౨౪. తణ్హావగ్గో

౧. కపిలమచ్ఛవత్థు

మనుజస్సాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కపిలమచ్ఛం ఆరబ్భ కథేసి.

అతీతే కిర కస్సపభగవతో పరినిబ్బుతకాలే ద్వే కులభాతరో నిక్ఖమిత్వా సావకానం సన్తికే పబ్బజింసు. తేసు జేట్ఠో సాగతో నామ అహోసి, కనిట్ఠో కపిలో నామ. మాతా పన నేసం సాధినీ నామ, కనిట్ఠభగినీ తాపనా నామ. తాపి భిక్ఖునీసు పబ్బజింసు. ఏవం తేసు పబ్బజితేసు ఉభో భాతరో ఆచరియుపజ్ఝాయానం వత్తపటివత్తం కత్వా విహరన్తా ఏకదివసం, ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం సాసనే కతి ధురానీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘గన్థధురం విపస్సనాధురఞ్చాతి ద్వే ధురానీ’’తి సుత్వా జేట్ఠో ‘‘విపస్సనాధురం పూరేస్సామీ’’తి పఞ్చ వస్సాని ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికే వసిత్వా యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా వాయమన్తో అరహత్తం పాపుణి. కనిట్ఠో ‘‘అహం తావ తరుణో, వుడ్ఢకాలే విపస్సనాధురం పూరేస్సామీ’’తి గన్థధురం పట్ఠపేత్వా తీణి పిటకాని ఉగ్గణ్హి. తస్స పరియత్తిం నిస్సాయ మహాపరివారో, పరివారం నిస్సాయ లాభో ఉదపాది. సో బాహుసచ్చమదేన మత్తో లాభతణ్హాయ అభిభూతో అతిపణ్డితమానితాయ పరేహి వుత్తం కప్పియమ్పి ‘‘అకప్పియ’’న్తి వదేతి, అకప్పియమ్పి ‘‘కప్పియ’’న్తి వదేతి, సావజ్జమ్పి ‘‘అనవజ్జ’’న్తి, అనవజ్జమ్పి ‘‘సావజ్జ’’న్తి. సో పేసలేహి భిక్ఖూహి ‘‘మా, ఆవుసో కపిల, ఏవం అవచా’’తి వత్వా ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ దస్సేత్వా ఓవదియమానోపి ‘‘తుమ్హే కిం జానాథ, రిత్తముట్ఠిసదిసా’’తిఆదీని వత్వా ఖుంసేన్తో వమ్భేన్తో చరతి. అథస్స భాతు సాగతత్థేరస్సాపి భిక్ఖూ తమత్థం ఆరోచేసుం. సోపి నం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘ఆవుసో కపిల, తుమ్హాదిసానఞ్హి సమ్మాపటిపత్తి సాసనస్స ఆయు నామ, తస్మా పటిపత్తిం పహాయ కప్పియాదీని పటిబాహన్తో మా ఏవం అవచా’’తి ఓవది. సో తస్సపి వచనం నాదియి. ఏవం సన్తేపి థేరో ద్వత్తిక్ఖత్తుం ఓవదిత్వా ఓవాదం అగణ్హన్తం ‘‘నాయం మమ వచనం కరోతీ’’తి ఞత్వా ‘‘తేన, ఆవుసో, పఞ్ఞాయిస్ససి సకేన కమ్మేనా’’తి వత్వా పక్కామి. తతో పట్ఠాయ నం అఞ్ఞే పేసలా భిక్ఖూ ఛడ్డయింసు.

సో దురాచారో హుత్వా దురాచారపరివుతో విహరన్తో ఏకదివసం ఉపోసథగ్గే ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి బీజనిం ఆదాయ ధమ్మాసనే నిసీదిత్వా ‘‘వత్తతి, ఆవుసో, ఏత్థ సన్నిపతితానం భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘కో అత్థో ఇమస్స పటివచనేన దిన్నేనా’’తి తుణ్హీభూతే భిక్ఖూ దిస్వా, ‘‘ఆవుసో, ధమ్మో వా వినయో వా నత్థి, పాతిమోక్ఖేన సుతేన వా అసుతేన వా కో అత్థో’’తి వత్వా ఆసనా వుట్ఠహి. ఏవం సో కస్సపస్స భగవతో పరియత్తిసాసనం ఓసక్కాపేసి. సాగతత్థేరోపి తదహేవ పరినిబ్బాయి. కపిలో ఆయుపరియోసానే అవీచిమ్హి మహానిరయే నిబ్బత్తి. సాపిస్స మాతా చ భగినీ చ తస్సేవ దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జిత్వా పేసలే భిక్ఖూ అక్కోసిత్వా పరిభాసిత్వా తత్థేవ నిబ్బత్తింసు.

తస్మిం పన కాలే పఞ్చసతా పురిసా గామఘాతకాదీని కత్వా చోరికాయ జీవన్తా జనపదమనుస్సేహి అనుబద్ధా పలాయమానా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా తత్థ కిఞ్చి పటిసరణం అపస్సన్తా అఞ్ఞతరం ఆరఞ్ఞికం భిక్ఖుం దిస్వా వన్దిత్వా ‘‘పటిసరణం నో, భన్తే, హోథా’’తి వదింసు. థేరో ‘‘తుమ్హాకం సీలసదిసం పటిసరణం నామ నత్థి, సబ్బేపి పఞ్చసీలాని సమాదియథా’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా సీలాని సమాదియింసు. అథ నే థేరో ఓవది – ‘‘ఇదాని తుమ్హే సీలవన్తా, జీవితహేతుపి వో నేవ సీలం అతిక్కమితబ్బం, న మనోపదోసో కాతబ్బో’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛింసు. అథ నే జనపదమనుస్సా తం ఠానం పత్వా ఇతో చితో చ పరియేసమానా తే చోరే దిస్వా సబ్బే తే జీవితా వోరోపేసుం. తే కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తింసు, చోరజేట్ఠకో జేట్ఠకదేవపుత్తో అహోసి.

తే అనులోమపటిలోమవసేన ఏకం బుద్ధన్తరం దేవలోకే సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థినగరద్వారే పఞ్చసతకులికే కేవట్టగామే నిబ్బత్తింసు. జేట్ఠకదేవపుత్తో కేవట్టజేట్ఠకస్స గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, ఇతరే ఇతరేసు. ఏవం తేసం ఏకదివసేయేవ పటిసన్ధిగహణఞ్చ మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమనఞ్చ అహోసి. కేవట్టజేట్ఠకో ‘‘అత్థి ను ఖో ఇమస్మిం గామే అఞ్ఞేపి దారకా అజ్జ జాతా’’తి పరియేసాపేత్వా తేసం జాతభావం ఞత్వా ‘‘ఏతే మమ పుత్తస్స సహాయకా భవిస్సన్తీ’’తి సబ్బేసం పోసావనికం దాపేసి. తే సబ్బేపి సహపంసుకీళకా సహాయకా హుత్వా అనుపుబ్బేన వయప్పత్తా అహేసుం. తేసం కేవట్టజేట్ఠకపుత్తోవ యసతో చ తేజతో చ అగ్గపురిసో అహోసి.

కపిలోపి ఏకం బుద్ధన్తరం నిరయే పచ్చిత్వా విపాకావసేసేన తస్మిం కాలే అచిరవతియా సువణ్ణవణ్ణో దుగ్గన్ధముఖో మచ్ఛో హుత్వా నిబ్బత్తి. అథేకదివసం తే సహాయకా ‘‘మచ్ఛే బన్ధిస్సామా’’తి జాలాదీని గహేత్వా నదియా ఖిపింసు. అథ నేసం అన్తోజాలం సో మచ్ఛో పావిసి. తం దిస్వా సబ్బే కేవట్టగామవాసినో ఉచ్చాసద్దమకంసు – ‘‘పుత్తా నో పఠమం మచ్ఛే బన్ధన్తా సువణ్ణమచ్ఛం బన్ధింసు, ఇదాని నో రాజా బహుధనం దస్సతీ’’తి. తేపి ఖో సహాయకా మచ్ఛం నావాయ పక్ఖిపిత్వా నావం ఉక్ఖిపిత్వా రఞ్ఞో సన్తికం అగమంసు. రఞ్ఞాపి తం దిస్వావ ‘‘కిం ఏత’’న్తి వుత్తే ‘‘మచ్ఛో, దేవా’’తి ఆహంసు. రాజా సువణ్ణవణ్ణం మచ్ఛం దిస్వా ‘‘సత్థా ఏతస్స సువణ్ణవణ్ణకారణం జానిస్సతీ’’తి మచ్ఛం గాహాపేత్వా భగవతో సన్తికం అగమాసి. మచ్ఛేన ముఖే వివటమత్తేయేవ సకలజేతవనం అతివియ దుగ్గన్ధం అహోసి. రాజా సత్థారం పుచ్ఛి – ‘‘కస్మా, భన్తే, మచ్ఛో సువణ్ణవణ్ణో జాతో, కస్మా చస్స ముఖతో దుగ్గన్ధో వాయతీ’’తి?

