోటియో డంసిత్వా ఆకాసం పక్ఖన్దింసు. తం తథా హంసేహి నీయమానం గామదారకా దిస్వా ‘‘ద్వే హంసా కచ్ఛపం దణ్డేన హరన్తీ’’తి ఆహంసు. కచ్ఛపో ‘‘యది మం సహాయకా నేన్తి, తుమ్హాకం ఏత్థ కిం హోతి దుట్ఠచేటకా’’తి వత్తుకామో హంసానం సీఘవేగతాయ బారాణసినగరే రాజనివేసనస్స ఉపరిభాగం సమ్పత్తకాలే దట్ఠట్ఠానతో దణ్డకం విస్సజ్జేత్వా ఆకాసఙ్గణే పతిత్వా ద్వేధా భిజ్జి. సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా –

‘‘అవధీ వత అత్తానం, కచ్ఛపో బ్యాహరం గిరం;

సుగ్గహీతస్మిం కట్ఠస్మిం, వాచాయ సకియావధీ.

‘‘ఏతమ్పి దిస్వా నరవీరియసేట్ఠ,

వాచం పముఞ్చే కుసలం నాతివేలం;

పస్ససి బహుభాణేన, కచ్ఛపం బ్యసనం గత’’న్తి. (జా. ౧.౨.౧౨౯-౧౩౦);

ఇమం దుకనిపాతే బహుభాణిజాతకం విత్థారేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ ముఖసంయతేన సమచారినా అనుద్ధతేన నిబ్బుతచిత్తేన భవితబ్బ’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౬౩. ‘‘యో ముఖసంయతో భిక్ఖు, మన్తభాణీ అనుద్ధతో;

అత్థం ధమ్మఞ్చ దీపేతి, మధురం తస్స భాసిత’’న్తి.

తత్థ ముఖసంయతోతి దాసచణ్డాలాదయోపి ‘‘త్వం దుజ్జాతో, త్వం దుస్సీలో’’తిఆదీనం అవచనతాయ ముఖేన సంయతో. మన్తభాణీతి మన్తా వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ భణనసీలో. అనుద్ధతోతి నిబ్బుతచిత్తో. అత్థం ధమ్మఞ్చ దీపేతీతి భాసితత్థఞ్చేవ దేసనాధమ్మఞ్చ కథేతి. మధురన్తి ఏవరూపస్స భిక్ఖునో భాసితం మధురం నామ. యో పన అత్థమేవ సమ్పాదేతి, న పాళిం, పాళింయేవ సమ్పాదేతి, న అత్థం, ఉభయం వా పన న సమ్పాదేతి, తస్స భాసితం మధురం నామ న హోతీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

కోకాలికవత్థు తతియం.

౪. ధమ్మారామత్థేరవత్థు

ధమ్మారామోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ధమ్మారామత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

సత్థారా కిర ‘‘ఇతో మే చతుమాసచ్చయేన పరినిబ్బానం భవిస్సతీ’’తి ఆరోచితే అనేకసహస్సా భిక్ఖూ సత్థారం పరివారేత్వా విచరింసు. తత్థ పుథుజ్జనా భిక్ఖూ అస్సూని సన్ధారేతుం నాసక్ఖింసు, ఖీణాసవానం ధమ్మసంవేగో ఉప్పజ్జి. సబ్బేపి ‘‘కిం ను ఖో కరిస్సామా’’తి వగ్గబన్ధనేన విచరన్తి. ఏకో పన ధమ్మారామో నామ భిక్ఖు భిక్ఖూనం సన్తికం న ఉపసఙ్కమతి. భిక్ఖూహి ‘‘కిం, ఆవుసో’’తి వుచ్చమానో పటివచనమ్పి అదత్వా ‘‘సత్థా కిర చతుమాసచ్చయేన పరినిబ్బాయిస్సతి, అహఞ్చమ్హి అవీతరాగో, సత్థరి ధరమానేయేవ వాయమిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి ఏకకోవ విహరన్తో సత్థారా దేసితం ధమ్మం ఆవజ్జేతి చిన్తేతి అనుస్సరతి. భిక్ఖూ తథాగతస్స ఆరోచేసుం – ‘‘భన్తే, ధమ్మారామస్స తుమ్హేసు సినేహమత్తమ్పి నత్థి, ‘సత్థా కిర పరినిబ్బాయిస్సతి, కిం ను ఖో కరిస్సామా’తి అమ్హేహి సద్ధిం సమ్మన్తనమత్తమ్పి న కరోతీ’’తి. సత్థా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం ఏవం కరోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? తుమ్హే కిర చతుమాసచ్చయేన పరినిబ్బాయిస్సథ, అహఞ్చమ్హి అవీతరాగో, తుమ్హేసు ధరన్తేసుయేవ వాయమిత్వా అరహత్తం పాపుణిస్సామీతి తుమ్హేహి దేసితం ధమ్మం ఆవజ్జామి చిన్తేమి అనుస్సరామీతి.

సత్థా ‘‘సాధు సాధూ’’తి తస్స సాధుకారం దత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, అఞ్ఞేనాపి మయి సినేహవన్తేన భిక్ఖునా నామ ధమ్మారామసదిసేనేవ భవితబ్బం. న హి మయ్హం మాలాగన్ధాదీహి పూజం కరోన్తా మమ పూజం కరోన్తి నామ, ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జన్తాయేవ పన మం పూజేన్తి నామా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౬౪. ‘‘ధమ్మారామో ధమ్మరతో, ధమ్మం అనువిచిన్తయం;

ధమ్మం అనుస్సరం భిక్ఖు, సద్ధమ్మా న పరిహాయతీ’’తి.

తత్థ నివాసనట్ఠేన సమథవిపస్సనాధమ్మో ఆరామో అస్సాతి ధమ్మారామో. తస్మింయేవ ధమ్మే రతోతి ధమ్మరతో. తస్సేవ ధమ్మస్స పునప్పునం విచిన్తనతాయ ధమ్మం అనువిచిన్తయం, తం ధమ్మం ఆవజ్జేన్తో మనసికరోన్తోతి అత్థో. అనుస్సరన్తి తమేవ ధమ్మం అనుస్సరన్తో. సద్ధమ్మాతి ఏవరూపో భిక్ఖు సత్తతింసభేదా బోధిపక్ఖియధమ్మా నవవిధలోకుత్తరధమ్మా చ న పరిహాయతీతి అత్థో.

