౧౨. సుమనసామణేరవత్థు

యో హవేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా పుబ్బారామే విహరన్తో సుమనసామణేరం ఆరబ్భ కథేసి. తత్రాయం అనుపుబ్బీ కథా –

పదుముత్తరబుద్ధకాలస్మిఞ్హి ఏకో కులపుత్తో సత్థారా చతుపరిసమజ్ఝే ఏకం భిక్ఖుం దిబ్బచక్ఖుకానం అగ్గట్ఠానే ఠపేన్తం దిస్వా తం సమ్పత్తిం పత్థయమానో సత్థారం నిమన్తేత్వా సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా, ‘‘భన్తే, అహమ్పి అనాగతే ఏకస్స బుద్ధస్స సాసనే దిబ్బచక్ఖుకానం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం ఠపేసి. సత్థా కప్పసతసహస్సం ఓలోకేన్తో తస్స పత్థనాయ సమిజ్ఝనభావం విదిత్వా ‘‘ఇతో కప్పసతసహస్సమత్థకే గోతమబుద్ధసాసనే దిబ్బచక్ఖుకానం అగ్గో అనురుద్ధో నామ భవిస్ససీ’’తి బ్యాకాసి. సో తం బ్యాకరణం సుత్వా స్వే పత్తబ్బం వియ తం సమ్పత్తిం మఞ్ఞమానో పరినిబ్బుతే సత్థరి భిక్ఖూ దిబ్బచక్ఖుపరికమ్మం పుచ్ఛిత్వా సత్తయోజనికం కఞ్చనథూపం పరిక్ఖిపిత్వా అనేకాని దీపరుక్ఖసహస్సాని కారేత్వా దీపపూజం కత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా దేవమనుస్సేసు కప్పసతసహస్సాని సంసరిత్వా ఇమస్మిం కప్పే బారాణసియం దలిద్దకులే నిబ్బత్తో సుమనసేట్ఠిం నిస్సాయ తస్స తిణహారకో హుత్వా జీవికం కప్పేసి. అన్నభారోతిస్స నామం అహోసి. సుమనసేట్ఠీపి తస్మిం నగరే నిచ్చకాలం మహాదానం దేతి.

అథేకదివసం ఉపరిట్ఠో నామ పచ్చేకబుద్ధో గన్ధమాదనే నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠాయ ‘‘కస్స ను ఖో అజ్జ అనుగ్గహం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘అజ్జ మయా అన్నభారస్స అనుగ్గహం కాతుం వట్టతి, ఇదాని చ సో అటవితో తిణం ఆదాయ గేహం ఆగమిస్సతీ’’తి ఞత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఇద్ధియా గన్త్వా అన్నభారస్స సమ్ముఖే పచ్చుట్ఠాసి. అన్నభారో తం తుచ్ఛపత్తహత్థం దిస్వా ‘‘అపి, భన్తే, భిక్ఖం లభిత్థా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘లభిస్సామ మహాపుఞ్ఞా’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి, భన్తే, థోకం ఆగమేథా’’తి తిణకాజం ఛడ్డేత్వా వేగేన గేహం గన్త్వా, ‘‘భద్దే, మయ్హం ఠపితభాగభత్తం అత్థి, నత్థీ’’తి భరియం పుచ్ఛిత్వా ‘‘అత్థి, సామీ’’తి వుత్తే వేగేన పచ్చాగన్త్వా పచ్చేకబుద్ధస్స పత్తం ఆదాయ ‘‘మయ్హం దాతుకామతాయ సతి దేయ్యధమ్మో న హోతి, దేయ్యధమ్మే సతి పటిగ్గాహకం న లభామి. అజ్జ పన మే పటిగ్గాహకో చ దిట్ఠో, దేయ్యధమ్మో చ అత్థి, లాభా వత మే’’తి గేహం గన్త్వా భత్తం పత్తే పక్ఖిపాపేత్వా పచ్చాహరిత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స హత్థే పతిట్ఠపేత్వా –

‘‘ఇమినా పన దానేన, మా మే దాలిద్దియం అహు;

నత్థీతి వచనం నామ, మా అహోసి భవాభవే. –

భన్తే ఏవరూపా దుజ్జీవితా ముచ్చేయ్యం, నత్థీతి పదమేవ న సుణేయ్య’’న్తి పత్థనం ఠపేసి. పచ్చేకబుద్ధో ‘‘ఏవం హోతు మహాపుఞ్ఞా’’తి వత్వా అనుమోదనం కత్వా పక్కామి.