అయం, మహారాజ, కస్సపభగవతో పావచనే కపిలో నామ భిక్ఖు అహోసి బహుస్సుతో మహాపరివారో లాభతణ్హాయ అభిభూతో అత్తనో వచనం అగణ్హన్తానం అక్కోసకపరిభాసకో, తస్స చ భగవతో సాసనం ఓసక్కాపేసి, సో తేన కమ్మేన అవీచిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా విపాకావసేసేన ఇదాని మచ్ఛో హుత్వా జాతో. యం పన సో దీఘరత్తం బుద్ధవచనం వాచేసి, బుద్ధస్స చ గుణం కథేసి, తస్స నిస్సన్దేన ఇమం సువణ్ణవణ్ణం పటిలభి. యం భిక్ఖూనం అక్కోసకపరిభాసకో అహోసి, తేనస్స ముఖతో దుగ్గన్ధో వాయతి. ‘‘కథాపేమి నం, మహారాజా’’తి? ‘‘కథాపేథ, భన్తే’’తి. అథ నం సత్థా పుచ్ఛి – ‘‘త్వంసి కపిలో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అహం కపిలో’’తి. ‘‘కుతో ఆగతోసీ’’తి? ‘‘అవీచిమహానిరయతో, భన్తే’’తి. ‘‘జేట్ఠభాతికో తే సాగతో కుహిం గతో’’తి? ‘‘పరినిబ్బుతో, భన్తే’’తి. ‘‘మాతా పన తే సాధినీ కహ’’న్తి? ‘‘మహానిరయే నిబ్బత్తా, భన్తే’’తి. ‘‘కనిట్ఠభగినీ చ తే తాపనా కహ’’న్తి? ‘‘మహానిరయే నిబ్బత్తా, భన్తే’’తి. ‘‘ఇదాని త్వం కహం గమిస్ససీ’’తి? ‘‘అవీచిమహానిరయమేవ, భన్తే’’తి వత్వా విప్పటిసారాభిభూతో నావం సీసేన పహరిత్వా తావదేవ కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తి. మహాజనో సంవిగ్గో అహోసి లోమహట్ఠజాతో.

అథ భగవా తస్మిం ఖణే సన్నిపతితాయ పరిసాయ చిత్తాచారం ఓలోకేత్వా తఙ్ఖణానురూపం ధమ్మం దేసేతుం ‘‘ధమ్మచరియం బ్రహ్మచరియం, ఏతదాహు వసుత్తమ’’న్తి సుత్తనిపాతే (సు. ని. ౨౭౬) కపిలసుత్తం కథేత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౩౩౪. ‘‘మనుజస్స పమత్తచారినో, తణ్హా వడ్ఢతి మాలువా వియ;

సో ప్లవతీ హురా హురం, ఫలమిచ్ఛంవ వనస్మి వానరో.

౩౩౫. ‘‘యం ఏసా సహతే జమ్మీ, తణ్హా లోకే విసత్తికా;

సోకా తస్స పవడ్ఢన్తి, అభివట్ఠంవ బీరణం.

౩౩౬. ‘‘యో చేతం సహతే జమ్మిం, తణ్హం లోకే దురచ్చయం;

సోకా తమ్హా పపతన్తి, ఉదబిన్దువ పోక్ఖరా.

౩౩౭. ‘‘తం వో వదామి భద్దం వో, యావన్తేత్థ సమాగతా;

తణ్హాయ మూలం ఖణథ, ఉసీరత్థోవ బీరణం;

మా వో నళంవ సోతోవ, మారో భఞ్జి పునప్పున’’న్తి.

తత్థ పమత్తచారినోతి సతివోస్సగ్గలక్ఖణేన పమాదేన పమత్తచారిస్స పుగ్గలస్స నేవ ఝానం న విపస్సనా న మగ్గఫలాని వడ్ఢన్తి. యథా పన రుక్ఖం సంసిబ్బన్తీ పరియోనన్ధన్తీ తస్స వినాసాయ మాలువాలతా వడ్ఢతి, ఏవమస్స ఛ ద్వారాని నిస్సాయ పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో తణ్హా వడ్ఢతీతి అత్థో. సో ప్లవతీ హురా హురన్తి సో తణ్హావసికో పుగ్గలో భవే భవే ఉప్లవతి ధావతి. యథా కిం వియాతి? ఫలమిచ్ఛంవ వనస్మి వానరో, యథా రుక్ఖఫలం ఇచ్ఛన్తో వానరో వనస్మిం ధావతి, తస్స తస్స రుక్ఖస్స సాఖం గణ్హాతి, తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం గణ్హాతి, తమ్పి ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం గణ్హాతి, ‘‘సాఖం అలభిత్వా సన్నిసిన్నో’’తి వత్తబ్బతం నాపజ్జతి, ఏవమేవ తణ్హావసికో పుగ్గలో హురా హురం ధావన్తో ‘‘ఆరమ్మణం అలభిత్వా తణ్హాయ అపవత్తం పత్తో’’తి వత్తబ్బతం నాపజ్జతి.

యన్తి యం పుగ్గలం ఏసా లామకభావేన జమ్మీ విసాహారతాయ విసపుప్ఫతాయ విసఫలతాయ విసపరిభోగతాయ రూపాదీసు విసత్తతాయ ఆసత్తతాయ విసత్తికాతి సఙ్ఖ్యం గతా ఛద్వారికతణ్హా అభిభవతి. యథా నామ వస్సానే పునప్పునం వస్సన్తేన దేవేన అభివట్ఠం బీరణతిణం వడ్ఢతి, ఏవం తస్స పుగ్గలస్స అన్తో వట్టమూలకా సోకా అభివడ్ఢన్తీతి అత్థో.

దురచ్చయన్తి యో పన పుగ్గలో ఏవం వుత్తప్పకారం అతిక్కమితుం పజహితుం దుక్కరతాయ దురచ్చయం తణ్హం సహతి అభిభవతి, తమ్హా పుగ్గలా వట్టమూలకా సోకా పపతన్తి. యథా నామ పోక్ఖరే పదుమపత్తే పతితం ఉదకబిన్దు న పతిట్ఠాతి, ఏవం న పతిట్ఠహన్తీతి అత్థో.

తం వో వదామీతి తేన కారణేన అహం తుమ్హే వదామి. భద్దం వోతి భద్దం తుమ్హాకం హోతు, మా అహం కపిలో వియ వినాసం పాపుణథాతి అత్థో. మూలన్తి ఇమిస్సా ఛద్వారికతణ్హాయ అరహత్తమగ్గఞాణేన మూలం ఖణథ. కిం వియాతి? ఉసీరత్థోవ బీరణం, యథా ఉసీరేన అత్థికో పురిసో మహన్తేన కుదాలేన బీరణం ఖణతి, ఏవమస్సా మూలం ఖణథాతి అత్థో. మా వో నళంవ సోతోవ, మారో భఞ్జి పునప్పునన్తి మా తుమ్హే నదీసోతే జాతం నళం మహావేగేన ఆగతో నదీసోతో వియ కిలేసమారో మరణమారో దేవపుత్తమారో చ పునప్పునం భఞ్జతూతి అత్థో.

దేసనావసానే పఞ్చసతాపి కేవట్టపుత్తా సంవేగం ఆపజ్జిత్వా దుక్ఖస్సన్తకిరియం పత్థయమానా సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా న చిరస్సేవ దుక్ఖస్సన్తం కత్వా సత్థారా సద్ధిం ఆనేఞ్జవిహారసమాపత్తిధమ్మపరిభోగేన ఏకపరిభోగా అహేసున్తి.

కపిలమచ్ఛవత్థు పఠమం.