దేసనావసానే సో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠహి, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

ధమ్మారామత్థేరవత్థు చతుత్థం.

౫. విపక్ఖసేవకభిక్ఖువత్థు

సలాభన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం విపక్ఖసేవకం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి.

తస్స కిరేకో దేవదత్తపక్ఖికో భిక్ఖు సహాయో అహోసి. సో తం భిక్ఖూహి సద్ధిం పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘కుహిం గతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అసుకట్ఠానం నామ పిణ్డాయ చరితు’’న్తి. ‘‘లద్ధో తే పిణ్డపాతో’’తి? ‘‘ఆమ, లద్ధో’’తి. ‘‘ఇధ అమ్హాకం మహాలాభసక్కారో, కతిపాహం ఇధేవ హోహీ’’తి. సో తస్స వచనేన కతిపాహం తత్థ వసిత్వా సకట్ఠానమేవ అగమాసి. అథ నం భిక్ఖూ ‘‘అయం, భన్తే, దేవదత్తస్స ఉప్పన్నలాభసక్కారం పరిభుఞ్జతి, దేవదత్తస్స పక్ఖికో ఏసో’’తి తథాగతస్స ఆరోచేసుం. సత్థా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం ఏవమకాసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, భన్తే, అహం తత్థ ఏకం దహరం నిస్సాయ కతిపాహం వసిం, న చ పన దేవదత్తస్స లద్ధిం రోచేమీ’’తి. అథ నం భగవా ‘‘కిఞ్చాపి త్వం లద్ధిం న రోచేసి, దిట్ఠదిట్ఠకానంయేవ పన లద్ధిం రోచేన్తో వియ విచరసి. న త్వం ఇదానేవ ఏవం కరోసి, పుబ్బేపి ఏవరూపోయేవా’’తి వత్వా ‘‘ఇదాని తావ, భన్తే, అమ్హేహి సామం దిట్ఠో, పుబ్బే పనేస కేసం లద్ధిం రోచేన్తో వియ విచరి, ఆచిక్ఖథ నో’’తి భిక్ఖూహి యాచితో అతీతం ఆహరిత్వా –

‘‘పురాణచోరాన వచో నిసమ్మ,

మహిళాముఖో పోథయమన్వచారీ;

సుసఞ్ఞతానఞ్హి వచో నిసమ్మ,

గజుత్తమో సబ్బగుణేసు అట్ఠా’’తి. (జా. ౧.౧.౨౬) –

ఇమం మహిళాముఖజాతకం విత్థారేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ సకలాభేనేవ సన్తుట్ఠేన భవితబ్బం, పరలాభం పత్థేతుం న వట్టతి. పరలాభం పత్థేన్తస్స హి ఝానవిపస్సనామగ్గఫలేసు ఏకధమ్మోపి నుప్పజ్జతి, సకలాభసన్తుట్ఠస్సేవ పన ఝానాదీని ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౩౬౫. ‘‘సలాభం నాతిమఞ్ఞేయ్య, నాఞ్ఞేసం పిహయం చరే;

అఞ్ఞేసం పిహయం భిక్ఖు, సమాధిం నాధిగచ్ఛతి.

౩౬౬. ‘‘అప్పలాభోపి చే భిక్ఖు, సలాభం నాతిమఞ్ఞతి;

తం వే దేవా పసంసన్తి, సుద్ధాజీవిం అతన్దిత’’న్తి.

తత్థ సలాభన్తి అత్తనో ఉప్పజ్జనకలాభం. సపదానచారఞ్హి పరివజ్జేత్వా అనేసనాయ జీవికం కప్పేన్తో సలాభం అతిమఞ్ఞతి హీళేతి జిగుచ్ఛతి నామ. తస్మా ఏవం అకరణేన సలాభం నాతిమఞ్ఞేయ్య. అఞ్ఞేసం పిహయన్తి అఞ్ఞేసం లాభం పత్థేన్తో న చరేయ్యాతి అత్థో. సమాధిం నాధిగచ్ఛతీతి అఞ్ఞేసఞ్హి లాభం పిహయన్తో తేసం చీవరాదికరణే ఉస్సుక్కం ఆపన్నో భిక్ఖు అప్పనాసమాధిం వా ఉపచారసమాధిం వా నాధిగచ్ఛతి. సలాభం నాతిమఞ్ఞతీతి అప్పలాభోపి సమానో ఉచ్చనీచకులే పటిపాటియా సపదానం చరన్తో భిక్ఖు సలాభం నాతిమఞ్ఞతి నామ. తం వేతి తం ఏవరూపం భిక్ఖుం సారజీవితతాయ సుద్ధాజీవిం జఙ్ఘబలం నిస్సాయ జీవితకప్పనేన అకుసీతతాయ అతన్దితం దేవా పసంసన్తి థోమేన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

విపక్ఖసేవకభిక్ఖువత్థు పఞ్చమం.

