౧౮. మలవగ్గో

౧. గోఘాతకపుత్తవత్థు

పణ్డుపలాసోవ దానిసీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం గోఘాతకపుత్తం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియం కిరేకో గోఘాతకో గావో వధిత్వా వరమంసాని గహేత్వా పచాపేత్వా పుత్తదారేహి సద్ధిం నిసీదిత్వా మంసఞ్చ ఖాదతి, మూలేన చ విక్కిణిత్వా జీవికం కప్పేసి. సో ఏవం పఞ్చపణ్ణాస వస్సాని గోఘాతకకమ్మం కరోన్తో ధురవిహారే విహరన్తస్స సత్థు ఏకదివసమ్పి కటచ్ఛుమత్తమ్పి యాగుం వా భత్తం వా న అదాసి. సో చ వినా మంసేన భత్తం న భుఞ్జతి. సో ఏకదివసం దివసభాగే మంసం విక్కిణిత్వా అత్తనో అత్థాయ పచితుం ఏకం మంసఖణ్డం భరియాయ దత్వా న్హాయితుం అగమాసి. అథస్స సహాయకో గేహం గన్త్వా భరియం ఆహ – ‘‘థోకం మే విక్కిణియమంసం దేహి, గేహం మే పాహునకో ఆగతో’’తి. నత్థి విక్కిణియమంసం, సహాయకో తే మంసం విక్కిణిత్వా ఇదాని న్హాయితుం గతోతి. మా ఏవం కరి, సచే మంసఖణ్డం అత్థి, దేహీతి. సహాయకస్స తే నిక్ఖిత్తమంసం ఠపేత్వా అఞ్ఞం నత్థీతి. సో ‘‘సహాయకస్స మే అత్థాయ ఠపితమంసతో అఞ్ఞం మంసం నత్థి, సో చ వినా మంసేన న భుఞ్జతి, నాయం దస్సతీ’’తి సామంయేవ తం మంసం గహేత్వా పక్కామి.

గోఘాతకోపి న్హత్వా ఆగతో తాయ అత్తనో పక్కపణ్ణేన సద్ధిం వడ్ఢేత్వా భత్తే ఉపనీతే ఆహ ‘‘కహం మంస’’న్తి? ‘‘నత్థి, సామీ’’తి. నను అహం పచ్చనత్థాయ మంసం దత్వా గతోతి. తవ సహాయకో ఆగన్త్వా ‘‘పాహునకో మే ఆగతో, విక్కిణియమంసం దేహీ’’తి వత్వా మయా ‘‘సహాయకస్స తే ఠపితమంసతో అఞ్ఞం మంసం నత్థి, సో చ వినా మంసేన న భుఞ్జతీ’’తి వుత్తేపి బలక్కారేన తం మంసం సామంయేవ గహేత్వా గతోతి. అహం వినా మంసేన భత్తం న భుఞ్జామి, హరాహి నన్తి. కిం సక్కా కాతుం, భుఞ్జ, సామీతి. సో ‘‘నాహం భుఞ్జామీ’’తి తం భత్తం హరాపేత్వా సత్థం ఆదాయ పచ్ఛాగేహే ఠితో గోణో అత్థి, తస్స సన్తికం గన్త్వా ముఖే హత్థం పక్ఖిపిత్వా జివ్హం నీహరిత్వా సత్థేన మూలే ఛిన్దిత్వా ఆదాయ గన్త్వా అఙ్గారేసు పచాపేత్వా భత్తమత్థకే ఠపేత్వా నిసిన్నో ఏకం భత్తపిణ్డం భుఞ్జిత్వా ఏకం మంసఖణ్డం ముఖే ఠపేసి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవస్స జివ్హా ఛిజ్జిత్వా భత్తపాతియం పతి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ కమ్మసరిక్ఖకం విపాకం లభి. సోపి ఖో గోణో వియ లోహితధారాయ ముఖతో పగ్ఘరన్తియా అన్తోగేహం పవిసిత్వా జణ్ణుకేహి విచరన్తో విరవి.