౨. సూకరపోతికావత్థు

యథాపి మూలేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో గూథసూకరపోతికం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిం కిర సమయే సత్థా రాజగహం పిణ్డాయ పవిసన్తో ఏకం సూకరపోతికం దిస్వా సితం పాత్వాకాసి. తస్స సితం కరోన్తస్స ముఖవివరనిగ్గతం దన్తోభాసమణ్డలం దిస్వా ఆనన్దత్థేరో ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, హేతు సితస్స పాతుకమ్మాయా’’తి సితకారణం పుచ్ఛి. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘పస్ససేతం, ఆనన్ద, సూకరపోతిక’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ఏసా కకుసన్ధస్స భగవతో సాసనే ఏకాయ ఆసనసాలాయ సామన్తా కుక్కుటీ అహోసి. సా ఏకస్స యోగావచరస్స విపస్సనాకమ్మట్ఠానం సజ్ఝాయన్తస్స ధమ్మఘోసం సుత్వా తతో చుతా రాజకులే నిబ్బత్తిత్వా ఉబ్బరీ నామ రాజధీతా అహోసి. సా అపరభాగే సరీరవలఞ్జట్ఠానం పవిట్ఠా పుళవకరాసిం దిస్వా తత్థ పుళవకసఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా పఠమం ఝానం పటిలభి. సా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి. తతో చవిత్వా పున గతివసేన ఆలులమానా ఇదాని సూకరయోనియం నిబ్బత్తి, ఇదం కారణం దిస్వా మయా సితం పాతుకతన్తి. తం సుత్వా ఆనన్దత్థేరప్పముఖా భిక్ఖూ మహన్తం సంవేగం పటిలభింసు. సత్థా తేసం సంవేగం ఉప్పాదేత్వా భవతణ్హాయ ఆదీనవం పకాసేన్తో అన్తరవీథియం ఠితకోవ ఇమా గాథా అభాసి –

౩౩౮. ‘‘యథాపి మూలే అనుపద్దవే దళ్హే,

ఛిన్నోపి రుక్ఖో పునరేవ రూహతి;

ఏవమ్పి తణ్హానుసయే అనూహతే,

నిబ్బత్తతీ దుక్ఖమిదం పునప్పునం.

౩౩౯. ‘‘యస్స ఛత్తింసతి సోతా, మనాపసవనా భుసా;

మహావహన్తి దుద్దిట్ఠిం, సఙ్కప్పా రాగనిస్సితా.

౩౪౦. ‘‘సవన్తి సబ్బధి సోతా, లతా ఉప్పజ్జ తిట్ఠతి;

తఞ్చ దిస్వా లతం జాతం, మూలం పఞ్ఞాయ ఛిన్దథ.

౩౪౧. ‘‘సరితాని సినేహితాని చ,

సోమనస్సాని హోన్తి జన్తునో;

తే సాతసితా సుఖేసినో,

తే వే జాతిజరూపగా నరా.

౩౪౨. ‘‘తసిణాయ పురక్ఖతా పజా,

పరిసప్పన్తి ససోవ బన్ధితో;

సంయోజనసఙ్గసత్తకా,

దుక్ఖముపేన్తి పునప్పునం చిరాయ.

౩౪౩. ‘‘తసిణాయ పురక్ఖతా పజా,

పరిసప్పన్తి ససోవ బన్ధితో;

తస్మా తసిణం వినోదయే,

ఆకఙ్ఖన్త విరాగమత్తనో’’తి.

తత్థ మూలేతి యస్స రుక్ఖస్స చతూసు దిసాసు చతుధా హేట్ఠా చ ఉజుకమేవ గతే పఞ్చవిధమూలే ఛేదనఫాలనపాచనవిజ్ఝనాదీనం కేనచి ఉపద్దవేన అనుపద్దవే థిరపత్తతాయ దళ్హే సో రుక్ఖో ఉపరిచ్ఛిన్నోపి సాఖానం వసేన పునదేవ రూహతి, ఏవమేవ ఛద్వారికాయ తణ్హాయ అనుసయే అరహత్తమగ్గఞాణేన అనుహతే అసముచ్ఛిన్నే తస్మిం తస్మిం భవే జాతిఆదిభేదం ఇదం దుక్ఖం పునప్పునం నిబ్బత్తతియేవాతి అత్థో.

యస్సాతి యస్స పుగ్గలస్స ‘‘ఇతి అజ్ఝత్తికస్సూపాదాయ అట్ఠారస తణ్హావిచరితాని బాహిరస్సూపాదాయ అట్ఠారస తణ్హావిచరితానీ’’తి ఇమేసం తణ్హావిచరితానం వసేన ఛత్తింసతియా సోతేహి సమన్నాగతా మనాపేసు రూపాదీసు ఆసవతి పవత్తతీతి మనాపసవనా తణ్హా భుసా బలవతీ హోతి, తం పుగ్గలం విపన్నఞాణతాయ దుద్దిట్ఠిం పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో మహన్తభావేన మహా హుత్వా ఝానం వా విపస్సనం వా అనిస్సాయ రాగనిస్సితా సఙ్కప్పా వహన్తీతి అత్థో.

సవన్తి సబ్బధి సోతాతి ఇమే తణ్హాసోతా చక్ఖుద్వారాదీనం వసేన సబ్బేసు రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు సవనతో, సబ్బాపి రూపతణ్హా…పే… ధమ్మతణ్హాతి సబ్బభవేసు వా సవనతో సబ్బధి సవన్తి నామ. లతాతి పలివేఠనట్ఠేన సంసిబ్బనట్ఠేన చ లతా వియాతి లతా. ఉప్పజ్జ తిట్ఠతీతి ఛహి ద్వారేహి ఉప్పజ్జిత్వా రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు తిట్ఠతి. తఞ్చ దిస్వాతి తం పన తణ్హాలతం ‘‘ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి జాతట్ఠానవసేన దిస్వా. పఞ్ఞాయాతి సత్థేన వనే జాతం లతం వియ మగ్గపఞ్ఞాయ మూలే ఛిన్దథాతి అత్థో.

సరితానీతి అనుసటాని పయాతాని. సినేహితానీతి చీవరాదీసు పవత్తసినేహవసేన సినేహితాని చ, తణ్హాసినేహమక్ఖితానీతి అత్థో. సోమనస్సానీతి తణ్హావసికస్స జన్తునో ఏవరూపాని సోమనస్సాని భవన్తి. తే సాతసితాతి తే తణ్హావసికా పుగ్గలా సాతనిస్సితా సుఖనిస్సితా చ హుత్వా సుఖేసినో సుఖపరియేసినో భవన్తి. తే వేతి యే ఏవరూపా నరా, తే జాతిజరాబ్యాధిమరణాని ఉపగచ్ఛన్తియేవాతి జాతిజరూపగా నామ హోన్తి. పజాతి ఇమే సత్తా తాసకరణేన తసిణాతి సఙ్ఖ్యం గతాయ తణ్హాయ పురక్ఖతా పరివారితా హుత్వా.

బన్ధితోతి లుద్దేన అరఞ్ఞే బద్ధో ససో వియ పరిసప్పన్తి భాయన్తి. సంయోజనసఙ్గసత్తకాతి దసవిధేన సంయోజనసఙ్గేన చేవ సత్తవిధేన రాగసఙ్గాదినా చ సత్తా బద్ధా తస్మిం వా లగ్గా హుత్వా. చిరాయాతి చిరం దీఘమద్ధానం పునప్పునం జాతిఆదికం దుక్ఖం ఉపగచ్ఛన్తీతి అత్థో. తస్మాతి యస్మా తసిణాయ పురక్ఖతా పలివేఠితా సత్తా, తస్మా అత్తనో విరాగం రాగాదివిగమం నిబ్బానం పత్థేన్తో ఆకఙ్కమానో భిక్ఖు అరహత్తమగ్గేనేతం తసిణం వినోదయే పనుదిత్వా నీహరిత్వా ఛడ్డేయ్యాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు.