౬. పఞ్చగ్గదాయకబ్రాహ్మణవత్థు

సబ్బసోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్చగ్గదాయకం నామ బ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర సస్సే ఖేత్తే ఠితకాలేయేవ ఖేత్తగ్గం నామ దేతి, ఖలకాలే ఖలగ్గం నామ దేతి, ఖలభణ్డకాలే ఖలభణ్డగ్గం నామ దేతి, ఉక్ఖలికకాలే కుమ్భగ్గం నామ దేతి, పాతియం వడ్ఢితకాలే పాతగ్గం నామ దేతీతి ఇమాని పఞ్చ అగ్గదానాని దేతి, సమ్పత్తస్స అదత్వా నామ న భుఞ్జతి. తేనస్స పఞ్చగ్గదాయకోత్వేవ నామం అహోసి. సత్థా తస్స చ బ్రాహ్మణియా చస్స తిణ్ణం ఫలానం ఉపనిస్సయం దిస్వా బ్రాహ్మణస్స భోజనవేలాయం గన్త్వా ద్వారే అట్ఠాసి. సోపి ద్వారపముఖే అన్తోగేహాభిముఖో నిసీదిత్వా భుఞ్జతి, సత్థారం ద్వారే ఠితం న పస్సతి. బ్రాహ్మణీ పన తం పరివిసమానా సత్థారం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అయం బ్రాహ్మణో పఞ్చసు ఠానేసు అగ్గం దత్వా భుఞ్జతి, ఇదాని చ సమణో గోతమో ఆగన్త్వా ద్వారే ఠితో. సచే బ్రాహ్మణో ఏతం దిస్వా అత్తనో భత్తం హరిత్వా దస్సతి, పునపాహం పచితుం న సక్ఖిస్సామీ’’తి. సా ‘‘ఏవం అయం సమణం గోతమం న పస్సిస్సతీ’’తి సత్థు పిట్ఠిం దత్వా తస్స పచ్ఛతో తం పటిచ్ఛాదేన్తీ ఓనమిత్వా పుణ్ణచన్దం పాణినా పటిచ్ఛాదేన్తీ వియ అట్ఠాసి. తథా ఠితా ఏవ చ పన ‘‘గతో ను ఖో నో’’తి సత్థారం అడ్ఢక్ఖికేన ఓలోకేసి. సత్థా తత్థేవ అట్ఠాసి. బ్రాహ్మణస్స పన సవనభయేన ‘‘అతిచ్ఛథా’’తి న వదేతి, ఓసక్కిత్వా పన సణికమేవ ‘‘అతిచ్ఛథా’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘న గమిస్సామీ’’తి సీసం చాలేసి. లోకగరునా బుద్ధేన ‘‘న గమిస్సామీ’’తి సీసే చాలితే సా సన్ధారేతుం అసక్కోన్తీ మహాహసితం హసి. తస్మిం ఖణే సత్థా గేహాభిముఖం ఓభాసం ముఞ్చి. బ్రాహ్మణోపి పిట్ఠిం దత్వా నిసిన్నోయేవ బ్రాహ్మణియా హసితసద్దం సుత్వా ఛబ్బణ్ణానఞ్చ రస్మీనం ఓభాసం ఓలోకేత్వా సత్థారం అద్దస. బుద్ధా హి నామ గామే వా అరఞ్ఞే వా హేతుసమ్పన్నానం అత్తానం అదస్సేత్వా న పక్కమన్తి. బ్రాహ్మణోపి సత్థారం దిస్వా, ‘‘భోతి నాసితోమ్హి తయా, రాజపుత్తం ఆగన్త్వా ద్వారే ఠితం మయ్హం అనాచిక్ఖన్తియా భారియం తే కమ్మం కత’’న్తి వత్వా అడ్ఢభుత్తం భోజనపాతిం ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా, ‘‘భో గోతమ, అహం పఞ్చసు ఠానేసు అగ్గం దత్వావ భుఞ్జామి, ఇతో చ మే మజ్ఝే భిన్దిత్వా ఏకోవ భత్తకోట్ఠాసో భుత్తో, ఏకో కోట్ఠాసో అవసిట్ఠో, పటిగ్గణ్హిస్ససి మే ఇదం భత్త’’న్తి. సత్థా ‘‘న మే తవ ఉచ్ఛిట్ఠభత్తేన అత్థో’’తి అవత్వా, ‘‘బ్రాహ్మణ, అగ్గమ్పి మయ్హమేవ అనుచ్ఛవికం, మజ్ఝే భిన్దిత్వా అడ్ఢభుత్తభత్తమ్పి, చరిమకభత్తపిణ్డోపి మయ్హమేవ అనుచ్ఛవికో. మయఞ్హి, బ్రాహ్మణ, పరదత్తూపజీవిపేతసదిసా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘యదగ్గతో మజ్ఝతో సేసతో వా,

పిణ్డం లభేథ పరదత్తూపజీవీ;

నాలం థుతుం నోపి నిపచ్చవాదీ,

తం వాపి ధీరా ముని వేదయన్తీ’’తి. (సు. ని. ౨౧౯);

బ్రాహ్మణో తం సుత్వావ పసన్నచిత్తో హుత్వా ‘‘అహో అచ్ఛరియం, దీపసామికో నామ రాజపుత్తో ‘న మే తవ ఉచ్ఛిట్ఠభత్తేన అత్థో’తి అవత్వా ఏవం వక్ఖతీ’’తి ద్వారే ఠితకోవ సత్థారం పఞ్హం పుచ్ఛి – ‘‘భో గోతమ, తుమ్హే అత్తనో సావకే భిక్ఖూతి వదథ, కిత్తావతా భిక్ఖు నామ హోతీ’’తి. సత్థా ‘‘కథంరూపా ను ఖో ఇమస్స ధమ్మదేసనా సప్పాయా’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘ఇమే ద్వేపి జనా కస్సపబుద్ధకాలే ‘నామరూప’న్తి వదన్తానం కథం సుణింసు, నామరూపం అవిస్సజ్జిత్వావ నేసం ధమ్మం దేసేతుం వట్టతీ’’తి, ‘‘బ్రాహ్మణ, నామే చ రూపే చ అరజ్జన్తో అసజ్జన్తో అసోచన్తో భిక్ఖు నామ హోతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౬౭. ‘‘సబ్బసో నామరూపస్మిం, యస్స నత్థి మమాయితం;

అసతా చ న సోచతి, స వే భిక్ఖూతి వుచ్చతీ’’తి.

తత్థ సబ్బసోతి సబ్బస్మిమ్పి వేదనాదీనం చతున్నం, రూపక్ఖన్ధస్స చాతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం వసేన పవత్తే నామరూపే. మమాయితన్తి యస్స అహన్తి వా మమన్తి వా గాహో నత్థి. అసతా చ న సోచతీతి తస్మిఞ్చ నామరూపే ఖయవయం పత్తే ‘‘మమ రూపం ఖీణం…పే… మమ విఞ్ఞాణం ఖీణ’’న్తి న సోచతి న విహఞ్ఞతి, ‘‘ఖయవయధమ్మం మే ఖీణ’’న్తి పస్సతి. స వేతి సో ఏవరూపో విజ్జమానేపి నామరూపే మమాయితరహితోపి అసతాపి తేన అసోచన్తో భిక్ఖూతి వుచ్చతీతి అత్థో.

