౬. ఉగ్గసేనవత్థు

ముఞ్చ పురేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో ఉగ్గసేనం ఆరబ్భ కథేసి.

పఞ్చసతా కిర నటా సంవచ్ఛరే వా ఛమాసే వా పత్తే రాజగహం గన్త్వా రఞ్ఞో సత్తాహం సమజ్జం కత్వా బహుం హిరఞ్ఞసువణ్ణం లభన్తి, అన్తరన్తరే ఉక్ఖేపదాయానం పరియన్తో నత్థి. మహాజనో మఞ్చాతిమఞ్చాదీసు ఠత్వా సమజ్జం ఓలోకేసి. అథేకా లఙ్ఘికధీతా వంసం అభిరుయ్హ తస్స ఉపరి పరివత్తిత్వా తస్స పరియన్తే ఆకాసే చఙ్కమమానా నచ్చతి చేవ గాయతి చ. తస్మిం సమయే ఉగ్గసేనో నామ సేట్ఠిపుత్తో సహాయకేన సద్ధిం మఞ్చాతిమఞ్చే ఠితో తం ఓలోకేత్వా తస్సా హత్థపాదవిక్ఖేపాదీసు ఉప్పన్నసినేహో గేహం గన్త్వా ‘‘తం లభన్తో జీవిస్సామి, అలభన్తస్స మే ఇధేవ మరణ’’న్తి ఆహారూపచ్ఛేదం కత్వా మఞ్చకే నిపజ్జి. మాతాపితూహి, ‘‘తాత, కిం తే రుజ్జతీ’’తి పుచ్ఛితోపి ‘‘తం మే నటధీతరం లభన్తస్స జీవితం అత్థి, అలభన్తస్స మే ఇధేవ మరణ’’న్తి వత్వా, ‘‘తాత, మా ఏవం కరి, అఞ్ఞం తే అమ్హాకం కులస్స చ భోగానఞ్చ అనురూపం కుమారికం ఆనేస్సామా’’తి వుత్తేపి తథేవ వత్వా నిపజ్జి. అథస్స పితా బహుం యాచిత్వాపి తం సఞ్ఞాపేతుం అసక్కోన్తో తస్స సహాయం పక్కోసాపేత్వా కహాపణసహస్సం దత్వా ‘‘ఇమే కహాపణే గహేత్వా అత్తనో ధీతరం మయ్హం పుత్తస్స దేతూ’’తి పహిణి. సో ‘‘నాహం కహాపణే గహేత్వా దేమి, సచే పన సో ఇమం అలభిత్వా జీవితుం న సక్కోతి, తేన హి అమ్హేహి సద్ధింయేవ విచరతు, దస్సామిస్స ధీతర’’న్తి ఆహ. మాతాపితరో పుత్తస్స తమత్థం ఆరోచేసుం. సో ‘‘అహం తేహి సద్ధిం విచరిస్సామీ’’తి వత్వా యాచన్తానమ్పి తేసం కథం అనాదియిత్వా నిక్ఖమిత్వా నాటకస్స సన్తికం అగమాసి. సో తస్స ధీతరం దత్వా తేన సద్ధింయేవ గామనిగమరాజధానీసు సిప్పం దస్సేన్తో విచరి.

సాపి తేన సద్ధిం సంవాసమన్వాయ నచిరస్సేవ పుత్తం లభిత్వా కీళాపయమానా ‘‘సకటగోపకస్స పుత్త, భణ్డహారకస్స పుత్త, కిఞ్చి అజానకస్స పుత్తా’’తి వదతి. సోపి నేసం సకటపరివత్తకం కత్వా ఠితట్ఠానే గోణానం తిణం ఆహరతి, సిప్పదస్సనట్ఠానే లద్ధభణ్డకం ఉక్ఖిపిత్వా హరతి. తదేవ కిర సన్ధాయ సా ఇత్థీ పుత్తం కీళాపయమానా తథా వదతి. సో అత్తానం ఆరబ్భ తస్సా గాయనభావం ఞత్వా తం పుచ్ఛి – ‘‘మం సన్ధాయ కథేసీ’’తి? ‘‘ఆమ, తం సన్ధాయా’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే అహం పలాయిస్సామీ’’తి. సా ‘‘కిం పన మయ్హం తయా పలాయితేన వా ఆగతేన వా’’తి పునప్పునం తదేవ గీతం గాయతి. సా కిర అత్తనో రూపసమ్పత్తిఞ్చేవ ధనలాభఞ్చ నిస్సాయ తం కిస్మిఞ్చి న మఞ్ఞతి. సో ‘‘కిం ను ఖో నిస్సాయ ఇమిస్సా అయం మానో’’తి చిన్తేన్తో ‘‘సిప్పం నిస్సాయా’’తి ఞత్వా ‘‘హోతు, సిప్పం ఉగ్గణ్హిస్సామీ’’తి ససురం ఉపసఙ్కమిత్వా తస్స జాననకసిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా గామనిగమాదీసు సిప్పం దస్సేన్తో అనుపుబ్బేన రాజగహం ఆగన్త్వా ‘‘ఇతో సత్తమే దివసే ఉగ్గసేనో సేట్ఠిపుత్తో నగరవాసీనం సిప్పం దస్సేస్సతీ’’తి ఆరోచాపేసి.