సుమనసేట్ఠినోపి ఛత్తే అధివత్థా దేవతా ‘‘అహో దానం పరమదానం, ఉపరిట్ఠే సుపతిట్ఠిత’’న్తి వత్వా తిక్ఖత్తుం సాధుకారమదాసి. అథ నం సేట్ఠి ‘‘కిం మం ఏత్తకం కాలం దానం దదమానం న పస్ససీ’’తి ఆహ. నాహం తవ దానం ఆరబ్భ సాధుకారం దేమి, అన్నభారేన పన ఉపరిట్ఠస్స దిన్నపిణ్డపాతే పసీదిత్వా మయా ఏస సాధుకారో పవత్తితోతి. సో ‘‘అచ్ఛరియం వత, భో, అహం ఏత్తకం కాలం దానం దదన్తో దేవతం సాధుకారం దాపేతుం నాసక్ఖిం, అన్నభారో మం నిస్సాయ జీవన్తో ఏకపిణ్డపాతేనేవ సాధుకారం దాపేసి, తస్స దానే అనుచ్ఛవికం కత్వా తం పిణ్డపాతం మమ సన్తకం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘అజ్జ తయా కస్సచి కిఞ్చి దిన్న’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, సామి, ఉపరిట్ఠపచ్చేకబుద్ధస్స మే అజ్జ భాగభత్తం దిన్న’’న్తి. ‘‘హన్ద, భో, కహాపణం గహేత్వా ఏతం మయ్హం పిణ్డపాతం దేహీ’’తి? ‘‘న దేమి, సామీ’’తి. సో యావ సహస్సం వడ్ఢేసి, ఇతరో సహస్సేనాపి నాదాసి. అథ నం ‘‘హోతు, భో, యది పిణ్డపాతం న దేసి, సహస్సం గహేత్వా పత్తిం మే దేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘అయ్యేన సద్ధిం మన్తేత్వా జానిస్సామీ’’తి వేగేన పచ్చేకబుద్ధం సమ్పాపుణిత్వా, ‘‘భన్తే సుమనసేట్ఠి, సహస్సం దత్వా తుమ్హాకం పిణ్డపాతే పత్తిం యాచతి, కిం కరోమీ’’తి పుచ్ఛి.

అథస్స సో ఉపమం ఆహరి ‘‘సేయ్యథాపి, పణ్డిత, కులసతికే గామే ఏకస్మిం ఘరే దీపం జాలేయ్య, సేసా అత్తనో తేలేన వట్టిం తేమేత్వా జాలాపేత్వా గణ్హేయ్యుం, పురిమపదీపస్స పభా అత్థీతి వత్తబ్బా నత్థీ’’తి. అతిరేకతరా, భన్తే, పభా హోతీతి. ఏవమేవం పణ్డిత ఉళుఙ్కయాగు వా హోతు, కటచ్ఛుభిక్ఖా వా, అత్తనో పిణ్డపాతే పరేసం పత్తిం దేన్తస్స యత్తకానం దేతి, తత్తకం వడ్ఢతి. త్వఞ్హి ఏకమేవ పిణ్డపాతం అదాసి, సేట్ఠిస్స పన పత్తియా దిన్నాయ ద్వే పిణ్డపాతా హోన్తి ఏకో తవ, ఏకో తస్సాతి.

సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి తం అభివాదేత్వా సేట్ఠిస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘గణ్హ, సామి, పత్తి’’న్తి ఆహ. తేన హి ఇమే కహాపణే గణ్హాతి. నాహం పిణ్డపాతం విక్కిణామి, సద్ధాయ తే పత్తిం దమ్మీతి. ‘‘త్వం సద్ధాయ దేసి, అహమ్పి తవ గుణే పూజేమి, గణ్హ, తాత, ఇతో పట్ఠాయ చ పన మా సహత్థా కమ్మమకాసి, వీథియం ఘరం మాపేత్వా వస. యేన చ తే అత్థో హోతి, సబ్బం మమ సన్తికా గణ్హాహీ’’తి ఆహ. నిరోధా వుట్ఠితస్స పన దిన్నపిణ్డపాతో తదహేవ విపాకం దేతి. తస్మా రాజాపి తం పవత్తిం సుత్వా అన్నభారం పక్కోసాపేత్వా పత్తిం గహేత్వా మహన్తం భోగం దత్వా తస్స సేట్ఠిట్ఠానం దాపేసి.