దేసనావసానే ఉభోపి జయమ్పతికా అనాగామిఫలే పతిట్ఠహింసు, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

పఞ్చగ్గదాయకబ్రాహ్మణవత్థు ఛట్ఠం.

౭. సమ్బహులభిక్ఖువత్థు

మేత్తావిహారీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే ఆయస్మన్తే మహాకచ్చానే అవన్తిజనపదే కురరఘరం నిస్సాయ పవత్తపబ్బతే విహరన్తే సోణో నామ కోటికణ్ణో ఉపాసకో థేరస్స ధమ్మకథాయ పసీదిత్వా థేరస్స సన్తికే పబ్బజితుకామో థేరేన ‘‘దుక్కరం ఖో, సోణ, యావజీవం ఏకభత్తం ఏకసేయ్యం బ్రహ్మచరియ’’న్తి వత్వా ద్వే వారే పటిక్ఖిత్తోపి పబ్బజ్జాయ అతివియ ఉస్సాహజాతో తతియవారే థేరం యాచిత్వా పబ్బజిత్వా అప్పభిక్ఖుకత్తా దక్ఖిణాపథే తిణ్ణం వస్సానం అచ్చయేన లద్ధూపసమ్పదో సత్థారం సమ్ముఖా దట్ఠుకామో హుత్వా ఉపజ్ఝాయం ఆపుచ్ఛిత్వా తేన దిన్నం సాసనం గహేత్వా అనుపుబ్బేన జేతవనం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా కతపటిసన్థారో సత్థారా ఏకగన్ధకుటియంయేవ అనుఞ్ఞాతసేనాసనో బహుదేవ రత్తిం అజ్ఝోకాసే వీథినామేత్వా రత్తిభాగే గన్ధకుటిం పవిసిత్వా అత్తనో పత్తసేనాసనే తం రత్తిభాగం వీతినామేత్వా పచ్చూససమయే సత్థారా అజ్ఝిట్ఠో సోళస అట్ఠకవగ్గికాని (సు. ని. ౭౭౨ ఆదయో) సబ్బానేవ సరభఞ్ఞేన అభణి. అథస్స భగవా సరభఞ్ఞపరియోసానే అబ్భానుమోదేన్తో – ‘‘సాధు సాధు, భిక్ఖూ’’తి సాధుకారం అదాసి. సత్థారా దిన్నసాధుకారం సుత్వా భూమట్ఠకదేవా నాగా సుపణ్ణాతి ఏవం యావ బ్రహ్మలోకా ఏకసాధుకారమేవ అహోసి.

తస్మిం ఖణే జేతవనతో వీసయోజనసతమత్థకే కురరఘరనగరే థేరస్స మాతు మహాఉపాసికాయ గేహే అధివత్థా దేవతాపి మహన్తేన సద్దేన సాధుకారమదాసి. అథ నం ఉపాసికా ఆహ – ‘‘కో ఏస సాధుకారం దేతీ’’తి? అహం, భగినీతి. కోసి త్వన్తి? తవ గేహే అధివత్థా, దేవతాతి. త్వం ఇతో పుబ్బే మయ్హం సాధుకారం అదత్వా అజ్జ కస్మా దేసీతి? నాహం తుయ్హం సాధుకారం దమ్మీతి. అథ కస్స తే సాధుకారో దిన్నోతి? తవ పుత్తస్స కోటికణ్ణస్స సోణత్థేరస్సాతి. కిం మే పుత్తేన కతన్తి? పుత్తో తే అజ్జ సత్థారా సద్ధిం ఏకగన్ధకుటియం వసిత్వా ధమ్మం దేసేసి, సత్థా తవ పుత్తస్స ధమ్మం సుత్వా పసన్నో సాధుకారమదాసి. తేనస్స మయాపి సాధుకారో దిన్నో. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స హి సాధుకారం సమ్పటిచ్ఛిత్వా భూమట్ఠకదేవే ఆదిం కత్వా యావ బ్రహ్మలోకా ఏకసాధుకారమేవ జాతన్తి. కిం పన, సామి, మమ పుత్తేన సత్థు ధమ్మో కథితో, సత్థారా మమ పుత్తస్స కథితోతి? తవ పుత్తేన సత్థు కథితోతి. ఏవం దేవతాయ కథేన్తియావ ఉపాసికాయ పఞ్చవణ్ణా పీతి ఉప్పజ్జిత్వా సకలసరీరం ఫరి.

అథస్సా ఏతదహోసి – ‘‘సచే మే పుత్తో సత్థారా సద్ధిం ఏకగన్ధకుటియం వసిత్వా సత్థు ధమ్మం కథేతుం సక్ఖి, మయ్హమ్పి కథేతుం సక్ఖిస్సతియేవ. పుత్తస్స ఆగతకాలే ధమ్మస్సవనం కారేత్వా ధమ్మకథం సుణిస్సామీ’’తి. సోణత్థేరోపి ఖో సత్థారా సాధుకారే దిన్నే ‘‘అయం మే ఉపజ్ఝాయేన దిన్నసాసనం ఆరోచేతుం కాలో’’తి భగవన్తం పచ్చన్తిమేసు జనపదేసు వినయధరపఞ్చమేన గణేన ఉపసమ్పదం ఆదిం కత్వా (మహావ. ౨౫౯) పఞ్చ వరే యాచిత్వా కతిపాహం సత్థు సన్తికేయేవ వసిత్వా ‘‘ఉపజ్ఝాయం పస్సిస్సామీ’’తి సత్థారం ఆపుచ్ఛిత్వా జేతవనా నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన ఉపజ్ఝాయస్స సన్తికం అగమాసి.