సాపి ఖో సూకరపోతికా తతో చవిత్వా సువణ్ణభూమియం రాజకులే నిబ్బత్తి, తతో చుతా బారాణసియం, తతో చుతా సుప్పారకపట్టనే అస్సవాణిజగేహే నిబ్బత్తి, తతో చుతా కావీరపట్టనే నావికస్స గేహే నిబ్బత్తి, తతో చుతా అనురాధపురే ఇస్సరకులగేహే నిబ్బత్తి, తతో చుతా తస్సేవ దక్ఖిణదిసాయ భోక్కన్తగామే సుమనస్స నామ కుటుమ్బికస్స ధీతా నామేన సుమనా ఏవ హుత్వా నిబ్బత్తి. అథస్సా పితా తస్మిం గామే ఛడ్డితే దీఘవాపిరట్ఠం గన్త్వా మహామునిగామే నామ వసి. తత్థ నం దుట్ఠగామణిరఞ్ఞో అమచ్చో లకుణ్డకఅతిమ్బరో నామ కేనచిదేవ కరణీయేన గతో దిస్వా మహన్తం మఙ్గలం కత్వా ఆదాయ మహాపుణ్ణగామం గతో. అథ నం కోటిపబ్బతమహావిహారవాసీ మహాఅనురుద్ధత్థేరో నామ తత్థ పిణ్డాయ చరిత్వా తస్సా గేహద్వారే ఠితో దిస్వా భిక్ఖూహి సద్ధిం కథేసి, ‘‘ఆవుసో, సూకరపోతికా నామ లకుణ్డకఅతిమ్బరమహామత్తస్స భరియభావం పత్తా, అహో అచ్ఛరియ’’న్తి. సా తం కథం సుత్వా అతీతభవే ఉగ్ఘాటేత్వా జాతిస్సరఞాణం పటిలభి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ఉప్పన్నసంవేగా సామికం యాచిత్వా మహన్తేన ఇస్సరియేన పఞ్చబలకత్థేరీనం సన్తికే పబ్బజిత్వా తిస్సమహావిహారే మహాసతిపట్ఠానసుత్తకథం సుత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. పచ్ఛా దమిళమద్దనే కతే ఞాతీనం వసనట్ఠానం భోక్కన్తగామమేవ గన్త్వా తత్థ వసన్తీ కల్లమహావిహారే ఆసీవిసోపమసుత్తన్తం సుత్వా అరహత్తం పాపుణి.

సా పరినిబ్బానదివసే భిక్ఖుభిక్ఖునీహి పుచ్ఛితా భిక్ఖునిసఙ్ఘస్స సబ్బం ఇమం పవత్తిం నిరన్తరం కథేత్వా సన్నిపతితస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మజ్ఝే మణ్డలారామవాసినా ధమ్మపదభాణకమహాతిస్సత్థేరేన సద్ధిం సంసన్దిత్వా ‘‘అహం పుబ్బే మనుస్సయోనియం నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతా కుక్కుటీ హుత్వా తత్థ సేనస్స సన్తికా సీసచ్ఛేదం పత్వా రాజగహే నిబ్బత్తా, పరిబ్బాజికాసు పబ్బజిత్వా పఠమజ్ఝానభూమియం నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతా సేట్ఠికులే నిబ్బత్తా నచిరస్సేవ చవిత్వా సూకరయోనిం గన్త్వా తతో చుతా సువణ్ణభూమిం, తతో చుతా బారాణసిం, తతో చుతా సుప్పారకపట్టనం, తతో చుతా కావీరపట్టనం, తతో చుతా అనురాధపురం, తతో చుతా భోక్కన్తగామ’’న్తి ఏవం సమవిసమే తేరస అత్తభావే పత్వా ‘‘ఇదాని ఉక్కణ్ఠిత్వా పబ్బజిత్వా అరహత్తం పత్తా, సబ్బేపి అప్పమాదేన సమ్పాదేథా’’తి వత్వా చతస్సో పరిసా సంవేజేత్వా పరినిబ్బాయీతి.

సూకరపోతికావత్థు దుతియం.

౩. విబ్భన్తభిక్ఖువత్థు

యో నిబ్బనథోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో ఏకం విబ్భన్తకం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకో కిర మహాకస్సపత్థేరస్స సద్ధివిహారికో హుత్వా చత్తారి ఝానాని ఉప్పాదేత్వాపి అత్తనో మాతులస్స సువణ్ణకారస్స గేహే విసభాగారమ్మణం దిస్వా తత్థ పటిబద్ధచిత్తో విబ్భమి. అథ నం మనుస్సా అలసభావేన కమ్మం కాతుం అనిచ్ఛన్తం గేహా నీహరింసు. సో పాపమిత్తసంసగ్గేన చోరకమ్మేన జీవికం కప్పేన్తో విచరి. అథ నం ఏకదివసం గహేత్వా పచ్ఛాబాహం గాళ్హబన్ధనం బన్ధిత్వా చతుక్కే చతుక్కే కసాహి తాళేన్తా ఆఘాతనం నయింసు. థేరో పిణ్డాయ చరితుం పవిసన్తో తం దక్ఖిణేన ద్వారేన నీహరియమానం దిస్వా బన్ధనం సిథిలం కారేత్వా ‘‘పుబ్బే తయా పరిచితకమ్మట్ఠానం పున ఆవజ్జేహీ’’తి ఆహ. సో తేన ఓవాదేన సతుప్పాదం లభిత్వా పున చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేసి. అథ నం ‘‘ఆఘాతనం నేత్వా ఘాతేస్సామా’’తి సూలే ఉత్తాసేసుం. సో న భాయతి న సన్తసతి. అథస్స తస్మిం తస్మిం దిసాభాగే ఠితా మనుస్సా అసిసత్తితోమరాదీని ఆవుధాని ఉక్ఖిపిత్వాపి తం అసన్తసన్తమేవ దిస్వా ‘‘పస్సథ, భో, ఇమం పురిసం, అనేకసతానఞ్హి ఆవుధహత్థానం పురిసానం మజ్ఝే నేవ ఛమ్భతి న వేధతి, అహో అచ్ఛరియ’’న్తి అచ్ఛరియబ్భుతజాతా మహానాదం నదిత్వా రఞ్ఞో తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. రాజా తం కారణం సుత్వా ‘‘విస్సజ్జేథ న’’న్తి ఆహ. సత్థు సన్తికమ్పి గన్త్వా తమత్థం ఆరోచయింసు. సత్థా ఓభాసం ఫరిత్వా తస్స ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౩౪౪. ‘‘యో నిబ్బనథో వనాధిముత్తో,

వనముత్తో వనమేవ ధావతి;

తం పుగ్గలమేథ పస్సథ,

ముత్తో బన్ధనమేవ ధావతీ’’తి.

తస్సత్థో – యో పుగ్గలో గిహిభావే ఆలయసఙ్ఖాతం వనథం ఛడ్డేత్వా పబ్బజితతాయ నిబ్బనథో దిబ్బవిహారసఙ్ఖాతే తపోవనే అధిముత్తో ఘరావాసబన్ధనసఙ్ఖాతా తణ్హావనా ముత్తో హుత్వా పున ఘరావాసబన్ధనసఙ్ఖాతం తణ్హావనమేవ ధావతి, ఏథ తం పుగ్గలం పస్సథ, ఏసో ఘరావాసబన్ధనతో ముత్తో ఘరావాసబన్ధనమేవ ధావతీతి.

ఇమం పన దేసనం సుత్వా సో రాజపురిసానం అన్తరే సూలగ్గే నిసిన్నోవ ఉదయబ్బయం పట్ఠపేత్వా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో సోతాపత్తిఫలం పత్వా సమాపత్తిసుఖం అనుభవన్తో వేహాసం ఉప్పతిత్వా ఆకాసేనేవ సత్థు సన్తికం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా సరాజికాయ పరిసాయ మజ్ఝేయేవ అరహత్తం పాపుణీతి.

విబ్భన్తభిక్ఖువత్థు తతియం.

౪. బన్ధనాగారవత్థు

న తం దళ్హన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో బన్ధనాగారం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిం కిర కాలే బహూ సన్ధిచ్ఛేదకపన్థఘాతకమనుస్సఘాతకే చోరే ఆనేత్వా కోసలరఞ్ఞో దస్సయింసు. తే రాజా అన్దుబన్ధనరజ్జుబన్ధనసఙ్ఖలికబన్ధనేహి బన్ధాపేసి. తింసమత్తాపి ఖో జానపదా భిక్ఖూ సత్థారం దట్ఠుకామా ఆగన్త్వా దిస్వా వన్దిత్వా పునదివసే సావత్థిం పిణ్డాయ చరన్తా బన్ధనాగారం గన్త్వా తే చోరే దిస్వా పిణ్డపాతపటిక్కన్తా సాయన్హసమయే తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, అజ్జ అమ్హేహి పిణ్డాయ చరన్తేహి బన్ధనాగారే బహూ చోరా అన్దుబన్ధనాదీహి బద్ధా మహాదుక్ఖం అనుభవన్తా దిట్ఠా, తే తాని బన్ధనాని ఛిన్దిత్వా పలాయితుం న సక్కోన్తి, అత్థి ను ఖో, భన్తే, తేహి బన్ధనేహి థిరతరం అఞ్ఞం బన్ధనం నామా’’తి పుచ్ఛింసు. సత్థా, ‘‘భిక్ఖవే, కిం బన్ధనాని నామేతాని, యం పనేతం ధనధఞ్ఞపుత్తదారాదీసు తణ్హాసఙ్ఖాతం కిలేసబన్ధనం, ఏతం ఏతేహి సతగుణేన సహస్సగుణేన సతసహస్సగుణేన థిరతరం, ఏవం మహన్తమ్పి పనేతం దుచ్ఛిన్దనియం బన్ధనం పోరాణకపణ్డితా ఛిన్దిత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా పబ్బజింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి –

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం దుగ్గతగహపతికులే నిబ్బత్తి. తస్స వయప్పత్తస్స పితా కాలమకాసి. సో భతిం కత్వా మాతరం పోసేసి. అథస్స మాతా అనిచ్ఛమానస్సేవ ఏకం కులధీతరం గేహే కత్వా అపరభాగే కాలమకాసి. భరియాయపిస్స కుచ్ఛియం గబ్భో పతిట్ఠహి. సో గబ్భస్స పతిట్ఠితభావం అజానన్తోవ, ‘‘భద్దే, త్వం భతిం కత్వా జీవ, అహం పబ్బజిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘సామి, నను గబ్భో మే పతిట్ఠితో, మయి విజాతాయ దారకం దిస్వా పబ్బజిస్ససీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్సా విజాతకాలే, ‘‘భద్దే, త్వం సోత్థినా విజాతా, ఇదాని అహం పబ్బజిస్సామీ’’తి ఆపుచ్ఛి. అథ నం సా ‘‘పుత్తస్స తావ థనపానతో అపగమనకాలం ఆగమేహీ’’తి వత్వా పున గబ్భం గణ్హి. సో చిన్తేసి – ‘‘ఇమం సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా గన్తుం న సక్కా, ఇమిస్సా అనాచిక్ఖిత్వావ పలాయిత్వా పబ్బజిస్సామీ’’తి. సో తస్సా అనాచిక్ఖిత్వావ రత్తిభాగే ఉట్ఠాయ పలాయి. అథ నం నగరగుత్తికా అగ్గహేసుం. సో ‘‘అహం, సామి, మాతుపోసకో నామ, విస్సజ్జేథ మ’’న్తి అత్తానం విస్సజ్జాపేత్వా ఏకస్మిం ఠానే వసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞాసమాపత్తియో లభిత్వా ఝానకీళాయ కీళన్తో విహాసి. సో తత్థ వసన్తోయేవ ‘‘ఏవరూపమ్పి నామ మే దుచ్ఛిన్దనియం పుత్తదారబన్ధనం కిలేసబన్ధనం ఛిన్న’’న్తి ఇమం ఉదానం ఉదానేసి.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా తేన ఉదానితం ఉదానం పకాసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౩౪౫. ‘‘న తం దళ్హం బన్ధనమాహు ధీరా,

యదాయసం దారుజపబ్బజఞ్చ;

సారత్తరత్తా మణికుణ్డలేసు,

పుత్తేసు దారేసు చ యా అపేక్ఖా.

౩౪౬. ‘‘ఏతం దళ్హం బన్ధనమాహు ధీరా,

ఓహారినం సిథిలం దుప్పముఞ్చం;

ఏతమ్పి ఛేత్వాన పరిబ్బజన్తి,

అనపేక్ఖినో కామసుఖం పహాయా’’తి.

తత్థ ధీరాతి బుద్ధాదయో పణ్డితపురిసా యం సఙ్ఖలికసఙ్ఖాతం అయసా నిబ్బత్తం ఆయసం, అన్దుబన్ధనసఙ్ఖాతం దారుజం, యఞ్చ పబ్బజతిణేహి వా అఞ్ఞేహి వా వాకాదీహి రజ్జుం కత్వా కతం రజ్జుబన్ధనం, తం అసిఆదీహి ఛిన్దితుం సక్కుణేయ్యభావేన థిరన్తి న వదన్తీతి అత్థో. సారత్తరత్తాతి సారత్తా హుత్వా రత్తా, బహలతరరాగరత్తాతి అత్థో. మణికుణ్డలేసూతి మణీసు చేవ కుణ్డలేసు చ, మణివిచిత్తేసు వా కుణ్డలేసు. ఏతం దళ్హన్తి యే మణికుణ్డలేసు సారత్తరత్తా, తేసం సో రాగో చ యా పుత్తదారేసు అపేక్ఖా తణ్హా, ఏతం కిలేసమయం బన్ధనఞ్చ పణ్డితపురిసా దళ్హన్తి వదన్తి. ఓహారినన్తి ఆకడ్ఢిత్వా చతూసు అపాయేసు పాతనతో అవహరతి హేట్ఠా హరతీతి ఓహారినం. సిథిలన్తి బన్ధనట్ఠానే ఛవిచమ్మమంసాని న ఛిన్దతి, లోహితం న నీహరతి, బన్ధనభావమ్పి అజానాపేత్వా థలపథజలపథాదీసు కమ్మాని కాతుం దేతీతి సిథిలం. దుప్పముఞ్చన్తి లోభవసేన హి ఏకవారమ్పి ఉప్పన్నం కిలేసబన్ధనం దట్ఠట్ఠానతో కచ్ఛపో వియ దుమ్మోచియం హోతీతి దుప్పముఞ్చం. ఏతమ్పి ఛేత్వానాతి ఏతం దళ్హమ్పి కిలేసబన్ధనం ఞాణఖగ్గేన ఛిన్దిత్వా అనపేక్ఖినో హుత్వా కామసుఖం పహాయ పరిబ్బజన్తి, పక్కమన్తి పబ్బజన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

బన్ధనాగారవత్థు చతుత్థం.

౫. ఖేమాథేరీవత్థు

యే రాగరత్తాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో ఖేమం నామ రఞ్ఞో బిమ్బిసారస్స అగ్గమహేసిం ఆరబ్భ కథేసి.

సా కిర పదుముత్తరపాదమూలే పత్థితపత్థనా అతివియ అభిరూపా పాసాదికా అహోసి. ‘‘సత్థా కిర రూపస్స దోసం కథేతీ’’తి సుత్వా పన సత్థు సన్తికం గన్తుం న ఇచ్ఛి. రాజా తస్సా రూపమదమత్తభావం ఞత్వా వేళువనవణ్ణనాపటిసంయుత్తాని గీతాని కారేత్వా నటాదీనం దాపేసి. తేసం తాని గాయన్తానం సద్దం సుత్వా తస్సా వేళువనం అదిట్ఠపుబ్బం వియ అసుతపుబ్బం వియ చ అహోసి. సా ‘‘కతరం ఉయ్యానం సన్ధాయ గాయథా’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘దేవీ, తుమ్హాకం వేళువనుయ్యానమేవా’’తి వుత్తే ఉయ్యానం గన్తుకామా అహోసి. సత్థా తస్సా ఆగమనం ఞత్వా పరిసమజ్ఝే నిసీదిత్వా ధమ్మం దేసేన్తోవ తాలవణ్టం ఆదాయ అత్తనో పస్సే ఠత్వా బీజమానం అభిరూపం ఇత్థిం నిమ్మిని. ఖేమా, దేవీపి పవిసమానావ తం ఇత్థిం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో రూపస్స దోసం కథేతీతి వదన్తి, అయఞ్చస్స సన్తికే ఇత్థీ బీజయమానా ఠితా, నాహం ఇమిస్సా కలభాగమ్పి ఉపేమి, న మయా ఈదిసం ఇత్థిరూపం దిట్ఠపుబ్బం, సత్థారం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖన్తి మఞ్ఞే’’తి చిన్తేత్వా తథాగతస్స కథాసద్దమ్పి అనిసామేత్వా తమేవ ఇత్థిం ఓలోకయమానా అట్ఠాసి. సత్థా తస్సా తస్మిం రూపే ఉప్పన్నబహుమానతం ఞత్వా తం రూపం పఠమవయాదివసేన దస్సేత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ పరియోసానే అట్ఠిమత్తావసానం కత్వా దస్సేసి. ఖేమా తం దిస్వా ‘‘ఏవరూపమ్పి నామేతం రూపం ముహుత్తేనేవ ఖయవయం సమ్పత్తం, నత్థి వత ఇమస్మిం రూపే సారో’’తి చిన్తేసి. సత్థా తస్సా చిత్తాచారం ఓలోకేత్వా, ‘‘ఖేమే, త్వం ‘ఇమస్మిం రూపే సారో అత్థీ’తి చిన్తేసి, పస్స దానిస్స అసారభావ’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘ఆతురం అసుచిం పూతిం, పస్స ఖేమే సముస్సయం;

ఉగ్ఘరన్తం పగ్ఘరన్తం, బాలానం అభిపత్థిత’’న్తి. (అప. థేరీ ౨.౨.౩౫౪);

సా గాథాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. అథ నం సత్థా, ‘‘ఖేమే, ఇమే సత్తా రాగరత్తా దోసపదుట్ఠా మోహమూళ్హా అత్తనో తణ్హాసోతం సమతిక్కమితుం న సక్కోన్తి, తత్థేవ లగ్గన్తీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౩౪౭. ‘‘యే రాగరత్తానుపతన్తి సోతం,

సయం కతం మక్కటకోవ జాలం;

ఏతమ్పి ఛేత్వాన వజన్తి ధీరా,

అనపేక్ఖినో సబ్బదుక్ఖం పహాయా’’తి.