సో సుమనసేట్ఠిస్స సహాయకో హుత్వా యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కపిలవత్థునగరే అమితోదనస్స సక్కస్స గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, అనురుద్ధోతిస్స నామం అకంసు. సో మహానామసక్కస్స కనిట్ఠభాతా, సత్థు చూళపితు పుత్తో పరమసుఖుమాలో మహాపుఞ్ఞో అహోసి. ఏకదివసం కిర ఛసు ఖత్తియేసు పూవే లక్ఖం కత్వా గుళేహి కీళన్తేసు అనురుద్ధో పరాజితో పూవానం అత్థాయ మాతు సన్తికం పహిణి. సా మహన్తం సువణ్ణథాలం పూరేత్వా పూవే పేసేసి. పూవే ఖాదిత్వా పున కీళన్తో పరాజితో తథేవ పహిణి. ఏవం తిక్ఖత్తుం పూవేసు ఆహటేసు చతుత్థే వారే మాతా ‘‘ఇదాని పూవా నత్థీ’’తి పహిణి. తస్సా వచనం సుత్వా ‘‘నత్థీ’’తి పదస్స అసుతపుబ్బతాయ ‘‘నత్థిపూవా నామ ఇదాని భవిస్సన్తీ’’తి సఞ్ఞం కత్వా ‘‘గచ్ఛ నత్థిపూవే ఆహరా’’తి పేసేసి. అథస్స మాతా ‘‘నత్థిపూవే కిర, అయ్యే, దేథా’’తి వుత్తే ‘‘మమ పుత్తేన నత్థీతి పదం న సుతపుబ్బం, కథం ను ఖో నత్థిభావం జానాపేయ్య’’న్తి సువణ్ణపాతిం ధోవిత్వా అపరాయ సువణ్ణపాతియా పటికుజ్జిత్వా ‘‘హన్ద, తాత, ఇమం మమ పుత్తస్స దేహీ’’తి పహిణి. తస్మిం ఖణే నగరపరిగ్గాహికా దేవతా ‘‘అమ్హాకం సామినా అన్నభారకాలే ఉపరిట్ఠస్స పచ్చేకబుద్ధస్స భాగభత్తం దత్వా ‘నత్థీతి పదమేవ న సుణేయ్య’న్తి పత్థనా నామ ఠపితా. సచే మయం తమత్థం ఞత్వా అజ్ఝుపేక్ఖేయ్యామ, ముద్ధాపి నో సత్తధా ఫలేయ్యా’’తి చిన్తేత్వా దిబ్బపూవేహి పాతిం పూరయింసు. సో పురిసో పాతిం ఆహరిత్వా తస్స సన్తికే ఠపేత్వా వివరి. తేసం గన్ధో సకలనగరం ఫరి. పూవో పన ముఖే ఠపితమత్తోవ సత్తరసహరణిసహస్సాని ఫరిత్వా అట్ఠాసి.

అనురుద్ధోపి చిన్తేసి – ‘‘న మం మఞ్ఞే ఇతో పుబ్బే మాతా పియాయతి. న హి మే అఞ్ఞదా తాయ నత్థిపూవా నామ పక్కపుబ్బా’’తి. సో గన్త్వా మాతరం ఏవమాహ – ‘‘అమ్మ, నాహం తవ పియో’’తి. తాత, కిం వదేసి, మమ అక్ఖీహిపి హదయమంసతోపి త్వం పియతరోతి. సచాహం, అమ్మ, తవ పియో, కస్మా మమ పుబ్బే ఏవరూపే నత్థిపూవే నామ న అదాసీతి. సా తం పురిసం పుచ్ఛి – ‘‘తాత, కిఞ్చి పాతియం అహోసీ’’తి. ఆమ, అయ్యే, పూవానం పాతి పరిపుణ్ణా అహోసి, న మే ఏవరూపా దిట్ఠపుబ్బాతి. సా చిన్తేసి – ‘‘పుత్తో మే కతపుఞ్ఞో, దేవతాహిస్స దిబ్బపూవా పహితా భవిస్సన్తీ’’తి. సోపి మాతరం ఆహ – ‘‘అమ్మ, న మయా ఏవరూపా పూవా ఖాదితపుబ్బా, ఇతో పట్ఠాయ మే నత్థిపూవమేవ పచేయ్యాసీ’’తి. సా తతో పట్ఠాయ తేన ‘‘పూవే ఖాదితుకామోమ్హీ’’తి వుత్తకాలే సువణ్ణపాతిం ధోవిత్వా అఞ్ఞాయ పాతియా పటికుజ్జిత్వా పహిణతి, దేవతా పాతిం పూరేన్తి. ఏవం సో అగారమజ్ఝే వసన్తో నత్థీతి పదస్స అత్థం అజానిత్వా దిబ్బపూవేయేవ పరిభుఞ్జి.