థేరో పునదివసే తం ఆదాయ పిణ్డాయ చరన్తో మాతు ఉపాసికాయ గేహద్వారం అగమాసి. సాపి పుత్తం దిస్వా తుట్ఠమానసా వన్దిత్వా సక్కచ్చం పరివిసిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘సచ్చం కిర త్వం, తాత, సత్థారా సద్ధిం ఏకగన్ధకుటియం వసిత్వా సత్థు ధమ్మకథం కథేసీ’’తి. ‘‘ఉపాసికే, తుయ్హం కేన ఇదం కథిత’’న్తి? ‘‘తాత, ఇమస్మిం గేహే అధివత్థా దేవతా మహన్తేన సద్దేన సాధుకారం దత్వా మయా ‘కో ఏసో’తి వుత్తే ‘అహ’న్తి వత్వా ఏవఞ్చ ఏవఞ్చ కథేసి. తం సుత్వా మయ్హం ఏతదహోసి – ‘సచే మే పుత్తో సత్థు ధమ్మకథం కథేసి, మయ్హమ్పి కథేతుం సక్ఖిస్సతీ’తి. అథ నం ఆహ – ‘తాత, యతో తయా సత్థు సమ్ముఖా ధమ్మో కథితో, మయ్హమ్పి కథేతుం సక్ఖిస్ససి ఏవ. అసుకదివసే నామ ధమ్మస్సవనం కారేత్వా తవ ధమ్మం సుణిస్సామి, తాతా’’’తి. సో అధివాసేసి. ఉపాసికా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దత్వా పూజం కత్వా ‘‘పుత్తస్స మే ధమ్మకథం సుణిస్సామీ’’తి ఏకమేవ దాసిం గేహరక్ఖికం ఠపేత్వా సబ్బం పరిజనం ఆదాయ అన్తోనగరే ధమ్మస్సవనత్థాయ కారితే మణ్డపే అలఙ్కతధమ్మాసనం అభిరుయ్హ ధమ్మం దేసేన్తస్స పుత్తస్స ధమ్మకథం సోతుం అగమాసి.

తస్మిం పన కాలే నవసతా చోరా తస్సా ఉపాసికాయ గేహే ఓతారం ఓలోకేన్తా విచరన్తి. తస్సా పన గేహం సత్తహి పాకారేహి పరిక్ఖిత్తం సత్తద్వారకోట్ఠకయుత్తం, తత్థ తేసు తేసు ఠానేసు చణ్డసునఖే బన్ధిత్వా ఠపయింసు. అన్తోగేహే ఛదనస్స ఉదకపాతట్ఠానే పన పరిఖం ఖణిత్వా తిపునా పూరయింసు. తం దివా ఆతపేన విలీనం పక్కుథితం వియ తిట్ఠతి, రత్తిం కఠినం కక్ఖళం హుత్వా తిట్ఠతి. తస్సానన్తరా మహన్తాని అయసఙ్ఘాటకాని నిరన్తరం భూమియం ఓదహింసు. ఇతి ఇమఞ్చారక్ఖం ఉపాసికాయ చ అన్తోగేహే ఠితభావం పటిచ్చ తే చోరా ఓకాసం అలభన్తా తం దివసం తస్సా గతభావం ఞత్వా ఉమఙ్గం భిన్దిత్వా తిపుపరిఖాయ చ అయసఙ్ఘాటకానఞ్చ హేట్ఠాభాగేనేవ గేహం పవిసిత్వా చోరజేట్ఠకం తస్సా సన్తికం పహిణింసు ‘‘సచే సా అమ్హాకం ఇధ పవిట్ఠభావం సుత్వా నివత్తిత్వా గేహాభిముఖీ ఆగచ్ఛతి, అసినా నం పహరిత్వా మారేథా’’తి. సో గన్త్వా తస్సా సన్తికే అట్ఠాసి.

చోరాపి అన్తోగేహే దీపం జాలేత్వా కహాపణగబ్భద్వారం వివరింసు. సా దాసీ చోరే దిస్వా ఉపాసికాయ సన్తికం గన్త్వా, ‘‘అయ్యే, బహూ చోరా గేహం పవిసిత్వా కహాపణగబ్భద్వారం వివరింసూ’’తి ఆరోచేసి. ‘‘చోరా అత్తనా దిట్ఠకహాపణే హరన్తు, అహం మమ పుత్తస్స ధమ్మకథం సుణామి, మా మే ధమ్మస్స అన్తరాయం కరి, గేహం గచ్ఛా’’తి తం పహిణి. చోరాపి కహాపణగబ్భం తుచ్ఛం కత్వా రజతగబ్భం వివరింసు. సా పునపి గన్త్వా తమత్థం ఆరోచేసి. ఉపాసికాపి ‘‘చోరా అత్తనా ఇచ్ఛితం హరన్తు, మా మే అన్తరాయం కరీ’’తి పున తం పహిణి. చోరా రజతగబ్భమ్పి తుచ్ఛం కత్వా సువణ్ణగబ్భం వివరింసు. సా పునపి గన్త్వా ఉపాసికాయ తమత్థం ఆరోచేసి. అథ నం ఉపాసికా ఆమన్తేత్వా, ‘‘భోతి జే త్వం అనేకవారం మమ సన్తికం ఆగతా, ‘చోరా యథారుచితం హరన్తు, అహం మమ పుత్తస్స ధమ్మకథం సుణామి, మా మే అన్తరాయం కరీ’తి మయా వుత్తాపి మమ కథం అనాదియిత్వా పునప్పునం ఆగచ్ఛసియేవ. సచే ఇదాని త్వం ఆగచ్ఛిస్ససి, జానిస్సామి తే కత్తబ్బం, గేహమేవ గచ్ఛా’’తి పహిణి.

