౪. లాలుదాయిత్థేరవత్థు

అసజ్ఝాయమలాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లాలుదాయిత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియం కిర పఞ్చకోటిమత్తా అరియసావకా వసన్తి, ద్వే కోటిమత్తా పుథుజ్జనా వసన్తి. తేసు అరియసావకా పురేభత్తం దానం దత్వా పచ్ఛాభత్తం సప్పితేలమధుఫాణితవత్థాదీని గహేత్వా విహారం గన్త్వా ధమ్మకథం సుణన్తి. ధమ్మం సుత్వా గమనకాలే చ సారిపుత్తమోగ్గల్లానానం గుణకథం కథేన్తి. ఉదాయిత్థేరో తేసం కథం సుత్వా ‘‘ఏతేసం తావ ధమ్మం సుత్వా తుమ్హే ఏవం కథేథ, మమ ధమ్మకథం సుత్వా కిం ను ఖో న కథేస్సథా’’తి వదతి. మనుస్సా తస్స కథం సుత్వా ‘‘అయం ఏకో ధమ్మకథికో భవిస్సతి, ఇమస్సపి అమ్హేహి ధమ్మకథం సోతుం వట్టతీ’’తి తే ఏకదివసం థేరం యాచిత్వా, ‘‘భన్తే, అజ్జ అమ్హాకం ధమ్మస్సవనదివసో’’తి సఙ్ఘస్స దానం దత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హే అమ్హాకం దివా ధమ్మకథం కథేయ్యాథా’’తి ఆహంసు. సోపి తేసం అధివాసేసి.

తేహి ధమ్మస్సవనవేలాయ ఆగన్త్వా, ‘‘భన్తే, నో ధమ్మం కథేథా’’తి వుత్తే లాలుదాయిత్థేరో ఆసనే నిసీదిత్వా చిత్తబీజనిం గహేత్వా చాలేన్తో ఏకమ్పి ధమ్మపదం అదిస్వా ‘‘అహం సరభఞ్ఞం భణిస్సామి, అఞ్ఞో ధమ్మకథం కథేతూ’’తి వత్వా ఓతరి. తే అఞ్ఞేన ధమ్మకథం కథాపేత్వా సరభాణత్థాయ పున తం ఆసనం ఆరోపయింసు. సో పునపి కిఞ్చి అదిస్వా ‘‘అహం రత్తిం కథేస్సామి, అఞ్ఞో సరభఞ్ఞం భణతూ’’తి వత్వా ఆసనా ఓతరి. తే అఞ్ఞేన సరభఞ్ఞం భణాపేత్వా పున రత్తిం థేరం ఆనయింసు. సో రత్తిమ్పి కిఞ్చి అదిస్వా ‘‘అహం పచ్చూసకాలే కథేస్సామి, రత్తిం అఞ్ఞో కథేతూ’’తి వత్వా ఓతరి. తే అఞ్ఞేన రత్తిం కథాపేత్వా పున పచ్చూసే తం ఆనయింసు. సో పునపి కిఞ్చి నాద్దస. మహాజనో లేడ్డుదణ్డాదీని గహేత్వా, ‘‘అన్ధబాల, త్వం సారిపుత్తమోగ్గల్లానానం వణ్ణే కథియమానే ఏవఞ్చేవఞ్చ వదేసి, ఇదాని కస్మా న కథేసీ’’తి సన్తజ్జేత్వా పలాయన్తం అనుబన్ధి. సో పలాయన్తో ఏకిస్సా వచ్చకుటియా పతి.

మహాజనో కథం సముట్ఠాపేసి – ‘‘అజ్జ లాలుదాయీ సారిపుత్తమోగ్గల్లానానం గుణకథాయ పవత్తమానాయ ఉస్సూయన్తో అత్తనో ధమ్మకథికభావం పకాసేత్వా మనుస్సేహి సక్కారం కత్వా ‘ధమ్మం సుణోమా’తి వుత్తే చతుక్ఖత్తుం ఆసనే నిసీదిత్వా కథేతబ్బయుత్తకం కిఞ్చి అపస్సన్తో ‘త్వం అమ్హాకం అయ్యేహి సారిపుత్తమోగ్గల్లానత్థేరేహి సద్ధిం యుగగ్గాహం గణ్హాసీ’తి లేడ్డుదణ్డాదీని గహేత్వా సన్తజ్జేత్వా పలాపియమానో వచ్చకుటియా పతితో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి ఏసో గూథకూపే నిముగ్గోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరిత్వా –

‘‘చతుప్పదో అహం సమ్మ, త్వమ్పి సమ్మ చతుప్పదో;

ఏహి సమ్మ నివత్తస్సు, కిం ను భీతో పలాయసి.

‘‘అసుచిపూతిలోమోసి, దుగ్గన్ధో వాసి సూకర;

సచే యుజ్ఝితుకామోసి, జయం సమ్మ దదామి తే’’తి. (జా. ౧.౨.౫-౬) –

ఇమం జాతకం విత్థారేత్వా కథేసి. తదా సీహో సారిపుత్తో అహోసి, సూకరో లాలుదాయీతి. సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, లాలుదాయినా అప్పమత్తకోవ ధమ్మో ఉగ్గహితో, సజ్ఝాయం పన నేవ అకాసి, కిఞ్చి పరియత్తిం ఉగ్గహేత్వా తస్సా అసజ్ఝాయకరణం మలమేవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౪౧. ‘‘అసజ్ఝాయమలా మన్తా, అనుట్ఠానమలా ఘరా;

మలం వణ్ణస్స కోసజ్జం, పమాదో రక్ఖతో మల’’న్తి.

తత్థ అసజ్ఝాయమలాతి యాకాచి పరియత్తి వా సిప్పం వా యస్మా అసజ్ఝాయన్తస్స అననుయుఞ్జన్తస్స వినస్సతి వా నిరన్తరం వా న ఉపట్ఠాతి, తస్మా ‘‘అసజ్ఝాయమలా మన్తా’’తి వుత్తం. యస్మా పన ఘరావాసం వసన్తస్స ఉట్ఠాయుట్ఠాయ జిణ్ణపటిసఙ్ఖరణాదీని అకరోన్తస్స ఘరం నామ వినస్సతి, తస్మా ‘‘అనుట్ఠానమలా ఘరా’’తి వుత్తం. యస్మా గిహిస్స వా పబ్బజితస్స వా కోసజ్జవసేన సరీరపటిజగ్గనం వా పరిక్ఖారపటిజగ్గనం వా అకరోన్తస్స కాయో దుబ్బణ్ణో హోతి, తస్మా ‘‘మలం వణ్ణస్స కోసజ్జ’’న్తి వుత్తం. యస్మా గావో రక్ఖన్తస్స పమాదవసేన నిద్దాయన్తస్స వా కీళన్తస్స వా తా గావో అతిత్థపక్ఖన్దనాదినా వా వాళమిగచోరాదిఉపద్దవేన వా పరేసం సాలిఖేత్తాదీని ఓతరిత్వా ఖాదనవసేన వినాసం ఆపజ్జన్తి, సయమ్పి దణ్డం వా పరిభాసం వా పాపుణాతి, పబ్బజితం వా పన ఛ ద్వారాని అరక్ఖన్తం పమాదవసేన కిలేసా ఓతరిత్వా సాసనా చావేన్తి, తస్మా ‘‘పమాదో రక్ఖతో మల’’న్తి వుత్తం. సో హిస్స వినాసావహనేన మలట్ఠానియత్తా మలన్తి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

లాలుదాయిత్థేరవత్థు చతుత్థం.