తత్థ మక్కటకోవ జాలన్తి యథా నామ మక్కటకో సుత్తజాలం కత్వా మజ్ఝే ఠానే నాభిమణ్డలే నిపన్నో పరియన్తే పతితం పటఙ్గం వా మక్ఖికం వా వేగేన గన్త్వా విజ్ఝిత్వా తస్స రసం పివిత్వా పున గన్త్వా తస్మింయేవ ఠానే నిపజ్జతి, ఏవమేవ యే సత్తా రాగరత్తా దోసపదుట్ఠా మోహమూళ్హా సయంకతం తణ్హాసోతం అనుపతన్తి, తే తం సమతిక్కమితుం న సక్కోన్తి, ఏవం దురతిక్కమం. ఏతమ్పి ఛేత్వాన వజన్తి ధీరాతి పణ్డితా ఏతం బన్ధనం ఛేత్వా అనపేక్ఖినో నిరాలయా హుత్వా అరహత్తమగ్గేన సబ్బదుక్ఖం పహాయ వజన్తి, గచ్ఛన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే ఖేమా అరహత్తే పతిట్ఠహి, మహాజనస్సాపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసి. సత్థా రాజానం ఆహ – ‘‘మహారాజ, ఖేమాయ పబ్బజితుం వా పరినిబ్బాయితుం వా వట్టతీ’’తి. భన్తే, పబ్బాజేథ నం, అలం పరినిబ్బానేనాతి. సా పబ్బజిత్వా అగ్గసావికా అహోసీతి.

ఖేమాథేరీవత్థు పఞ్చమం.

౬. ఉగ్గసేనవత్థు

ముఞ్చ పురేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో ఉగ్గసేనం ఆరబ్భ కథేసి.

పఞ్చసతా కిర నటా సంవచ్ఛరే వా ఛమాసే వా పత్తే రాజగహం గన్త్వా రఞ్ఞో సత్తాహం సమజ్జం కత్వా బహుం హిరఞ్ఞసువణ్ణం లభన్తి, అన్తరన్తరే ఉక్ఖేపదాయానం పరియన్తో నత్థి. మహాజనో మఞ్చాతిమఞ్చాదీసు ఠత్వా సమజ్జం ఓలోకేసి. అథేకా లఙ్ఘికధీతా వంసం అభిరుయ్హ తస్స ఉపరి పరివత్తిత్వా తస్స పరియన్తే ఆకాసే చఙ్కమమానా నచ్చతి చేవ గాయతి చ. తస్మిం సమయే ఉగ్గసేనో నామ సేట్ఠిపుత్తో సహాయకేన సద్ధిం మఞ్చాతిమఞ్చే ఠితో తం ఓలోకేత్వా తస్సా హత్థపాదవిక్ఖేపాదీసు ఉప్పన్నసినేహో గేహం గన్త్వా ‘‘తం లభన్తో జీవిస్సామి, అలభన్తస్స మే ఇధేవ మరణ’’న్తి ఆహారూపచ్ఛేదం కత్వా మఞ్చకే నిపజ్జి. మాతాపితూహి, ‘‘తాత, కిం తే రుజ్జతీ’’తి పుచ్ఛితోపి ‘‘తం మే నటధీతరం లభన్తస్స జీవితం అత్థి, అలభన్తస్స మే ఇధేవ మరణ’’న్తి వత్వా, ‘‘తాత, మా ఏవం కరి, అఞ్ఞం తే అమ్హాకం కులస్స చ భోగానఞ్చ అనురూపం కుమారికం ఆనేస్సామా’’తి వుత్తేపి తథేవ వత్వా నిపజ్జి. అథస్స పితా బహుం యాచిత్వాపి తం సఞ్ఞాపేతుం అసక్కోన్తో తస్స సహాయం పక్కోసాపేత్వా కహాపణసహస్సం దత్వా ‘‘ఇమే కహాపణే గహేత్వా అత్తనో ధీతరం మయ్హం పుత్తస్స దేతూ’’తి పహిణి. సో ‘‘నాహం కహాపణే గహేత్వా దేమి, సచే పన సో ఇమం అలభిత్వా జీవితుం న సక్కోతి, తేన హి అమ్హేహి సద్ధింయేవ విచరతు, దస్సామిస్స ధీతర’’న్తి ఆహ. మాతాపితరో పుత్తస్స తమత్థం ఆరోచేసుం. సో ‘‘అహం తేహి సద్ధిం విచరిస్సామీ’’తి వత్వా యాచన్తానమ్పి తేసం కథం అనాదియిత్వా నిక్ఖమిత్వా నాటకస్స సన్తికం అగమాసి. సో తస్స ధీతరం దత్వా తేన సద్ధింయేవ గామనిగమరాజధానీసు సిప్పం దస్సేన్తో విచరి.

సాపి తేన సద్ధిం సంవాసమన్వాయ నచిరస్సేవ పుత్తం లభిత్వా కీళాపయమానా ‘‘సకటగోపకస్స పుత్త, భణ్డహారకస్స పుత్త, కిఞ్చి అజానకస్స పుత్తా’’తి వదతి. సోపి నేసం సకటపరివత్తకం కత్వా ఠితట్ఠానే గోణానం తిణం ఆహరతి, సిప్పదస్సనట్ఠానే లద్ధభణ్డకం ఉక్ఖిపిత్వా హరతి. తదేవ కిర సన్ధాయ సా ఇత్థీ పుత్తం కీళాపయమానా తథా వదతి. సో అత్తానం ఆరబ్భ తస్సా గాయనభావం ఞత్వా తం పుచ్ఛి – ‘‘మం సన్ధాయ కథేసీ’’తి? ‘‘ఆమ, తం సన్ధాయా’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే అహం పలాయిస్సామీ’’తి. సా ‘‘కిం పన మయ్హం తయా పలాయితేన వా ఆగతేన వా’’తి పునప్పునం తదేవ గీతం గాయతి. సా కిర అత్తనో రూపసమ్పత్తిఞ్చేవ ధనలాభఞ్చ నిస్సాయ తం కిస్మిఞ్చి న మఞ్ఞతి. సో ‘‘కిం ను ఖో నిస్సాయ ఇమిస్సా అయం మానో’’తి చిన్తేన్తో ‘‘సిప్పం నిస్సాయా’’తి ఞత్వా ‘‘హోతు, సిప్పం ఉగ్గణ్హిస్సామీ’’తి ససురం ఉపసఙ్కమిత్వా తస్స జాననకసిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా గామనిగమాదీసు సిప్పం దస్సేన్తో అనుపుబ్బేన రాజగహం ఆగన్త్వా ‘‘ఇతో సత్తమే దివసే ఉగ్గసేనో సేట్ఠిపుత్తో నగరవాసీనం సిప్పం దస్సేస్సతీ’’తి ఆరోచాపేసి.