తస్మిం సమయే గోఘాతకస్స పుత్తో పితరం ఓలోకేన్తో సమీపే ఠితో హోతి. అథ నం మాతా ఆహ – ‘‘పస్స, పుత్త, ఇమం గోఘాతకం గోణం వియ గేహమజ్ఝే జణ్ణుకేహి విచరిత్వా విరవన్తం, ఇదం దుక్ఖం తవ మత్థకే పతిస్సతి, మమమ్పి అనోలోకేత్వా అత్తనో సోత్థిం కరోన్తో పలాయస్సూ’’తి. సో మరణభయతజ్జితో మాతరం వన్దిత్వా పలాయి, పలాయిత్వా చ పన తక్కసిలం అగమాసి. గోఘాతకోపి గోణో వియ గేహమజ్ఝే విరవన్తో విచరిత్వా కాలకతో అవీచిమ్హి నిబ్బత్తి. గోణోపి కాలమకాసి. గోఘాతకపుత్తోపి తక్కసిలం గన్త్వా సువణ్ణకారకమ్మం ఉగ్గణ్హి. అథస్సాచరియో గామం గచ్ఛన్తో ‘‘ఏవరూపం నామ అలఙ్కారం కరేయ్యాసీ’’తి వత్వా పక్కామి. సోపి తథారూపం అలఙ్కారం అకాసి. అథస్సాచరియో ఆగన్త్వా అలఙ్కారం దిస్వా ‘‘అయం యత్థ కత్థచి గన్త్వా జీవితుం సమత్థో’’తి వయప్పత్తం అత్తనో ధీతరం అదాసి. సో పుత్తధీతాహి వడ్ఢి.

అథస్స పుత్తా వయప్పత్తా సిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా అపరభాగే సావత్థియం గన్త్వా తత్థ ఘరావాసం సణ్ఠపేత్వా వసన్తా సద్ధా పసన్నా అహేసుం. పితాపి నేసం తక్కసిలాయం కిఞ్చి కుసలం అకత్వావ జరం పాపుణి. అథస్స పుత్తా ‘‘పితా నో మహల్లకో’’తి అత్తనో సన్తికం పక్కోసాపేత్వా ‘‘పితు అత్థాయ దానం దస్సామా’’తి బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తయింసు. తే పునదివసే అన్తోగేహే బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిసీదాపేత్వా సక్కచ్చం పరివిసిత్వా భత్తకిచ్చావసానే సత్థారం ఆహంసు – ‘‘భన్తే, అమ్హేహి ఇదం పితు జీవభత్తం దిన్నం, పితు నో అనుమోదనం కరోథా’’తి. సత్థా తం ఆమన్తేత్వా, ‘‘ఉపాసక, త్వం మహల్లకో పరిపక్కసరీరో పణ్డుపలాససదిసో, తవ పరలోకగమనాయ కుసలపాథేయ్యం నత్థి, అత్తనో పతిట్ఠం కరోహి, పణ్డితో భవ, మా బాలో’’తి అనుమోదనం కరోన్తో ఇమా ద్వే గాథా అభాసి –

౨౩౫. ‘‘పణ్డుపలాసోవ దానిసి,

యమపురిసాపి చ తే ఉపట్ఠితా;

ఉయ్యోగముఖే చ తిట్ఠసి,

పాథేయ్యమ్పి చ తే న విజ్జతి.

౨౩౬. ‘‘సో కరోహి దీపమత్తనో,

ఖిప్పం వాయమ పణ్డితో భవ;

నిద్ధన్తమలో అనఙ్గణో,

దిబ్బం అరియభూమిం ఉపేహిసీ’’తి.

తత్థ పణ్డుపలాసోవ దానిసీతి, ఉపాసక, త్వం ఇదాని ఛిజ్జిత్వా భూమియం పతితపణ్డుపలాసో వియ అహోసి. యమపురిసాతి యమదూతా వుచ్చన్తి, ఇదం పన మరణమేవ సన్ధాయ వుత్తం, మరణం తే పచ్చుపట్ఠితన్తి అత్థో. ఉయ్యోగముఖేతి పరిహానిముఖే, అవుడ్ఢిముఖే చ ఠితోసీతి అత్థో. పాథేయ్యన్తి గమికస్స తణ్డులాదిపాథేయ్యం వియ పరలోకం గచ్ఛన్తస్స తవ కుసలపాథేయ్యమ్పి నత్థీతి అత్థో. సో కరోహీతి సో త్వం సముద్దే నావాయ భిన్నాయ దీపసఙ్ఖాతం పతిట్ఠం వియ అత్తనో కుసలపతిట్ఠం కరోహి. కరోన్తో చ ఖిప్పం వాయమ, సీఘం సీఘం వీరియం ఆరభ, అత్తనో కుసలకమ్మపతిట్ఠకరణేన పణ్డితో భవ. యో హి మరణముఖం అప్పత్వా కాతుం సమత్థకాలేవ కుసలం కరోతి, ఏస పణ్డితో నామ, తాదిసో భవ, మా అన్ధబాలోతి అత్థో. దిబ్బం అరియభూమిన్తి ఏవం వీరియం కరోన్తో రాగాదీనం మలానం నీహటతాయ నిద్ధన్తమలో అఙ్గణాభావేన అనఙ్గణో నిక్కిలేసో హుత్వా పఞ్చవిధం సుద్ధావాసభూమిం పాపుణిస్ససీతి అత్థో.