సత్థు పన పరివారత్థం కులపటిపాటియా సాకియకుమారేసు పబ్బజన్తేసు మహానామేన సక్కేన, ‘‘తాత, అమ్హాకం కులా కోచి పబ్బజితో నత్థి, తయా వా పబ్బజితబ్బం, మయా వా’’తి వుత్తే సో ఆహ – ‘‘అహం అతిసుఖుమాలో పబ్బజితుం న సక్ఖిస్సామీ’’తి. తేన హి కమ్మన్తం ఉగ్గణ్హ, అహం పబ్బజిస్సామీతి. కో ఏస కమ్మన్తో నామాతి? సో హి భత్తస్స ఉట్ఠానట్ఠానమ్పి న జానాతి, కమ్మన్తం కిమేవ జానిస్సతి, తస్మా ఏవమాహ. ఏకదివసఞ్హి అనురుద్ధో భద్దియో కిమిలోతి తయో జనా ‘‘భత్తం నామ కహం ఉట్ఠాతీ’’తి మన్తయింసు. తేసు కిమిలో ‘‘కోట్ఠేసు ఉట్ఠాతీ’’తి ఆహ. సో కిరేకదివసం వీహీ కోట్ఠమ్హి పక్ఖిపన్తే అద్దస, తస్మా ‘‘కోట్ఠే భత్తం ఉప్పజ్జతీ’’తి సఞ్ఞాయ ఏవమాహ. అథ నం భద్దియో ‘‘త్వం న జానాసీ’’తి వత్వా ‘‘భత్తం నామ ఉక్ఖలియం ఉట్ఠాతీ’’తి ఆహ. సో కిరేకదివసం ఉక్ఖలితో భత్తం వడ్ఢేన్తే దిస్వా ‘‘ఏత్థేవేతం ఉప్పజ్జతీ’’తి సఞ్ఞమకాసి, తస్మా ఏవమాహ. అనురుద్ధో తే ఉభోపి ‘‘తుమ్హే న జానాథా’’తి వత్వా ‘‘భత్తం నామ రతనుబ్బేధమకుళాయ మహాసువణ్ణపాతియం ఉట్ఠాతీ’’తి ఆహ. తేన కిర నేవ వీహిం కోట్టేన్తా, న భత్తం పచన్తా దిట్ఠపుబ్బా, సువణ్ణపాతియం వడ్ఢేత్వా పురతో ఠపితభత్తమేవ పస్సతి, తస్మా ‘‘పాతియంయేవేతం ఉప్పజ్జతీ’’తి సఞ్ఞమకాసి, తస్మా ఏవమాహ. ఏవం భత్తుట్ఠానట్ఠానమ్పి అజానన్తో మహాపుఞ్ఞో కులపుత్తో కమ్మన్తే కిం జానిస్సతి.

సో ‘‘ఏహి ఖో తే, అనురుద్ధ, ఘరావాసత్థం అనుసాసిస్సామి, పఠమం ఖేత్తం కసాపేతబ్బ’’న్తిఆదినా నయేన భాతరా వుత్తానం కమ్మన్తానం అపరియన్తభావం సుత్వా ‘‘న మే ఘరావాసేన అత్థో’’తి మాతరం ఆపుచ్ఛిత్వా భద్దియపముఖేహి పఞ్చహి సాకియకుమారేహి సద్ధిం నిక్ఖమిత్వా అనుపియమ్బవనే సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజి. పబ్బజిత్వా చ పన సమ్మాపటిపదం పటిపన్నో అనుపుబ్బేన తిస్సో విజ్జా సచ్ఛికత్వా దిబ్బేన చక్ఖునా ఏకాసనే నిసిన్నోవ హత్థతలే ఠపితఆమలకాని వియ సహస్సలోకధాతుయో ఓలోకనసమత్థో హుత్వా –

‘‘పుబ్బేనివాసం జానామి, దిబ్బచక్ఖు విసోధితం;

తేవిజ్జో ఇద్ధిపత్తోమ్హి, కతం బుద్ధస్స సాసన’’న్తి. (థేరగా. ౩౩౨, ౫౬౨) –

ఉదానం ఉదానేత్వా ‘‘కిం ను ఖో మే కత్వా అయం సమ్పత్తి లద్ధా’’తి ఓలోకేన్తో ‘‘పదుముత్తరపాదమూలే పత్థనం ఠపేసి’’న్తి ఞత్వా పున ‘‘సంసారే సంసరన్తో అసుకస్మిం నామ కాలే బారాణసియం సుమనసేట్ఠిం నిస్సాయ జీవన్తో అన్నభారో నామ అహోసి’’న్తిపి ఞత్వా –

‘‘అన్నభారో పురే ఆసిం, దలిద్దో తిణహారకో;