చోరజేట్ఠకో తస్సా కథం సుత్వా ‘‘ఏవరూపాయ ఇత్థియా సన్తకం హరన్తానం అసని పతిత్వా మత్థకం భిన్దేయ్యా’’తి చోరానం సన్తికం గన్త్వా ‘‘సీఘం ఉపాసికాయ సన్తకం పటిపాకతికం కరోథా’’తి ఆహ. తే కహాపణేహి కహాపణగబ్భం, రజతసువణ్ణేహి రజతసువణ్ణగబ్భే పున పూరయింసు. ధమ్మతా కిరేసా, యం ధమ్మో ధమ్మచారినం రక్ఖతి. తేనేవాహ –

‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిం,

ధమ్మో సుచిణ్ణో సుఖమావహాతి;

ఏసానిసంసో ధమ్మే సుచిణ్ణే,

న దుగ్గతిం గచ్ఛతి ధమ్మచారీ’’తి. (థేరగా. ౩౦౩; జా. ౧.౧౦.౧౦౨);

చోరాపి గన్త్వా ధమ్మస్సవనట్ఠానే అట్ఠంసు. థేరోపి ధమ్మం కథేత్వా విభాతాయ రత్తియా ఆసనా ఓతరి. తస్మిం ఖణే చోరజేట్ఠకో ఉపాసికాయ పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ‘‘ఖమాహి మే, అయ్యే’’తి ఆహ. ‘‘కిం ఇదం, తాతా’’తి? ‘‘అహఞ్హి తుమ్హేసు ఆఘాతం కత్వా తుమ్హే మారేతుకామో అట్ఠాసి’’న్తి. ‘‘తేన హి తే, తాత, ఖమామీ’’తి. సేసచోరాపి తథేవ వత్వా, ‘‘తాతా, ఖమామీ’’తి వుత్తే ఆహంసు – ‘‘అయ్యే, సచే నో ఖమథ, పుత్తస్స వో సన్తికే అమ్హాకం పబ్బజ్జం దాపేథా’’తి. సా పుత్తం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘తాత, ఇమే చోరా మమ గుణేసు తుమ్హాకఞ్చ ధమ్మకథాయ పసన్నా పబ్బజ్జం యాచన్తి, పబ్బాజేథ నే’’తి. థేరో ‘‘సాధూ’’తి వత్వా తేహి నివత్థవత్థానం దసాని ఛిన్దాపేత్వా తమ్బమత్తికాయ రజాపేత్వా తే పబ్బాజేత్వా సీలేసు పతిట్ఠాపేసి. ఉపసమ్పన్నకాలే చ నేసం ఏకేకస్స విసుం విసుం కమ్మట్ఠానమదాసి. తే నవసతా భిక్ఖూ విసుం విసుం నవసతకమ్మట్ఠానాని గహేత్వా ఏకం పబ్బతం అభిరుయ్హ తస్స తస్స రుక్ఖస్స ఛాయాయ నిసీదిత్వా సమణధమ్మం కరింసు.

సత్థా వీసయోజనసతమత్థకే జేతవనమహావిహారే నిసిన్నోవ తే భిక్ఖూ ఓలోకేత్వా తేసం చరియవసేన ధమ్మదేసనం వవత్థాపేత్వా ఓభాసం ఫరిత్వా సమ్ముఖే నిసీదిత్వా కథేన్తో వియ ఇమా గాథా అభాసి –

౩౬౮. ‘‘మేత్తావిహారీ యో భిక్ఖు, పసన్నో బుద్ధసాసనే;

అధిగచ్ఛే పదం సన్తం, సఙ్ఖారూపసమం సుఖం.

౩౬౯. ‘‘సిఞ్చ భిక్ఖు ఇమం నావం, సిత్తా తే లహుమేస్సతి;

ఛేత్వా రాగఞ్చ దోసఞ్చ, తతో నిబ్బానమేహిసి.

౩౭౦. ‘‘పఞ్చ ఛిన్దే పఞ్చ జహే, పఞ్చ చుత్తరి భావయే;

పఞ్చసఙ్గాతిగో భిక్ఖు, ఓఘతిణ్ణోతి వుచ్చతి.

౩౭౧. ‘‘ఝాయ భిక్ఖు మా పమాదో,

మా తే కామగుణే రమేస్సు చిత్తం;

మా లోహగుళం గిలీ పమత్తో,

మా కన్దీ దుక్ఖమిదన్తి దయ్హమానో.

౩౭౨. ‘‘నత్థి ఝానం అపఞ్ఞస్స, పఞ్ఞా నత్థి అఝాయతో;

యమ్హి ఝానఞ్చ పఞ్ఞా చ, స వే నిబ్బానసన్తికే.

౩౭౩. ‘‘సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;

అమానుసీ రతీ హోతి, సమ్మా ధమ్మం విపస్సతో.

౩౭౪. ‘‘యతో యతో సమ్మసతి, ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం;

లభతీ పీతిపామోజ్జం, అమతం తం విజానతం.

౩౭౫. ‘‘తత్రాయమాది భవతి, ఇధ పఞ్ఞస్స భిక్ఖునో;

ఇన్ద్రియగుత్తి సన్తుట్ఠి, పాతిమోక్ఖే చ సంవరో.

౩౭౬. ‘‘మిత్తే భజస్సు కల్యాణే, సుద్ధాజీవే అతన్దితే;

పటిసన్థారవుత్యస్స, ఆచారకుసలో సియా;

తతో పామోజ్జబహులో, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీ’’తి.

తత్థ మేత్తావిహారీతి మేత్తాకమ్మట్ఠానే కమ్మం కరోన్తోపి మేత్తావసేన తికచతుక్కజ్ఝానే నిబ్బత్తేత్వా ఠితోపి మేత్తావిహారీయేవ నామ. పసన్నోతి యో పన బుద్ధసాసనే పసన్నో హోతి, పసాదం రోచేతియేవాతి అత్థో. పదం సన్తన్తి నిబ్బానస్సేతం నామం. ఏవరూపో హి భిక్ఖు సన్తం కోట్ఠాసం సబ్బసఙ్ఖారానం ఉపసన్తతాయ సఙ్ఖారూపసమం, పరమసుఖతాయ సుఖన్తి లద్ధనామం నిబ్బానం అధిగచ్ఛతి, విన్దతియేవాతి అత్థో.