దేసనావసానే ఉపాసకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

తే పునదివసత్థాయపి సత్థారం నిమన్తేత్వా దానం దత్వా కతభత్తకిచ్చం సత్థారం అనుమోదనకాలే ఆహంసు – ‘‘భన్తే, ఇదమ్పి అమ్హాకం పితు జీవభత్తమేవ, ఇమస్సేవ అనుమోదనం కరోథా’’తి. సత్థా తస్స అనుమోదనం కరోన్తో ఇమా ద్వే గాథా అభాసి –

౨౩౭. ‘‘ఉపనీతవయో చ దానిసి,

సమ్పయాతోసి యమస్స సన్తికం;

వాసో తే నత్థి అన్తరా,

పాథేయ్యమ్పి చ తే న విజ్జతి.

౨౩౮. ‘‘సో కరోహి దీపమత్తనో,

ఖిప్పం వాయమ పణ్డితో భవ;

నిద్ధన్తమలో అనఙ్గణో,

న పున జాతిజరం ఉపేహిసీ’’తి.

తత్థ ఉపనీతవయోతి ఉపాతి నిపాతమత్తం, నీతవయోతి విగతవయో అతిక్కన్తవయో, త్వఞ్చసి దాని తయో వయే అతిక్కమిత్వా మరణముఖే ఠితోతి అత్థో. సమ్పయాతోసి యమస్స సన్తికన్తి మరణముఖం గన్తుం సజ్జో హుత్వా ఠితోసీతి అత్థో. వాసో తే నత్థి అన్తరాతి యథా మగ్గం గచ్ఛన్తా తాని తాని కిచ్చాని కరోన్తా అన్తరామగ్గే వసన్తి, న ఏవం పరలోకం గచ్ఛన్తా. న హి సక్కా పరలోకం గచ్ఛన్తేన ‘‘అధివాసేథ కతిపాహం, దానం తావ దేమి, ధమ్మం తావ సుణామీ’’తిఆదీని వత్తుం. ఇతో పన చవిత్వా పరలోకే నిబ్బత్తోవ హోతి. ఇమమత్థం సన్ధాయేతం వుత్తం. పాథేయ్యన్తి ఇదం కిఞ్చాపి హేట్ఠా వుత్తమేవ, ఉపాసకస్స పన పునప్పునం దళ్హీకరణత్థం ఇధాపి సత్థారా కథితం. జాతిజరన్తి ఏత్థ బ్యాధిమరణానిపి గహితానేవ హోన్తి. హేట్ఠిమగాథాహి చ అనాగామిమగ్గో కథితో, ఇధ అరహత్తమగ్గో కథితో. ఏవం సన్తేపి యథా నామ రఞ్ఞా అత్తనో ముఖపమాణేన కబళం వడ్ఢేత్వా పుత్తస్స ఉపనీతే సో కుమారో అత్తనో ముఖపమాణేనేవ గణ్హాతి, ఏవమేవ సత్థారా ఉపరిమగ్గవసేన ధమ్మే దేసితేపి ఉపాసకో అత్తనో ఉపనిస్సయవసేన హేట్ఠా సోతాపత్తిఫలం పత్వా ఇమిస్సా అనుమోదనాయ అవసానే అనాగామిఫలం పత్తో. సేసపరిసాయపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

గోఘాతకపుత్తవత్థు పఠమం.

౨. అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణవత్థు

అనుపుబ్బేనాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర ఏకదివసం పాతోవ నిక్ఖమిత్వా భిక్ఖూనం చీవరపారుపనట్ఠానే భిక్ఖూ చీవరం పారుపన్తే ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. తం పన ఠానం విరూళ్హతిణం హోతి. అథేకస్స భిక్ఖునో చీవరం పారుపన్తస్స చీవరకణ్ణో తిణేసు పవట్టేన్తో ఉస్సావబిన్దూహి తేమి. బ్రాహ్మణో ‘‘ఇమం ఠానం అప్పహరితం కాతుం వట్టతీ’’తి పునదివసే కుద్దాలం ఆదాయ గన్త్వా తం ఠానం తచ్ఛేత్వా ఖలమణ్డలసదిసం అకాసి. పునదివసేపి తం ఠానం ఆగన్త్వా భిక్ఖూసు చీవరం పారుపన్తేసు ఏకస్స చీవరకణ్ణం భూమియం పతిత్వా పంసుమ్హి పవట్టమానం దిస్వా ‘‘ఇధ వాలుకం ఓకిరితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా వాలుకం ఆహరిత్వా ఓకిరి.

అథేకదివసం పురేభత్తం చణ్డో ఆతపో అహోసి, తదాపి భిక్ఖూనం చీవరం పారుపన్తానం గత్తతో సేదే ముచ్చన్తే దిస్వా ‘‘ఇధ మయా మణ్డపం కారేతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా మణ్డపం కారేసి. పునదివసే పాతోవ వస్సం వస్సి, వద్దలికం అహోసి. తదాపి బ్రాహ్మణో భిక్ఖూ ఓలోకేన్తోవ ఠితో తిన్తచీవరకే భిక్ఖూ దిస్వా ‘‘ఏత్థ మయా సాలం కారేతుం వట్టతీ’’తి సాలం కారేత్వా ‘‘ఇదాని సాలమహం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా అన్తో చ బహి చ భిక్ఖూ నిసీదాపేత్వా భత్తకిచ్చావసానే అనుమోదనత్థాయ సత్థు పత్తం గహేత్వా, ‘‘భన్తే, అహం భిక్ఖూనం చీవరపారుపనకాలే ఇమస్మిం ఠానే ఓలోకేన్తో ఠితో ఇదఞ్చిదఞ్చ దిస్వా ఇదఞ్చిదఞ్చ కారేసి’’న్తి ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి. సత్థా తస్స వచనం సుత్వా, ‘‘బ్రాహ్మణ, పణ్డితా నామ ఖణే ఖణే థోకం కుసలం కరోన్తా అనుపుబ్బేన అత్తనో అకుసలమలం నీహరన్తియేవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౩౯. ‘‘అనుపుబ్బేన మేధావీ, థోకం థోకం ఖణే ఖణే;

కమ్మారో రజతస్సేవ, నిద్ధమే మలమత్తనో’’తి.

తత్థ అనుపుబ్బేనాతి అనుపటిపాటియా. మేధావీతి ధమ్మోజపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. ఖణే ఖణేతి ఓకాసే ఓకాసే కుసలం కరోన్తో. కమ్మారో రజతస్సేవాతి యథా సువణ్ణకారో ఏకవారమేవ సువణ్ణం తాపేత్వా కోట్టేత్వా మలం నీహరిత్వా పిలన్ధనవికతిం కాతుం న సక్కోతి, పునప్పునం తాపేన్తో కోట్టేన్తో పన మలం నీహరతి, తతో అనేకవిధం పిలన్ధనవికతిం కరోతి, ఏవమేవ పునప్పునం కుసలం కరోన్తో పణ్డితో అత్తనో రాగాదిమలం నిద్ధమేయ్య, ఏవం నిద్ధన్తమలో నిక్కిలేసోవ హోతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బ్రాహ్మణో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠతి, మహాజనస్సాపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణవత్థు దుతియం.

౩. తిస్సత్థేరవత్థు

అయసావ మలన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో తిస్సత్థేరం నామ భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకో కిర సావత్థివాసీ కులపుత్తో పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదో తిస్సత్థేరోతి పఞ్ఞాయి. సో అపరభాగే జనపదవిహారే వస్సూపగతో అట్ఠహత్థకం థూలసాటకం లభిత్వా వుత్థవస్సో పవారేత్వా తం ఆదాయ గన్త్వా భగినియా హత్థే ఠపేసి. సా ‘‘న మే ఏసో సాటకో భాతు అనుచ్ఛవికో’’తి తం తిఖిణాయ వాసియా ఛిన్దిత్వా హీరహీరం కత్వా ఉదుక్ఖలే కోట్టేత్వా పవిసేత్వా పోథేత్వా వట్టేత్వా సుఖుమసుత్తం కన్తిత్వా సాటకం వాయాపేసి. థేరోపి సుత్తఞ్చేవ సూచియో చ సంవిదహిత్వా చీవరకారకే దహరసామణేరే సన్నిపాతేత్వా భగినియా సన్తికం గన్త్వా ‘‘తం మే సాటకం దేథ, చీవరం కారేస్సామీ’’తి ఆహ. సా నవహత్థం సాటకం నీహరిత్వా కనిట్ఠభాతికస్స హత్థే ఠపేసి. సో తం గహేత్వా విత్థారేత్వా ఓలోకేత్వా ‘‘మమ సాటకో థూలో అట్ఠహత్థో, అయం సుఖుమో నవహత్థో. నాయం మమ సాటకో, తుమ్హాకం ఏస, న మే ఇమినా అత్థో, తమేవ మే దేథా’’తి ఆహ. ‘‘భన్తే, తుమ్హాకమేవ ఏసో, గణ్హథ న’’న్తి? సో నేవ ఇచ్ఛి. అథస్స అత్తనా కతకిచ్చం సబ్బం ఆరోచేత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హాకమేవేస, గణ్హథ న’’న్తి అదాసి. సో తం ఆదాయ విహారం గన్త్వా చీవరకమ్మం పట్ఠపేసి.