పిణ్డపాతో మయా దిన్నో, ఉపరిట్ఠస్స తాదినో’’తి. –

ఆహ. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘యో సో తదా మయా ఉపరిట్ఠస్స దిన్నపిణ్డపాతతో కహాపణే దత్వా పత్తిం అగ్గహేసి, మమ సహాయకో సుమనసేట్ఠి కహం ను ఖో సో ఏతరహి నిబ్బత్తో’’తి. అథ నం ‘‘విఞ్ఝాటవియం పబ్బతపాదే ముణ్డనిగమో నామ అత్థి, తత్థ మహాముణ్డస్స నామ ఉపాసకస్స మహాసుమనో చూళసుమనోతి ద్వే పుత్తా, తేసు సో చూళసుమనో హుత్వా నిబ్బత్తో’’తి అద్దస. దిస్వా చ పన చిన్తేసి – ‘‘అత్థి ను ఖో తత్థ మయి గతే ఉపకారో, నత్థీ’’తి. సో ఉపధారేన్తో ఇదం అద్దస ‘‘సో తత్థ మయి గతే సత్తవస్సికోవ నిక్ఖమిత్వా పబ్బజిస్సతి, ఖురగ్గేయేవ చ అరహత్తం పాపుణిస్సతీ’’తి. దిస్వా చ పన ఉపకట్ఠే అన్తోవస్సే ఆకాసేన గన్త్వా గామద్వారే ఓతరి. మహాముణ్డో పన ఉపాసకో థేరస్స పుబ్బేపి విస్సాసికో ఏవ. సో థేరం పిణ్డపాతకాలే చీవరం పారుపన్తం దిస్వా పుత్తం మహాసుమనం ఆహ – ‘‘తాత, అయ్యో, మే అనురుద్ధత్థేరో ఆగతో, యావస్స అఞ్ఞో కోచి పత్తం న గణ్హాతి, తావస్స గన్త్వా పత్తం గణ్హ, అహం ఆసనం పఞ్ఞాపేస్సామీ’’తి. సో తథా అకాసి. ఉపాసకో థేరం అన్తోనివేసనే సక్కచ్చం పరివిసిత్వా తేమాసం వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం గణ్హి, థేరోపి అధివాసేసి.

అథ నం ఏకదివసం పటిజగ్గన్తో వియ తేమాసం పటిజగ్గిత్వా మహాపవారణాయ తిచీవరఞ్చేవ గుళతేలతణ్డులాదీని చ ఆహరిత్వా థేరస్స పాదమూలే ఠపేత్వా ‘‘గణ్హథ, భన్తే’’తి ఆహ. ‘‘అలం, ఉపాసక, న మే ఇమినా అత్థో’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, వస్సావాసికలాభో నామేస, గణ్హథ న’’న్తి? ‘‘న గణ్హామి, ఉపాసకా’’తి. ‘‘కిమత్థం న గణ్హథ, భన్తే’’తి? ‘‘మయ్హం సన్తికే కప్పియకారకో సామణేరోపి నత్థీ’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, మమ పుత్తో మహాసుమనో సామణేరో భవిస్సతీ’’తి. ‘‘న మే, ఉపాసక, మహాసుమనేనత్థో’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, చూళసుమనం పబ్బాజేథా’’తి. థేరో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా చూళసుమనం పబ్బాజేసి. సో ఖురగ్గేయేవ అరహత్తం పాపుణి. థేరో తేన సద్ధిం అడ్ఢమాసమత్తం తత్థేవ వసిత్వా ‘‘సత్థారం పస్సిస్సామీ’’తి తస్స ఞాతకే ఆపుచ్ఛిత్వా ఆకాసేనేవ గన్త్వా హిమవన్తపదేసే అరఞ్ఞకుటికాయ ఓతరి.

థేరో పన పకతియాపి ఆరద్ధవీరియో, తస్స తత్థ పుబ్బరత్తాపరరత్తం చఙ్కమన్తస్స ఉదరవాతో సముట్ఠహి. అథ నం కిలన్తరూపం దిస్వా సామణేరో పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, కిం వో రుజ్జతీ’’తి? ‘‘ఉదరవాతో మే సముట్ఠితో’’తి. ‘‘అఞ్ఞదాపి సముట్ఠితపుబ్బో, భన్తే’’తి? ‘‘ఆమావుసో’’తి. ‘‘కేన ఫాసుకం హోతి, భన్తే’’తి? ‘‘అనోతత్తతో పానీయే లద్ధే ఫాసుకం హోతి, ఆవుసో’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, ఆహరామీ’’తి. ‘‘సక్ఖిస్ససి సామణేరా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. తేన హి అనోతత్తే పన్నగో నామ నాగరాజా మం జానాతి, తస్స ఆచిక్ఖిత్వా భేసజ్జత్థాయ ఏకం పానీయవారకం ఆహరాతి. సో సాధూతి ఉపజ్ఝాయం వన్దిత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పఞ్చయోజనసతం ఠానం అగమాసి. తం దివసం పన నాగరాజా నాగనాటకపరివుతో ఉదకకీళం కీళితుకామో హోతి. సో సామణేరం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వావ కుజ్ఝి, ‘‘అయం ముణ్డకసమణో అత్తనో పాదపంసుం మమ మత్థకే ఓకిరన్తో విచరతి, అనోతత్తే పానీయత్థాయ ఆగతో భవిస్సతి, న దానిస్స పానీయం దస్సామీ’’తి పణ్ణాసయోజనికం అనోతత్తదహం మహాపాతియా ఉక్ఖలిం పిదహన్తో వియ ఫణేన పిదహిత్వా నిపజ్జి. సామణేరో నాగరాజస్స ఆకారం ఓలోకేత్వావ ‘‘కుద్ధో అయ’’న్తి ఞత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘సుణోహి మే నాగరాజ, ఉగ్గతేజ మహబ్బల;