నగరవాసినో మఞ్చాతిమఞ్చాదయో బన్ధాపేత్వా సత్తమే దివసే సన్నిపతింసు. సోపి సట్ఠిహత్థం వంసం అభిరుయ్హ తస్స మత్థకే అట్ఠాసి. తం దివసం సత్థా పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తో తం అత్తనో ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘స్వే సేట్ఠిపుత్తో సిప్పం దస్సేస్సామీతి వంసమత్థకే ఠస్సతి, తస్స దస్సనత్థం మహాజనో సన్నిపతిస్సతి. తత్ర అహం చతుప్పదికం గాథం దేసేస్సామి, తం సుత్వా చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతి, ఉగ్గసేనోపి అరహత్తే పతిట్ఠహిస్సతీ’’తి అఞ్ఞాసి. సత్థా పునదివసే కాలం సల్లక్ఖేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి. ఉగ్గసేనోపి సత్థరి అన్తోనగరం అపవిట్ఠేయేవ ఉన్నాదనత్థాయ మహాజనస్స అఙ్గులిసఞ్ఞం దత్వా వంసమత్థకే పతిట్ఠాయ ఆకాసేయేవ సత్త వారే పరివత్తిత్వా ఓరుయ్హ వంసమత్థకే అట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే సత్థా నగరం పవిసన్తో యథా తం పరిసా న ఓలోకేతి, ఏవం కత్వా అత్తానమేవ ఓలోకాపేసి. ఉగ్గసేనో పరిసం ఓలోకేత్వా ‘‘న మం పరిసా ఓలోకేతీ’’తి దోమనస్సప్పత్తో ‘‘ఇదం మయా సంవచ్ఛరే కత్తబ్బం సిప్పం, సత్థరి నగరం పవిసన్తే పరిసా మం అనోలోకేత్వా సత్థారమేవ ఓలోకేతి, మోఘం వత మే సిప్పదస్సనం జాత’’న్తి చిన్తేసి.

సత్థా తస్స చిత్తం ఞత్వా మహామోగ్గల్లానం ఆమన్తేత్వా ‘‘గచ్ఛ, మోగ్గల్లాన, సేట్ఠిపుత్తం వదేహి ‘సిప్పం కిర దస్సేతూ’’’తి ఆహ. థేరో గన్త్వా వంసస్స హేట్ఠా ఠితో సేట్ఠిపుత్తం ఆమన్తేత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘ఇఙ్ఘ పస్స నటపుత్త, ఉగ్గసేన మహబ్బల;

కరోహి రఙ్గం పరిసాయ, హాసయస్సు మహాజన’’న్తి.

సో థేరస్స కథం సుత్వా తుట్ఠమానసో హుత్వా ‘‘సత్థా మఞ్ఞే మమ సిప్పం పస్సితుకామో’’తి వంసమత్థకే ఠితకోవ ఇమం గాథమాహ –

‘‘ఇఙ్ఘ పస్స మహాపఞ్ఞ, మోగ్గల్లాన మహిద్ధిక;

కరోమి రఙ్గం పరిసాయ, హాసయామి మహాజన’’న్తి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా వంసమత్థకతో వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా ఆకాసేవ చుద్దసక్ఖత్తుం పరివత్తిత్వా ఓరుయ్హ వంసమత్థకేవ అట్ఠాసి. అథ నం సత్థా, ‘‘ఉగ్గసేన, పణ్డితేన నామ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు ఖన్ధేసు ఆలయం పహాయ జాతిఆదీహి ముచ్చితుం వట్టతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౪౮. ‘‘ముఞ్చ పురే ముఞ్చ పచ్ఛతో,

మజ్ఝే ముఞ్చ భవస్స పారగూ;

సబ్బత్థ విముత్తమానసో,

న పునం జాతిజరం ఉపేహిసీ’’తి.

తత్థ ముఞ్చ పురేతి అతీతేసు ఖన్ధేసు ఆలయం నికన్తిం అజ్ఝోసానం పత్థనం పరియుట్ఠానం గాహం పరామాసం తణ్హం ముఞ్చ. పచ్ఛతోతి అనాగతేసుపి ఖన్ధేసు ఆలయాదీని ముఞ్చ. మజ్ఝేతి పచ్చుప్పన్నేసుపి తాని ముఞ్చ. భవస్స పారగూతి ఏవం సన్తే తివిధస్సాపి భవస్స అభిఞ్ఞాపరిఞ్ఞాపహానభావనాసచ్ఛికిరియవసేన పారగూ పారఙ్గతో హుత్వా ఖన్ధధాతుఆయతనాదిభేదే సబ్బసఙ్ఖతే విముత్తమానసో విహరన్తో పున జాతిజరామరణాని న ఉపగచ్ఛతీతి అత్థో.

దేసనావసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. సేట్ఠిపుత్తోపి వంసమత్థకే ఠితకోవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా వంసతో ఓరుయ్హ సత్థు సన్తికం ఆగన్త్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన సత్థారం వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. అథ నం సత్థా దక్ఖిణహత్థం పసారేత్వా ‘‘ఏహి భిక్ఖూ’’తి ఆహ. సో తావదేవ అట్ఠపరిక్ఖారధరో సట్ఠివస్సికత్థేరో వియ అహోసి. అథ నం భిక్ఖూ, ‘‘ఆవుసో ఉగ్గసేన, సట్ఠిహత్థస్స తే వంసస్స మత్థకతో ఓతరన్తస్స భయం నామ నాహోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘నత్థి మే, ఆవుసో, భయ’’న్తి వుత్తే సత్థు ఆరోచేసుం, ‘‘భన్తే, ఉగ్గసేనో ‘న భాయామీ’తి వదతి, అభూతం వత్వా అఞ్ఞం బ్యాకరోతీ’’తి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, మమ పుత్తేన ఉగ్గసేనేన సదిసా ఛిన్నసంయోజనా భిక్ఖూ భాయన్తి, న తసన్తీ’’తి వత్వా బ్రాహ్మణవగ్గే ఇమం గాథమాహ –

‘‘సబ్బసంయోజనం ఛేత్వా, యో వే న పరితస్సతి;

సఙ్గాతిగం విసంయుత్తం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౯౭; సు. ని. ౬౨౬);

దేసనావసానే బహూనం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. పునేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో, ఏవం అరహత్తూపనిస్సయసమ్పన్నస్స భిక్ఖునో నటధీతరం నిస్సాయ నటేహి సద్ధిం విచరణకారణం, కిం అరహత్తూపనిస్సయకారణ’’న్తి? సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, ఉభయమ్పేతం ఇమినా ఏవ కత’’న్తి వత్వా తమత్థం పకాసేతుం అతీతం ఆహరి.

అతీతే కిర కస్సపదసబలస్స సువణ్ణచేతియే కరియమానే బారాణసివాసినో కులపుత్తా బహుం ఖాదనీయభోజనీయం యానకేసు ఆరోపేత్వా ‘‘హత్థకమ్మం కరిస్సామా’’తి చేతియట్ఠానం గచ్ఛన్తా అన్తరామగ్గే ఏకం థేరం పిణ్డాయ పవిసన్తం పస్సింసు. అథేకా కులధీతా థేరం ఓలోకేత్వా సామికం ఆహ – ‘‘సామి, అయ్యో, పిణ్డాయ పవిసతి, యానకే చ నో బహుం ఖాదనీయం భోజనీయం, పత్తమస్స ఆహర, భిక్ఖం దస్సామా’’తి. సో తం పత్తం ఆహరిత్వా ఖాదనీయభోజనీయస్స పూరేత్వా థేరస్స హత్థే పతిట్ఠపేత్వా ఉభోపి పత్థనం కరింసు, ‘‘భన్తే, తుమ్హేహి దిట్ఠధమ్మస్సేవ భాగినో భవేయ్యామా’’తి. సోపి థేరో ఖీణాసవోవ, తస్మా ఓలోకేన్తో తేసం పత్థనాయ సమిజ్ఝనభావం ఞత్వా సితం అకాసి. తం దిస్వా సా ఇత్థీ సామికం ఆహ – ‘‘అమ్హాకం, అయ్యో, సితం కరోతి, ఏకో నటకారకో భవిస్సతీ’’తి. సామికోపిస్సా ‘‘ఏవం భవిస్సతి, భద్దే’’తి వత్వా పక్కామి. ఇదం తేసం పుబ్బకమ్మం. తే తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా సా ఇత్థీ నటగేహే నిబ్బత్తి, పురిసో సేట్ఠిగేహే. సో ‘‘ఏవం, భద్దే, భవిస్సతీ’’తి తస్సా పటివచనస్స దిన్నత్తా నటేహి సద్ధిం విచరి. ఖీణాసవత్థేరస్స దిన్నపిణ్డపాతం నిస్సాయ అరహత్తం పాపుణి. సాపి నటధీతా ‘‘యా మే సామికస్స గతి, మయ్హమ్పి సా ఏవ గతీ’’తి పబ్బజిత్వా అరహత్తే పతిట్ఠహీతి.

ఉగ్గసేనవత్థు ఛట్ఠం.