సిఞ్చ భిక్ఖు ఇమం నావన్తి భిక్ఖు ఇమం అత్తభావసఙ్ఖాతం నావం మిచ్ఛావితక్కోదకం ఛడ్డేన్తో సిఞ్చ. సిత్తా తే లహుమేస్సతీతి యథా హి మహాసముద్దే ఉదకస్సేవ భరితా నావా ఛిద్దాని పిదహిత్వా ఉదకస్స సిత్తతాయ సిత్తా సల్లహుకా హుత్వా మహాసముద్దే అనోసీదిత్వా సీఘం సుపట్టనం గచ్ఛతి, ఏవం తవాపి అయం మిచ్ఛావితక్కోదకభరితా అత్తభావనావా చక్ఖుద్వారాదిఛిద్దాని సంవరేన పిదహిత్వా ఉప్పన్నస్స మిచ్ఛావితక్కోదకస్స సిత్తతాయ సిత్తా సల్లహుకా సంసారవట్టే అనోసీదిత్వా సీఘం నిబ్బానం గమిస్సతి. ఛేత్వాతి రాగదోసబన్ధనాని ఛిన్ద. ఏతాని హి ఛిన్దిత్వా అరహత్తప్పత్తో తతో అపరభాగే అనుపాదిసేసనిబ్బానమేవ ఏహిసి, గమిస్ససీతి అత్థో.

పఞ్చ ఛిన్దేతి హేట్ఠాఅపాయసమ్పాపకాని పఞ్చోరమ్భాగియసంయోజనాని పాదే బద్ధరజ్జుం పురిసో సత్థేన వియ హేట్ఠామగ్గత్తయేన ఛిన్దేయ్య. పఞ్చ జహేతి ఉపరిదేవలోకసమ్పాపకాని పఞ్చుద్ధమ్భాగియసంయోజనాని పురిసో గీవాయ బద్ధరజ్జుకం వియ అరహత్తమగ్గేన జహేయ్య పజహేయ్య, ఛిన్దేయ్యాతి అత్థో. పఞ్చ చుత్తరి భావయేతి ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనానం పహానత్థాయ సద్ధాదీని పఞ్చిన్ద్రియాని ఉత్తరి భావేయ్య. పఞ్చసఙ్గాతిగోతి ఏవం సన్తే పఞ్చన్నం రాగదోసమోహమానదిట్ఠిసఙ్గానం అతిక్కమనేన పఞ్చసఙ్గాతిగో భిక్ఖు ఓఘతిణ్ణోతి వుచ్చతి, చత్తారో ఓఘే తిణ్ణోయేవాతి వుచ్చతీతి అత్థో.

ఝాయ భిక్ఖూతి భిక్ఖు త్వం ద్విన్నం ఝానానం వసేన ఝాయ చేవ, కాయకమ్మాదీసు చ అప్పమత్తవిహారితాయ మా పమజ్జి. రమేస్సూతి పఞ్చవిధే చ కామగుణే తే చిత్తం మా రమేస్సు. మా లోహగుళన్తి సతివోస్సగ్గలక్ఖణేన హి పమాదేన పమత్తా నిరయే తత్తం లోహగుళం గిలన్తి, తేన తం వదామి ‘‘మా పమత్తో హుత్వా లోహగుళం గిలి, మా నిరయే డయ్హమానో ‘దుక్ఖమిద’న్తి కన్దీ’’తి అత్థో.

నత్థి ఝానన్తి ఝానుప్పాదికాయ వాయామపఞ్ఞాయ అపఞ్ఞస్స ఝానం నామ నత్థి. పఞ్ఞా నత్థీతి అఝాయన్తస్స ‘‘సమాహితో భిక్ఖు యథాభూతం జానాతి పస్సతీ’’తి వుత్తలక్ఖణా పఞ్ఞా నత్థి. యమ్హి ఝానఞ్చ పఞ్ఞా చాతి యమ్హి పుగ్గలే ఇదం ఉభయమ్పి అత్థి, సో నిబ్బానస్స సన్తికే ఠితోయేవాతి అత్థో.

సుఞ్ఞాగారం పవిట్ఠస్సాతి కిస్మిఞ్చిదేవ వివిత్తోకాసే కమ్మట్ఠానం అవిజహిత్వా కమ్మట్ఠానమనసికారేన నిసిన్నస్స. సన్తచిత్తస్సాతి నిబ్బుతచిత్తస్స. సమ్మాతి హేతునా కారణేన ధమ్మం విపస్సన్తస్స విపస్సనాసఙ్ఖాతా అమానుసీ రతి అట్ఠసమాపత్తిసఙ్ఖాతా దిబ్బాపి రతి హోతి ఉప్పజ్జతీతి అత్థో.

యతో యతో సమ్మసతీతి అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు కమ్మం కరోన్తో యేన యేనాకారేన, పురేభత్తాదీసు వా కాలేసు యస్మిం యస్మిం అత్తనా అభిరుచితే కాలే, అభిరుచితే వా కమ్మట్ఠానే కమ్మం కరోన్తో సమ్మసతి. ఉదయబ్బయన్తి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం పఞ్చవీసతియా లక్ఖణేహి ఉదయం, పఞ్చవీసతియా ఏవ చ లక్ఖణేహి వయం. పీతిపామోజ్జన్తి ఏవం ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం సమ్మసన్తో ధమ్మపీతిం ధమ్మపామోజ్జఞ్చ లభతి. అమతన్తి తం సప్పచ్చయే నామరూపే పాకటే హుత్వా ఉపట్ఠహన్తే ఉప్పన్నం పీతిపామోజ్జం అమతనిబ్బానసమ్పాపకత్తా విజానతం పణ్డితానం అమతమేవాతి అత్థో.

తత్రాయమాది భవతీతి తత్ర అయం ఆది, ఇదం పుబ్బట్ఠానం హోతి. ఇధ పఞ్ఞస్సాతి ఇమస్మిం సాసనే పణ్డితభిక్ఖునో. ఇదాని ‘‘తం ఆదీ’’తి వుత్తం పుబ్బట్ఠానం దస్సేన్తో ఇన్ద్రియగుత్తీతిఆదిమాహ. చతుపారిసుద్ధిసీలఞ్హి పుబ్బట్ఠానం నామ. తత్థ ఇన్ద్రియగుత్తీతి ఇన్ద్రియసంవరో. సన్తుట్ఠీతి చతుపచ్చయసన్తోసో. తేన ఆజీవపారిసుద్ధి చేవ పచ్చయసన్నిస్సితఞ్చ సీలం కథితం. పాతిమోక్ఖేతి పాతిమోక్ఖసఙ్ఖాతే జేట్ఠకసీలే పరిపూరకారితా కథితా.