దేహి మే పానీయఘటం, భేసజ్జత్థమ్హి ఆగతో’’తి.

తం సుత్వా నాగరాజా ఇమం గాథమాహ –

‘‘పురత్థిమస్మిం దిసాభాగే, గఙ్గా నామ మహానదీ;

మహాసముద్దమప్పేతి, తతో త్వం పానీయం హరా’’తి.

తం సుత్వా సామణేరో ‘‘అయం నాగరాజా అత్తనో ఇచ్ఛాయ న దస్సతి, అహం బలక్కారం కత్వా ఆనుభావం జానాపేత్వా ఇమం అభిభవిత్వావ పానీయం గణ్హిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘మహారాజ, ఉపజ్ఝాయో మం అనోతత్తతోవ పానీయం ఆహరాపేతి, తేనాహం ఇదమేవ హరిస్సామి, అపేహి, మా మం వారేహీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘ఇతోవ పానీయం హాస్సం, ఇమినావమ్హి అత్థికో;

యది తే థామబలం అత్థి, నాగరాజ నివారయా’’తి.

అథ నం నాగరాజా ఆహ –

‘‘సామణేర సచే అత్థి, తవ విక్కమ పోరిసం;

అభినన్దామి తే వాచం, హరస్సు పానీయం మమా’’తి.

అథ నం సామణేరో ‘‘ఏవం, మహారాజ, హరామీ’’తి వత్వా ‘‘యది సక్కోన్తో హరాహీ’’తి వుత్తే – ‘‘తేన హి సుట్ఠు జానస్సూ’’తి తిక్ఖత్తుం పటిఞ్ఞం గహేత్వా ‘‘బుద్ధసాసనస్స ఆనుభావం దస్సేత్వా మయా పానీయం హరితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా ఆకాసట్ఠదేవతానం తావ సన్తికం అగమాసి. తా ఆగన్త్వా వన్దిత్వా ‘‘కిం, భన్తే’’తి వత్వా అట్ఠంసు. ‘‘ఏతస్మిం అనోతత్తదహపిట్ఠే పన్నగనాగరాజేన సద్ధిం మమ సఙ్గామో భవిస్సతి, తత్థ గన్త్వా జయపరాజయం ఓలోకేథా’’తి ఆహ. సో ఏతేనేవ నీహారేన చత్తారో లోకపాలే సక్కసుయామసన్తుసితపరనిమ్మితవసవత్తీ చ ఉపసఙ్కమిత్వా తమత్థం ఆరోచేసి. తతో పరం పటిపాటియా యావ బ్రహ్మలోకం గన్త్వా తత్థ తత్థ బ్రహ్మేహి ఆగన్త్వా వన్దిత్వా ఠితేహి ‘‘కిం, భన్తే’’తి పుట్ఠో తమత్థం ఆరోచేసి. ఏవం సో అసఞ్ఞే చ అరూపిబ్రహ్మానో చ ఠపేత్వా సబ్బత్థ ముహుత్తేనేవ ఆహిణ్డిత్వా ఆరోచేసి. తస్స వచనం సుత్వా సబ్బాపి దేవతా అనోతత్తదహపిట్ఠే నాళియం పక్ఖిత్తాని పిట్ఠచుణ్ణాని వియ ఆకాసం నిరన్తరం పూరేత్వా సన్నిపతింసు. సన్నిపతితే దేవసఙ్ఘే సామణేరో ఆకాసే ఠత్వా నాగరాజం ఆహ –

‘‘సుణోహి మే నాగరాజ, ఉగ్గతేజ మహబ్బల;

దేహి మే పానీయఘటం, భేసజ్జత్థమ్హి ఆగతో’’తి.

అథ నం నాగో ఆహ –

‘‘సామణేర సచే అత్థి, తవ విక్కమ పోరిసం;

అభినన్దామి తే వాచం, హరస్సు పానీయం మమా’’తి.