౭. చూళధనుగ్గహపణ్డితవత్థు

వితక్కమథితస్సాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో చూళధనుగ్గహపణ్డితం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకో కిర దహరభిక్ఖు సలాకగ్గే అత్తనో పత్తసలాకం గహేత్వా సలాకయాగుం ఆదాయ ఆసనసాలం గన్త్వా పివి. తత్థ ఉదకం అలభిత్వా ఉదకత్థాయ ఏకం ఘరం అగమాసి. తత్థ తం ఏకా కుమారికా దిస్వావ ఉప్పన్నసినేహా, ‘‘భన్తే, పున పానీయేన అత్థే సతి ఇధేవ ఆగచ్ఛేయ్యాథా’’తి ఆహ. సో తతో పట్ఠాయ యదా పానీయం న లభతి, తదా తత్థేవ గచ్ఛతి. సాపిస్స పత్తం గహేత్వా పానీయం దేతి. ఏవం గచ్ఛన్తే కాలే యాగుమ్పి దత్వా పునేకదివసం తత్థేవ నిసీదాపేత్వా భత్తం అదాసి. సన్తికే చస్స నిసీదిత్వా, ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం గేహే న కిఞ్చి నత్థి నామ, కేవలం మయం విచరణకమనుస్సమేవ న లభామా’’తి కథం సముట్ఠాపేసి. సో కథిపాహేనేవ తస్సా కథం సుత్వా ఉక్కణ్ఠి. అథ నం ఏకదివసం ఆగన్తుకా భిక్ఖూ దిస్వా ‘‘కస్మా త్వం, ఆవుసో, కిసో ఉప్పణ్డుపణ్డుకజాతోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఉక్కణ్ఠితోమ్హి, ఆవుసో’’తి వుత్తే ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికం నయింసు. తేపి నం సత్థు సన్తికం నేత్వా తమత్థం ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చ’’న్తి వుత్తే ‘‘కస్మా త్వం మాదిసస్స ఆరద్ధవీరియస్స బుద్ధస్స సాసనే పబ్బజిత్వా ‘సోతాపన్నో’తి వా ‘సకదాగామీ’తి వా అత్తానం అవదాపేత్వా ‘ఉక్కణ్ఠితో’తి వదాపేసి, భారియం తే కమ్మం కత’’న్తి వత్వా ‘‘కిం కారణా ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘భన్తే, ఏకా మం ఇత్థీ ఏవమాహా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖు, అనచ్ఛరియం ఏతం తస్సా కిరియం. సా హి పుబ్బే సకలజమ్బుదీపే అగ్గధనుగ్గహపణ్డితం పహాయ తంముహుత్తదిట్ఠకే ఏకస్మిం సినేహం ఉప్పాదేత్వా తం జీవితక్ఖయం పాపేసీ’’తి వత్వా తస్సత్థస్స పకాసనత్థం భిక్ఖూహి యాచితో –

అతీతే చూళధనుగ్గహపణ్డితకాలే తక్కసిలాయం దిసాపామోక్ఖస్స ఆచరియస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గహేత్వా తేన తుట్ఠేన దిన్నం ధీతరం ఆదాయ బారాణసిం గచ్ఛన్తస్స ఏకస్మిం అటవిముఖే ఏకూనపఞ్ఞాసాయ కణ్డేహి ఏకూనపఞ్ఞాసచోరే మారేత్వా కణ్డేసు ఖీణేసు చోరజేట్ఠకం గహేత్వా భూమియం పాతేత్వా, ‘‘భద్దే, అసిం ఆహరా’’తి వుత్తే తాయ తఙ్ఖణం దిట్ఠచోరే సినేహం కత్వా చోరస్స హత్థే అసిథరుం ఠపేత్వా చోరేన ధనుగ్గహపణ్డితస్స మారితభావం ఆవికత్వా చోరేన చ తం ఆదాయ గచ్ఛన్తేన ‘‘మమ్పి ఏసా అఞ్ఞం దిస్వా అత్తనో సామికం వియ మారాపేస్సతి, కిం మే ఇమాయా’’తి ఏకం నదిం దిస్వా ఓరిమతీరే తం ఠపేత్వా తస్సా భణ్డకం ఆదాయ ‘‘త్వం ఇధేవ హోహి, యావాహం భణ్డికం ఉత్తారేమీ’’తి తత్థేవ తం పహాయ గమనభావఞ్చ ఆవికత్వా –

‘‘సబ్బం భణ్డం సమాదాయ, పారం తిణ్ణోసి బ్రాహ్మణ;

పచ్చాగచ్ఛ లహుం ఖిప్పం, మమ్పి తారేహి దానితో.

‘‘అసన్థుతం మం చిరసన్థుతేన,

నిమీని భోతీ అద్ధువం ధువేన;

మయాపి భోతీ నిమినేయ్య అఞ్ఞం,

ఇతో అహం దూరతరం గమిస్సం.

‘‘కాయం ఏళగలాగుమ్బే, కరోతి అహుహాసియం;

నయీధ నచ్చం వా గీతం వా, తాళం వా సుసమాహితం;

అనమ్హికాలే సుసోణి, కిం ను జగ్ఘసి సోభనే.

‘‘సిఙ్గాల బాల దుమ్మేధ, అప్పపఞ్ఞోసి జమ్బుక;

జీనో మచ్ఛఞ్చ పేసిఞ్చ, కపణో వియ ఝాయసి.

‘‘సుదస్సం వజ్జమఞ్ఞేసం, అత్తనో పన దుద్దసం;

జీనా పతిఞ్చ జారఞ్చ, మఞ్ఞే త్వఞ్ఞేవ ఝాయసి.

‘‘ఏవమేతం మిగరాజ, యథా భాససి జమ్బుక;

సా నూనాహం ఇతో గన్త్వా, భత్తు హేస్సం వసానుగా.

‘‘యో హరే మత్తికం థాలం, కంసథాలమ్పి సో హరే;

కతఞ్చేవ తయా పాపం, పునపేవం కరిస్ససీ’’తి. (జా. ౧.౫.౧౨౮-౧౩౪) –

ఇమం పఞ్చకనిపాతే చూళధనుగ్గహజాతకం విత్థారేత్వా ‘‘తదా చూళధనుగ్గహపణ్డితో త్వం అహోసి, సా ఇత్థీ ఏతరహి అయం కుమారికా, సిఙ్గాలరూపేన ఆగన్త్వా తస్సా నిగ్గహకారకో సక్కో దేవరాజా అహమేవా’’తి వత్వా ‘‘ఏవం సా ఇత్థీ తంముహుత్తదిట్ఠకే ఏకస్మిం సినేహేన సకలజమ్బుదీపే అగ్గపణ్డితం జీవితా వోరోపేసి, తం ఇత్థిం ఆరబ్భ ఉప్పన్నం తవ తణ్హం ఛిన్దిత్వా విహరాహి భిక్ఖూ’’తి తం ఓవదిత్వా ఉత్తరిమ్పి ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా ద్వే గాథా అభాసి –

౩౪౯. ‘‘వితక్కమథితస్స జన్తునో,

తిబ్బరాగస్స సుభానుపస్సినో;

భియ్యో తణ్హా పవడ్ఢతి,

ఏస ఖో దళ్హం కరోతి బన్ధనం.

౩౫౦. ‘‘వితక్కూపసమే చ యో రతో,

అసుభం భావయతే సదా సతో;

ఏస ఖో బ్యన్తి కాహితి,

ఏస ఛేచ్ఛతి మారబన్ధన’’న్తి.

తత్థ వితక్కమథితస్సాతి కామవితక్కాదీహి వితక్కేహి నిమ్మథితస్స. తిబ్బరాగస్సాతి బహలరాగస్స. సుభానుపస్సినోతి ఇట్ఠారమ్మణే సుభనిమిత్తగాహాదివసేన విస్సట్ఠమానసతాయ సుభన్తి అనుపస్సన్తస్స. తణ్హాతి ఏవరూపస్స ఝానాదీసు ఏకమ్పి న వడ్ఢతి, అథ ఖో ఛద్వారికా తణ్హాయేవ భియ్యో వడ్ఢతి. ఏస ఖోతి ఏసో పుగ్గలో తణ్హాబన్ధనం దళ్హం సుథిరం కరోతి. వితక్కూపసమేతి మిచ్ఛావితక్కాదీనం వూపసమసఙ్ఖాతే దససు అసుభేసు పఠమజ్ఝానే. సదా సతోతి యో ఏత్థ అభిరతో హుత్వా నిచ్చం ఉపట్ఠితసతితాయ సతో తం అసుభఝానం భావేతి. బ్యన్తి కాహితీతి ఏస భిక్ఖు తీసు భవేసు ఉప్పజ్జనకం తణ్హం విగతన్తం కరిస్సతి. మారబన్ధనన్తి ఏసో తేభూమకవట్టసఙ్ఖాతం మారబన్ధనమ్పి ఛిన్దిస్సతీతి అత్థో.