మిత్తే భజస్సు కల్యాణేతి విస్సట్ఠకమ్మన్తే అపతిరూపసహాయే వజ్జేత్వా సాధుజీవితాయ సుద్ధాజీవే జఙ్ఘబలం నిస్సాయ జీవికకప్పనాయ అకుసీతే అతన్దితే కల్యాణమిత్తే భజస్సు, సేవస్సూతి అత్థో. పటిసన్థారవుత్యస్సాతి ఆమిసపటిసన్థారేన చ ధమ్మపటిసన్థారేన చ సమ్పన్నవుత్తితాయ పటిసన్థారవుత్తి అస్స, పటిసన్థారస్స కారకా భవేయ్యాతి అత్థో. ఆచారకుసలోతి సీలమ్పి ఆచారో, వత్తపటివత్తమ్పి ఆచారో. తత్థ కుసలో సియా, ఛేకో భవేయ్యాతి అత్థో. తతో పామోజ్జబహులోతి తతో పటిసన్థారవుత్తితో చ ఆచారకోసల్లతో చ ఉప్పన్నేన ధమ్మపామోజ్జేన పామోజ్జబహులో హుత్వా తం సకలస్సాపి వట్టదుక్ఖస్స అన్తం కరిస్సతీతి అత్థో.

ఏవం సత్థారా దేసితాసు ఇమాసు గాథాసు ఏకమేకిస్సాయ గాథాయ పరియోసానే ఏకమేకం భిక్ఖుసతం నిసిన్ననిసిన్నట్ఠానేయేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా సబ్బేపి తే భిక్ఖూ ఆకాసేనేవ వీసయోజనసతికం కన్తారం అతిక్కమిత్వా తథాగతస్స సువణ్ణవణ్ణం సరీరం వణ్ణేన్తా థోమేన్తా పాదే వన్దింసూతి.

సమ్బహులభిక్ఖువత్థు సత్తమం.

౮. పఞ్చసతభిక్ఖువత్థు

వస్సికా వియ పుప్ఫానీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్చసతే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

తే కిర సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞే సమణధమ్మం కరోన్తా పాతోవ పుప్ఫితాని వస్సికపుప్ఫాని సాయం వణ్టతో ముచ్చన్తాని దిస్వా ‘‘పుప్ఫానం వణ్టేహి ముచ్చనతో మయం పఠమతరం రాగాదీహి ముచ్చిస్సామా’’తి వాయమింసు. సత్థా తే భిక్ఖూ ఓలోకేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ వణ్టతో ముచ్చనపుప్ఫేన వియ దుక్ఖతో ముచ్చితుం వాయమితబ్బమేవా’’తి వత్వా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ ఆలోకం ఫరిత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౭౭. ‘‘వస్సికా వియ పుప్ఫాని, మద్దవాని పముఞ్చతి;

ఏవం రాగఞ్చ దోసఞ్చ, విప్పముఞ్చేథ భిక్ఖవో’’తి.

తత్థ వస్సికాతి సుమనా. మద్దవానీతి మిలాతాని. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా వస్సికా హియ్యో పుప్ఫితపుప్ఫాని పునదివసే పురాణభూతాని ముఞ్చతి, వణ్టతో విస్సజ్జేతి, ఏవం తుమ్హేపి రాగాదయో దోసే విప్పముఞ్చేథాతి.

దేసనావసానే సబ్బేపి తే భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసూతి.

పఞ్చసతభిక్ఖువత్థు అట్ఠమం.

౯. సన్తకాయత్థేరవత్థు

సన్తకాయోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సన్తకాయత్థేరం నామ ఆరబ్భ కథేసి.

తస్స కిర హత్థపాదకుక్కుచ్చం నామ నాహోసి, కాయవిజమ్భనరహితో సన్తఅత్తభావోవ అహోసి. సో కిర సీహయోనితో ఆగతో థేరో. సీహా కిర ఏకదివసం గోచరం గహేత్వా రజతసువణ్ణమణిపవాళగుహానం అఞ్ఞతరం పవిసిత్వా మనోసిలాతలే హరితాలచుణ్ణేసు సత్తాహం నిపజ్జిత్వా సత్తమే దివసే ఉట్ఠాయ నిపన్నట్ఠానం ఓలోకేత్వా సచే నఙ్గుట్ఠస్స వా కణ్ణానం వా హత్థపాదానం వా చలితత్తా మనోసిలాహరితాలచుణ్ణానం విప్పకిణ్ణతం పస్సన్తి, ‘‘న తే ఇదం జాతియా వా గోత్తస్స వా పతిరూప’’న్తి పున సత్తాహం నిరాహారా నిపజ్జన్తి, చుణ్ణానం పన విప్పకిణ్ణభావే అసతి ‘‘ఇదం తే జాతిగోత్తానం అనుచ్ఛవిక’’న్తి ఆసయా నిక్ఖమిత్వా విజమ్భిత్వా దిసా అనువిలోకేత్వా తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా గోచరాయ పక్కమన్తి. ఏవరూపాయ సీహయోనియా ఆగతో అయం భిక్ఖు. తస్స కాయసమాచారం దిస్వా భిక్ఖూ సత్థు ఆరోచేసుం – ‘‘న నో, భన్తే, సన్తకాయత్థేరసదిసో భిక్ఖు దిట్ఠపుబ్బో. ఇమస్స హి నిసిన్నట్ఠానే హత్థచలనం వా పాదచలనం వా కాయవిజమ్భితా వా నత్థీ’’తి. తం సుత్వా సత్థా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ సన్తకాయత్థేరేన వియ కాయాదీహి ఉపసన్తేనేవ భవితబ్బ’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –