౧. కపిలమచ్ఛవత్థు

మనుజస్సాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కపిలమచ్ఛం ఆరబ్భ కథేసి.

అతీతే కిర కస్సపభగవతో పరినిబ్బుతకాలే ద్వే కులభాతరో నిక్ఖమిత్వా సావకానం సన్తికే పబ్బజింసు. తేసు జేట్ఠో సాగతో నామ అహోసి, కనిట్ఠో కపిలో నామ. మాతా పన నేసం సాధినీ నామ, కనిట్ఠభగినీ తాపనా నామ. తాపి భిక్ఖునీసు పబ్బజింసు. ఏవం తేసు పబ్బజితేసు ఉభో భాతరో ఆచరియుపజ్ఝాయానం వత్తపటివత్తం కత్వా విహరన్తా ఏకదివసం, ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం సాసనే కతి ధురానీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘గన్థధురం విపస్సనాధురఞ్చాతి ద్వే ధురానీ’’తి సుత్వా జేట్ఠో ‘‘విపస్సనాధురం పూరేస్సామీ’’తి పఞ్చ వస్సాని ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికే వసిత్వా యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా వాయమన్తో అరహత్తం పాపుణి. కనిట్ఠో ‘‘అహం తావ తరుణో, వుడ్ఢకాలే విపస్సనాధురం పూరేస్సామీ’’తి గన్థధురం పట్ఠపేత్వా తీణి పిటకాని ఉగ్గణ్హి. తస్స పరియత్తిం నిస్సాయ మహాపరివారో, పరివారం నిస్సాయ లాభో ఉదపాది. సో బాహుసచ్చమదేన మత్తో లాభతణ్హాయ అభిభూతో అతిపణ్డితమానితాయ పరేహి వుత్తం కప్పియమ్పి ‘‘అకప్పియ’’న్తి వదేతి, అకప్పియమ్పి ‘‘కప్పియ’’న్తి వదేతి, సావజ్జమ్పి ‘‘అనవజ్జ’’న్తి, అనవజ్జమ్పి ‘‘సావజ్జ’’న్తి. సో పేసలేహి భిక్ఖూహి ‘‘మా, ఆవుసో కపిల, ఏవం అవచా’’తి వత్వా ధమ్మఞ్చ వినయఞ్చ దస్సేత్వా ఓవదియమానోపి ‘‘తుమ్హే కిం జానాథ, రిత్తముట్ఠిసదిసా’’తిఆదీని వత్వా ఖుంసేన్తో వమ్భేన్తో చరతి. అథస్స భాతు సాగతత్థేరస్సాపి భిక్ఖూ తమత్థం ఆరోచేసుం. సోపి నం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘ఆవుసో కపిల, తుమ్హాదిసానఞ్హి సమ్మాపటిపత్తి సాసనస్స ఆయు నామ, తస్మా పటిపత్తిం పహాయ కప్పియాదీని పటిబాహన్తో మా ఏవం అవచా’’తి ఓవది. సో తస్సపి వచనం నాదియి. ఏవం సన్తేపి థేరో ద్వత్తిక్ఖత్తుం ఓవదిత్వా ఓవాదం అగణ్హన్తం ‘‘నాయం మమ వచనం కరోతీ’’తి ఞత్వా ‘‘తేన, ఆవుసో, పఞ్ఞాయిస్ససి సకేన కమ్మేనా’’తి వత్వా పక్కామి. తతో పట్ఠాయ నం అఞ్ఞే పేసలా భిక్ఖూ ఛడ్డయింసు.

సో దురాచారో హుత్వా దురాచారపరివుతో విహరన్తో ఏకదివసం ఉపోసథగ్గే ‘‘పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి బీజనిం ఆదాయ ధమ్మాసనే నిసీదిత్వా ‘‘వత్తతి, ఆవుసో, ఏత్థ సన్నిపతితానం భిక్ఖూనం పాతిమోక్ఖ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘కో అత్థో ఇమస్స పటివచనేన దిన్నేనా’’తి తుణ్హీభూతే భిక్ఖూ దిస్వా, ‘‘ఆవుసో, ధమ్మో వా వినయో వా నత్థి, పాతిమోక్ఖేన సుతేన వా అసుతేన వా కో అత్థో’’తి వత్వా ఆసనా వుట్ఠహి. ఏవం సో కస్సపస్స భగవతో పరియత్తిసాసనం ఓసక్కాపేసి. సాగతత్థేరోపి తదహేవ పరినిబ్బాయి. కపిలో ఆయుపరియోసానే అవీచిమ్హి మహానిరయే నిబ్బత్తి. సాపిస్స మాతా చ భగినీ చ తస్సేవ దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జిత్వా పేసలే భిక్ఖూ అక్కోసిత్వా పరిభాసిత్వా తత్థేవ నిబ్బత్తింసు.

తస్మిం పన కాలే పఞ్చసతా పురిసా గామఘాతకాదీని కత్వా చోరికాయ జీవన్తా జనపదమనుస్సేహి అనుబద్ధా పలాయమానా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా తత్థ కిఞ్చి పటిసరణం అపస్సన్తా అఞ్ఞతరం ఆరఞ్ఞికం భిక్ఖుం దిస్వా వన్దిత్వా ‘‘పటిసరణం నో, భన్తే, హోథా’’తి వదింసు. థేరో ‘‘తుమ్హాకం సీలసదిసం పటిసరణం నామ నత్థి, సబ్బేపి పఞ్చసీలాని సమాదియథా’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా సీలాని సమాదియింసు. అథ నే థేరో ఓవది – ‘‘ఇదాని తుమ్హే సీలవన్తా, జీవితహేతుపి వో నేవ సీలం అతిక్కమితబ్బం, న మనోపదోసో కాతబ్బో’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛింసు. అథ నే జనపదమనుస్సా తం ఠానం పత్వా ఇతో చితో చ పరియేసమానా తే చోరే దిస్వా సబ్బే తే జీవితా వోరోపేసుం. తే కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తింసు, చోరజేట్ఠకో జేట్ఠకదేవపుత్తో అహోసి.

తే అనులోమపటిలోమవసేన ఏకం బుద్ధన్తరం దేవలోకే సంసరిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థినగరద్వారే పఞ్చసతకులికే కేవట్టగామే నిబ్బత్తింసు. జేట్ఠకదేవపుత్తో కేవట్టజేట్ఠకస్స గేహే పటిసన్ధిం గణ్హి, ఇతరే ఇతరేసు. ఏవం తేసం ఏకదివసేయేవ పటిసన్ధిగహణఞ్చ మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమనఞ్చ అహోసి. కేవట్టజేట్ఠకో ‘‘అత్థి ను ఖో ఇమస్మిం గామే అఞ్ఞేపి దారకా అజ్జ జాతా’’తి పరియేసాపేత్వా తేసం జాతభావం ఞత్వా ‘‘ఏతే మమ పుత్తస్స సహాయకా భవిస్సన్తీ’’తి సబ్బేసం పోసావనికం దాపేసి. తే సబ్బేపి సహపంసుకీళకా సహాయకా హుత్వా అనుపుబ్బేన వయప్పత్తా అహేసుం. తేసం కేవట్టజేట్ఠకపుత్తోవ యసతో చ తేజతో చ అగ్గపురిసో అహోసి.

కపిలోపి ఏకం బుద్ధన్తరం నిరయే పచ్చిత్వా విపాకావసేసేన తస్మిం కాలే అచిరవతియా సువణ్ణవణ్ణో దుగ్గన్ధముఖో మచ్ఛో హుత్వా నిబ్బత్తి. అథేకదివసం తే సహాయకా ‘‘మచ్ఛే బన్ధిస్సామా’’తి జాలాదీని గహేత్వా నదియా ఖిపింసు. అథ నేసం అన్తోజాలం సో మచ్ఛో పావిసి. తం దిస్వా సబ్బే కేవట్టగామవాసినో ఉచ్చాసద్దమకంసు – ‘‘పుత్తా నో పఠమం మచ్ఛే బన్ధన్తా సువణ్ణమచ్ఛం బన్ధింసు, ఇదాని నో రాజా బహుధనం దస్సతీ’’తి. తేపి ఖో సహాయకా మచ్ఛం నావాయ పక్ఖిపిత్వా నావం ఉక్ఖిపిత్వా రఞ్ఞో సన్తికం అగమంసు. రఞ్ఞాపి తం దిస్వావ ‘‘కిం ఏత’’న్తి వుత్తే ‘‘మచ్ఛో, దేవా’’తి ఆహంసు. రాజా సువణ్ణవణ్ణం మచ్ఛం దిస్వా ‘‘సత్థా ఏతస్స సువణ్ణవణ్ణకారణం జానిస్సతీ’’తి మచ్ఛం గాహాపేత్వా భగవతో సన్తికం అగమాసి. మచ్ఛేన ముఖే వివటమత్తేయేవ సకలజేతవనం అతివియ దుగ్గన్ధం అహోసి. రాజా సత్థారం పుచ్ఛి – ‘‘కస్మా, భన్తే, మచ్ఛో సువణ్ణవణ్ణో జాతో, కస్మా చస్స ముఖతో దుగ్గన్ధో వాయతీ’’తి?

అయం, మహారాజ, కస్సపభగవతో పావచనే కపిలో నామ భిక్ఖు అహోసి బహుస్సుతో మహాపరివారో లాభతణ్హాయ అభిభూతో అత్తనో వచనం అగణ్హన్తానం అక్కోసకపరిభాసకో, తస్స చ భగవతో సాసనం ఓసక్కాపేసి, సో తేన కమ్మేన అవీచిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా విపాకావసేసేన ఇదాని మచ్ఛో హుత్వా జాతో. యం పన సో దీఘరత్తం బుద్ధవచనం వాచేసి, బుద్ధస్స చ గుణం కథేసి, తస్స నిస్సన్దేన ఇమం సువణ్ణవణ్ణం పటిలభి. యం భిక్ఖూనం అక్కోసకపరిభాసకో అహోసి, తేనస్స ముఖతో దుగ్గన్ధో వాయతి. ‘‘కథాపేమి నం, మహారాజా’’తి? ‘‘కథాపేథ, భన్తే’’తి. అథ నం సత్థా పుచ్ఛి – ‘‘త్వంసి కపిలో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అహం కపిలో’’తి. ‘‘కుతో ఆగతోసీ’’తి? ‘‘అవీచిమహానిరయతో, భన్తే’’తి. ‘‘జేట్ఠభాతికో తే సాగతో కుహిం గతో’’తి? ‘‘పరినిబ్బుతో, భన్తే’’తి. ‘‘మాతా పన తే సాధినీ కహ’’న్తి? ‘‘మహానిరయే నిబ్బత్తా, భన్తే’’తి. ‘‘కనిట్ఠభగినీ చ తే తాపనా కహ’’న్తి? ‘‘మహానిరయే నిబ్బత్తా, భన్తే’’తి. ‘‘ఇదాని త్వం కహం గమిస్ససీ’’తి? ‘‘అవీచిమహానిరయమేవ, భన్తే’’తి వత్వా విప్పటిసారాభిభూతో నావం సీసేన పహరిత్వా తావదేవ కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తి. మహాజనో సంవిగ్గో అహోసి లోమహట్ఠజాతో.

అథ భగవా తస్మిం ఖణే సన్నిపతితాయ పరిసాయ చిత్తాచారం ఓలోకేత్వా తఙ్ఖణానురూపం ధమ్మం దేసేతుం ‘‘ధమ్మచరియం బ్రహ్మచరియం, ఏతదాహు వసుత్తమ’’న్తి సుత్తనిపాతే (సు. ని. ౨౭౬) కపిలసుత్తం కథేత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౩౩౪. ‘‘మనుజస్స పమత్తచారినో, తణ్హా వడ్ఢతి మాలువా వియ;

సో ప్లవతీ హురా హురం, ఫలమిచ్ఛంవ వనస్మి వానరో.

౩౩౫. ‘‘యం ఏసా సహతే జమ్మీ, తణ్హా లోకే విసత్తికా;

సోకా తస్స పవడ్ఢన్తి, అభివట్ఠంవ బీరణం.

౩౩౬. ‘‘యో చేతం సహతే జమ్మిం, తణ్హం లోకే దురచ్చయం;

సోకా తమ్హా పపతన్తి, ఉదబిన్దువ పోక్ఖరా.

౩౩౭. ‘‘తం వో వదామి భద్దం వో, యావన్తేత్థ సమాగతా;

తణ్హాయ మూలం ఖణథ, ఉసీరత్థోవ బీరణం;

మా వో నళంవ సోతోవ, మారో భఞ్జి పునప్పున’’న్తి.

తత్థ పమత్తచారినోతి సతివోస్సగ్గలక్ఖణేన పమాదేన పమత్తచారిస్స పుగ్గలస్స నేవ ఝానం న విపస్సనా న మగ్గఫలాని వడ్ఢన్తి. యథా పన రుక్ఖం సంసిబ్బన్తీ పరియోనన్ధన్తీ తస్స వినాసాయ మాలువాలతా వడ్ఢతి, ఏవమస్స ఛ ద్వారాని నిస్సాయ పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో తణ్హా వడ్ఢతీతి అత్థో. సో ప్లవతీ హురా హురన్తి సో తణ్హావసికో పుగ్గలో భవే భవే ఉప్లవతి ధావతి. యథా కిం వియాతి? ఫలమిచ్ఛంవ వనస్మి వానరో, యథా రుక్ఖఫలం ఇచ్ఛన్తో వానరో వనస్మిం ధావతి, తస్స తస్స రుక్ఖస్స సాఖం గణ్హాతి, తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం గణ్హాతి, తమ్పి ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం గణ్హాతి, ‘‘సాఖం అలభిత్వా సన్నిసిన్నో’’తి వత్తబ్బతం నాపజ్జతి, ఏవమేవ తణ్హావసికో పుగ్గలో హురా హురం ధావన్తో ‘‘ఆరమ్మణం అలభిత్వా తణ్హాయ అపవత్తం పత్తో’’తి వత్తబ్బతం నాపజ్జతి.

యన్తి యం పుగ్గలం ఏసా లామకభావేన జమ్మీ విసాహారతాయ విసపుప్ఫతాయ విసఫలతాయ విసపరిభోగతాయ రూపాదీసు విసత్తతాయ ఆసత్తతాయ విసత్తికాతి సఙ్ఖ్యం గతా ఛద్వారికతణ్హా అభిభవతి. యథా నామ వస్సానే పునప్పునం వస్సన్తేన దేవేన అభివట్ఠం బీరణతిణం వడ్ఢతి, ఏవం తస్స పుగ్గలస్స అన్తో వట్టమూలకా సోకా అభివడ్ఢన్తీతి అత్థో.

దురచ్చయన్తి యో పన పుగ్గలో ఏవం వుత్తప్పకారం అతిక్కమితుం పజహితుం దుక్కరతాయ దురచ్చయం తణ్హం సహతి అభిభవతి, తమ్హా పుగ్గలా వట్టమూలకా సోకా పపతన్తి. యథా నామ పోక్ఖరే పదుమపత్తే పతితం ఉదకబిన్దు న పతిట్ఠాతి, ఏవం న పతిట్ఠహన్తీతి అత్థో.

తం వో వదామీతి తేన కారణేన అహం తుమ్హే వదామి. భద్దం వోతి భద్దం తుమ్హాకం హోతు, మా అహం కపిలో వియ వినాసం పాపుణథాతి అత్థో. మూలన్తి ఇమిస్సా ఛద్వారికతణ్హాయ అరహత్తమగ్గఞాణేన మూలం ఖణథ. కిం వియాతి? ఉసీరత్థోవ బీరణం, యథా ఉసీరేన అత్థికో పురిసో మహన్తేన కుదాలేన బీరణం ఖణతి, ఏవమస్సా మూలం ఖణథాతి అత్థో. మా వో నళంవ సోతోవ, మారో భఞ్జి పునప్పునన్తి మా తుమ్హే నదీసోతే జాతం నళం మహావేగేన ఆగతో నదీసోతో వియ కిలేసమారో మరణమారో దేవపుత్తమారో చ పునప్పునం భఞ్జతూతి అత్థో.

దేసనావసానే పఞ్చసతాపి కేవట్టపుత్తా సంవేగం ఆపజ్జిత్వా దుక్ఖస్సన్తకిరియం పత్థయమానా సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా న చిరస్సేవ దుక్ఖస్సన్తం కత్వా సత్థారా సద్ధిం ఆనేఞ్జవిహారసమాపత్తిధమ్మపరిభోగేన ఏకపరిభోగా అహేసున్తి.

కపిలమచ్ఛవత్థు పఠమం.