సో తిక్ఖత్తుం నాగరాజస్స పటిఞ్ఞం గహేత్వా ఆకాసే ఠితకోవ ద్వాదసయోజనికం బ్రహ్మత్తభావం మాపేత్వా ఆకాసతో ఓరుయ్హ నాగరాజస్స ఫణే అక్కమిత్వా అధోముఖం నిప్పీళేసి, తావదేవ బలవతా పురిసేన అక్కన్తఅల్లచమ్మం వియ నాగరాజస్స ఫణే అక్కన్తమత్తే ఓగలిత్వా దబ్బిమత్తా ఫణపుటకా అహేసుం. నాగరాజస్స ఫణేహి ముత్తముత్తట్ఠానతో తాలక్ఖన్ధపమాణా ఉదకవట్టియో ఉగ్గఞ్ఛింసు. సామణేరో ఆకాసేయేవ పానీయవారకం పూరేసి. దేవసఙ్ఘో సాధుకారమదాసి. అథ నాగరాజా లజ్జిత్వా సామణేరస్స కుజ్ఝి, జయకుసుమవణ్ణానిస్స అక్ఖీని అహేసుం. సో ‘‘అయం మం దేవసఙ్ఘం సన్నిపాతేత్వా పానీయం గహేత్వా లజ్జాపేసి, ఏతం గహేత్వా ముఖే హత్థం పక్ఖిపిత్వా హదయమంసం వాస్స మద్దామి, పాదే వా నం గహేత్వా పారగఙ్గాయం ఖిపామీ’’తి వేగేన అనుబన్ధి. అనుబన్ధన్తోపి నం పాపుణితుం నాసక్ఖియేవ. సామణేరో గన్త్వా ఉపజ్ఝాయస్స హత్థే పానీయం ఠపేత్వా ‘‘పివథ, భన్తే’’తి ఆహ. నాగరాజాపి పచ్ఛతో ఆగన్త్వా, ‘‘భన్తే అనురుద్ధ, సామణేరో మయా అదిన్నమేవ పానీయం గహేత్వా ఆగతో, మా పివిత్థా’’తి ఆహ. ఏవం కిర సామణేరాతి. ‘‘పివథ, భన్తే, ఇమినా మే దిన్నం పానీయం ఆహట’’న్తి ఆహ. థేరో ‘‘ఖీణాసవసామణేరస్స ముసాకథనం నామ నత్థీ’’తి ఞత్వా పానీయం పివి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవస్స ఆబాధో పటిపస్సమ్భి. పున నాగో థేరం ఆహ – ‘‘భన్తే, సామణేరేనమ్హి సబ్బం దేవగణం సన్నిపాతేత్వా లజ్జాపితో, అహమస్స హదయం వా ఫాలేస్సామి, పాదే వా నం గహేత్వా పారగఙ్గాయ ఖిపిస్సామీ’’తి. మహారాజ, సామణేరో మహానుభావో, తుమ్హే సామణేరేన సద్ధిం సఙ్గామేతుం న సక్ఖిస్సథ, ఖమాపేత్వా నం గచ్ఛథాతి. సో సయమ్పి సామణేరస్స ఆనుభావం జానాతియేవ, లజ్జాయ పన అనుబన్ధిత్వా ఆగతో. అథ నం థేరస్స వచనేన ఖమాపేత్వా తేన సద్ధిం మిత్తసన్థవం కత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ అనోతత్తఉదకేన అత్థే సతి తుమ్హాకం ఆగమనకిచ్చం నత్థి, మయ్హం పహిణేయ్యాథ, అహమేవ ఆహరిత్వా దస్సామీ’’తి వత్వా పక్కామి.

థేరోపి సామణేరం ఆదాయ పాయాసి. సత్థా థేరస్స ఆగమనభావం ఞత్వా మిగారమాతుపాసాదే థేరస్స ఆగమనం ఓలోకేన్తో నిసీది. భిక్ఖూపి థేరం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా పచ్చుగ్గన్త్వా పత్తచీవరం పటిగ్గహేసుం. అథేకచ్చే సామణేరం సీసేపి కణ్ణేసుపి బాహాయమ్పి గహేత్వా సఞ్చాలేత్వా ‘‘కిం, సామణేర చూళకనిట్ఠ, న ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి ఆహంసు. సత్థా తేసం కిరియం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘భారియం వతిమేసం భిక్ఖూనం కమ్మం ఆసీవిసం గీవాయ గణ్హన్తా వియ సామణేరం గణ్హన్తి, నాస్స ఆనుభావం జానన్తి, అజ్జ మయా సుమనసామణేరస్స గుణం పాకటం కాతుం వట్టతీ’’తి. థేరోపి ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిసీది. సత్థా తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆనన్ద, అనోతత్తఉదకేనమ్హి పాదే ధోవితుకామో, సామణేరానం ఘటం దత్వా పానీయం ఆహరాపేహీ’’తి. థేరో విహారే పఞ్చమత్తాని సామణేరసతాని సన్నిపాతేసి. తేసు సుమనసామణేరో సబ్బనవకో అహోసి. థేరో సబ్బమహల్లకం సామణేరం ఆహ – ‘‘సామణేర, సత్థా అనోకత్తదహఉదకేన పాదే ధోవితుకామో, ఘటం ఆదాయ గన్త్వా పానీయం ఆహరా’’తి. సో ‘‘న సక్కోమి, భన్తే’’తి న ఇచ్ఛి. థేరో సేసేపి పటిపాటియా పుచ్ఛి, తేపి తథేవ వత్వా పటిక్ఖిపింసు. ‘‘కిం పనేత్థ ఖీణాసవసామణేరా నత్థీ’’తి? అత్థి, తే పన ‘‘నాయం అమ్హాకం బద్ధో మాలాపుటో, సుమనసామణేరస్సేవ బద్ధో’’తి న ఇచ్ఛింసు, పుథుజ్జనా పన అత్తనో అసమత్థతాయేవ న ఇచ్ఛింసు. పరియోసానే పన సుమనస్స వారే సమ్పత్తే, ‘‘సామణేర, సత్థా అనోతత్తదహఉదకేన పాదే ధోవితుకామో, కుటం ఆదాయ కిర ఉదకం ఆహరా’’తి ఆహ. సో ‘‘సత్థరి ఆహరాపేన్తే ఆహరిస్సామీ’’తి సత్థారం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, అనోతత్తతో కిర మం ఉదకం ఆహారాపేథా’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, సుమనా’’తి. సో విసాఖాయ కారితేసు ఘనసువణ్ణకోట్టిమేసు సేనాసనకుటేసు ఏకం సట్ఠికుటఉదకగణ్హనకం మహాఘటం హత్థేన గహేత్వా ‘‘ఇమినా మే ఉక్ఖిపిత్వా అంసకూటే ఠపితేన అత్థో నత్థీ’’తి ఓలమ్బకం కత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా హిమవన్తాభిముఖో పక్ఖన్ది.

నాగరాజా సామణేరం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా పచ్చుగ్గన్త్వా కుటం అంసకూటేన ఆదాయ, ‘‘భన్తే, తుమ్హే మాదిసే దాసే విజ్జమానే కస్మా సయం ఆగతా, ఉదకేనత్థే సతి కస్మా సాసనమత్తమ్పి న పహిణథా’’తి కుటేన ఉదకం ఆదాయ సయం ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘పురతో హోథ, భన్తే, అహమేవ ఆహరిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘తిట్ఠథ తుమ్హే, మహారాజ, అహమేవ సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఆణత్తో’’తి నాగరాజానం నివత్తాపేత్వా కుటం ముఖవట్టియం హత్థేన గహేత్వా ఆకాసేనాగఞ్ఛి. అథ నం సత్థా ఆగచ్ఛన్తం ఓలోకేత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘పస్సథ, భిక్ఖవే, సామణేరస్స లీలం, ఆకాసే హంసరాజా వియ సోభతీ’’తి ఆహ. సోపి పానీయఘటం ఠపేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘కతివస్సోసి త్వం, సుమనా’’తి? ‘‘సత్తవస్సోమ్హి, భన్తేతి. ‘‘తేన హి, సుమన, అజ్జ పట్ఠాయ భిక్ఖు హోహీ’’తి వత్వా దాయజ్జఉపసమ్పదం అదాసి. ద్వేయేవ కిర సామణేరా సత్తవస్సికా ఉపసమ్పదం లభింసు – అయఞ్చ సుమనో సోపాకో చాతి.

ఏవం తస్మిం ఉపసమ్పన్నే ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం, ‘‘అచ్ఛరియం ఆవుసో, ఏవరూపో హి నామ దహరసామణేరస్స ఆనుభావో హోతి, న నో ఇతో పుబ్బే ఏవరూపో ఆనుభావో దిట్ఠపుబ్బో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, మమ సాసనే దహరోపి సమ్మా పటిపన్నో ఏవరూపం సమ్పత్తిం లభతియేవా’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౩౮౨. ‘‘యో హవే దహరో భిక్ఖు, యుఞ్జతి బుద్ధసాసనే;

సోమం లోకం పభాసేతి, అబ్భా ముత్తోవ చన్దిమా’’తి.

తత్థ యుఞ్జతీతి ఘటతి వాయమతి. పభాసేతీతి సో భిక్ఖు అత్తనో అరహత్తమగ్గఞాణేన అబ్భాదీహి ముత్తో చన్దిమా వియ లోకం ఖన్ధాదిభేదం లోకం ఓభాసేతి, ఏకాలోకం కరోతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సుమనసామణేరవత్థు ద్వాదసమం.

భిక్ఖువగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చవీసతిమో వగ్గో.