నగరవాసినో మఞ్చాతిమఞ్చాదయో బన్ధాపేత్వా సత్తమే దివసే సన్నిపతింసు. సోపి సట్ఠిహత్థం వంసం అభిరుయ్హ తస్స మత్థకే అట్ఠాసి. తం దివసం సత్థా పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తో తం అత్తనో ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘స్వే సేట్ఠిపుత్తో సిప్పం దస్సేస్సామీతి వంసమత్థకే ఠస్సతి, తస్స దస్సనత్థం మహాజనో సన్నిపతిస్సతి. తత్ర అహం చతుప్పదికం గాథం దేసేస్సామి, తం సుత్వా చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతి, ఉగ్గసేనోపి అరహత్తే పతిట్ఠహిస్సతీ’’తి అఞ్ఞాసి. సత్థా పునదివసే కాలం సల్లక్ఖేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి. ఉగ్గసేనోపి సత్థరి అన్తోనగరం అపవిట్ఠేయేవ ఉన్నాదనత్థాయ మహాజనస్స అఙ్గులిసఞ్ఞం దత్వా వంసమత్థకే పతిట్ఠాయ ఆకాసేయేవ సత్త వారే పరివత్తిత్వా ఓరుయ్హ వంసమత్థకే అట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే సత్థా నగరం పవిసన్తో యథా తం పరిసా న ఓలోకేతి, ఏవం కత్వా అత్తానమేవ ఓలోకాపేసి. ఉగ్గసేనో పరిసం ఓలోకేత్వా ‘‘న మం పరిసా ఓలోకేతీ’’తి దోమనస్సప్పత్తో ‘‘ఇదం మయా సంవచ్ఛరే కత్తబ్బం సిప్పం, సత్థరి నగరం పవిసన్తే పరిసా మం అనోలోకేత్వా సత్థారమేవ ఓలోకేతి, మోఘం వత మే సిప్పదస్సనం జాత’’న్తి చిన్తేసి.

సత్థా తస్స చిత్తం ఞత్వా మహామోగ్గల్లానం ఆమన్తేత్వా ‘‘గచ్ఛ, మోగ్గల్లాన, సేట్ఠిపుత్తం వదేహి ‘సిప్పం కిర దస్సేతూ’’’తి ఆహ. థేరో గన్త్వా వంసస్స హేట్ఠా ఠితో సేట్ఠిపుత్తం ఆమన్తేత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘ఇఙ్ఘ పస్స నటపుత్త, ఉగ్గసేన మహబ్బల;

కరోహి రఙ్గం పరిసాయ, హాసయస్సు మహాజన’’న్తి.

సో థేరస్స కథం సుత్వా తుట్ఠమానసో హుత్వా ‘‘సత్థా మఞ్ఞే మమ సిప్పం పస్సితుకామో’’తి వంసమత్థకే ఠితకోవ ఇమం గాథమాహ –

‘‘ఇఙ్ఘ పస్స మహాపఞ్ఞ, మోగ్గల్లాన మహిద్ధిక;

కరోమి రఙ్గం పరిసాయ, హాసయామి మహాజన’’న్తి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా వంసమత్థకతో వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా ఆకాసేవ చుద్దసక్ఖత్తుం పరివత్తిత్వా ఓరుయ్హ వంసమత్థకేవ అట్ఠాసి. అథ నం సత్థా, ‘‘ఉగ్గసేన, పణ్డితేన నామ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు ఖన్ధేసు ఆలయం పహాయ జాతిఆదీహి ముచ్చితుం వట్టతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౪౮. ‘‘ముఞ్చ పురే ముఞ్చ పచ్ఛతో,

మజ్ఝే ముఞ్చ భవస్స పారగూ;

సబ్బత్థ విముత్తమానసో,

న పునం జాతిజరం ఉపేహిసీ’’తి.

తత్థ ముఞ్చ పురేతి అతీతేసు ఖన్ధేసు ఆలయం నికన్తిం అజ్ఝోసానం పత్థనం పరియుట్ఠానం గాహం పరామాసం తణ్హం ముఞ్చ. పచ్ఛతోతి అనాగతేసుపి ఖన్ధేసు ఆలయాదీని ముఞ్చ. మజ్ఝేతి పచ్చుప్పన్నేసుపి తాని ముఞ్చ. భవస్స పారగూతి ఏవం సన్తే తివిధస్సాపి భవస్స అభిఞ్ఞాపరిఞ్ఞాపహానభావనాసచ్ఛికిరియవసేన పారగూ పారఙ్గతో హుత్వా ఖన్ధధాతుఆయతనాదిభేదే సబ్బసఙ్ఖతే విముత్తమానసో విహరన్తో పున జాతిజరామరణాని న ఉపగచ్ఛతీతి అత్థో.

దేసనావసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. సేట్ఠిపుత్తోపి వంసమత్థకే ఠితకోవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా వంసతో ఓరుయ్హ సత్థు సన్తికం ఆగన్త్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన సత్థారం వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. అథ నం సత్థా దక్ఖిణహత్థం పసారేత్వా ‘‘ఏహి భిక్ఖూ’’తి ఆహ. సో తావదేవ అట్ఠపరిక్ఖారధరో సట్ఠివస్సికత్థేరో వియ అహోసి. అథ నం భిక్ఖూ, ‘‘ఆవుసో ఉగ్గసేన, సట్ఠిహత్థస్స తే వంసస్స మత్థకతో ఓతరన్తస్స భయం నామ నాహోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘నత్థి మే, ఆవుసో, భయ’’న్తి వుత్తే సత్థు ఆరోచేసుం, ‘‘భన్తే, ఉగ్గసేనో ‘న భాయామీ’తి వదతి, అభూతం వత్వా అఞ్ఞం బ్యాకరోతీ’’తి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, మమ పుత్తేన ఉగ్గసేనేన సదిసా ఛిన్నసంయోజనా భిక్ఖూ భాయన్తి, న తసన్తీ’’తి వత్వా బ్రాహ్మణవగ్గే ఇమం గాథమాహ –

‘‘సబ్బసంయోజనం ఛేత్వా, యో వే న పరితస్సతి;

సఙ్గాతిగం విసంయుత్తం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౯౭; సు. ని. ౬౨౬);

దేసనావసానే బహూనం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. పునేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, ఏవం అరహత్తూపనిస్సయసమ్పన్నస్స భిక్ఖునో నటధీతరం నిస్సాయ నటేహి సద్ధిం విచరణకారణం, కిం అరహత్తూపనిస్సయకారణ’’న్తి? సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, ఉభయమ్పేతం ఇమినా ఏవ కత’’న్తి వత్వా తమత్థం పకాసేతుం అతీతం ఆహరి.

అతీతే కిర కస్సపదసబలస్స సువణ్ణచేతియే కరియమానే బారాణసివాసినో కులపుత్తా బహుం ఖాదనీయభోజనీయం యానకేసు ఆరోపేత్వా ‘‘హత్థకమ్మం కరిస్సామా’’తి చేతియట్ఠానం గచ్ఛన్తా అన్తరామగ్గే ఏకం థేరం పిణ్డాయ పవిసన్తం పస్సింసు. అథేకా కులధీతా థేరం ఓలోకేత్వా సామికం ఆహ – ‘‘సామి, అయ్యో, పిణ్డాయ పవిసతి, యానకే చ నో బహుం ఖాదనీయం భోజనీయం, పత్తమస్స ఆహర, భిక్ఖం దస్సామా’’తి. సో తం పత్తం ఆహరిత్వా ఖాదనీయభోజనీయస్స పూరేత్వా థేరస్స హత్థే పతిట్ఠపేత్వా ఉభోపి పత్థనం కరింసు, ‘‘భన్తే, తుమ్హేహి దిట్ఠధమ్మస్సేవ భాగినో భవేయ్యామా’’తి. సోపి థేరో ఖీణాసవోవ, తస్మా ఓలోకేన్తో తేసం పత్థనాయ సమిజ్ఝనభావం ఞత్వా సితం అకాసి. తం దిస్వా సా ఇత్థీ సామికం ఆహ – ‘‘అమ్హాకం, అయ్యో, సితం కరోతి, ఏకో నటకారకో భవిస్సతీ’’తి. సామికోపిస్సా ‘‘ఏవం భవిస్సతి, భద్దే’’తి వత్వా పక్కామి. ఇదం తేసం పుబ్బకమ్మం. తే తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా సా ఇత్థీ నటగేహే నిబ్బత్తి, పురిసో సేట్ఠిగేహే. సో ‘‘ఏవం, భద్దే, భవిస్సతీ’’తి తస్సా పటివచనస్స దిన్నత్తా నటేహి సద్ధిం విచరి. ఖీణాసవత్థేరస్స దిన్నపిణ్డపాతం నిస్సాయ అరహత్తం పాపుణి. సాపి నటధీతా ‘‘యా మే సామికస్స గతి, మయ్హమ్పి సా ఏవ గతీ’’తి పబ్బజిత్వా అరహత్తే పతిట్ఠహీతి.

ఉగ్గసేనవత్థు ఛట్ఠం.