అథస్స భగినీ చీవరకారానం అత్థాయ యాగుభత్తాదీని సమ్పాదేసి. చీవరస్స నిట్ఠితదివసే పన అతిరేకసక్కారం కారేసి. సో చీవరం ఓలోకేత్వా తస్మిం ఉప్పన్నసినేహో ‘‘స్వే దాని నం పారుపిస్సామీ’’తి సంహరిత్వా చీవరవంసే ఠపేత్వా తం రత్తిం భుత్తాహారం జిరాపేతుం అసక్కోన్తో కాలం కత్వా తస్మింయేవ చీవరే ఊకా హుత్వా నిబ్బత్తి. భగినీపిస్స కాలకిరియం సుత్వా భిక్ఖూనం పాదేసు పవత్తమానా రోది. భిక్ఖూ తస్స సరీరకిచ్చం కత్వా గిలానుపట్ఠాకస్స అభావేన సఙ్ఘస్సేవ తం పాపుణాతి. ‘‘భాజేస్సామ న’’న్తి తం చీవరం నీహరాపేసుం. సా ఊకా ‘‘ఇమే మమ సన్తకం విలుమ్పన్తీ’’తి విరవన్తీ ఇతో చితో చ సన్ధావి. సత్థా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ దిబ్బాయ సోతధాతుయా తం సద్దం సుత్వా, ‘‘ఆనన్ద, తిస్సస్స చీవరం అభాజేత్వా సత్తాహం నిక్ఖిపితుం వదేహీ’’తి ఆహ. థేరో తథా కారేసి. సాపి సత్తమే దివసే కాలం కత్వా తుసితవిమానే నిబ్బత్తి. సత్థా ‘‘అట్ఠమే దివసే తిస్సస్స చీవరం భాజేత్వా గణ్హథా’’తి ఆణాపేసి. భిక్ఖూ తథా కరింసు.

భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘కస్మా ను ఖో సత్థా తిస్సస్స చీవరం సత్త దివసే ఠపాపేత్వా అట్ఠమే దివసే గణ్హితుం అనుజానీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, తిస్సో అత్తనో చీవరే ఊకా హుత్వా నిబ్బత్తో, తుమ్హేహి తస్మిం భాజియమానే ‘ఇమే మమ సన్తకం విలుమ్పన్తీ’తి విరవన్తీ ఇతో చితో చ ధావి. సా తుమ్హేహి చీవరే గయ్హమానే తుమ్హేసు మనం పదుస్సిత్వా నిరయే నిబ్బత్తేయ్య, తేన చాహం చీవరం నిక్ఖిపాపేసిం. ఇదాని పన సా తుసితవిమానే నిబ్బత్తా, తేన వో మయా చీవరగహణం అనుఞ్ఞాత’’న్తి వత్వా పున తేహి ‘‘భారియా వత అయం, భన్తే, తణ్హా నామా’’తి వుత్తే ‘‘ఆమ, భిక్ఖవే, ఇమేసం సత్తానం తణ్హా నామ భారియా. యథా అయతో మలం ఉట్ఠహిత్వా అయమేవ ఖాదతి వినాసేతి అపరిభోగం కరోతి, ఏవమేవాయం తణ్హా ఇమేసం సత్తానం అబ్భన్తరే ఉప్పజ్జిత్వా తే సత్తే నిరయాదీసు నిబ్బత్తాపేతి, వినాసం పాపేతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౪౦. ‘‘అయసావ మలం సముట్ఠితం,

తతుట్ఠాయ తమేవ ఖాదతి;

ఏవం అతిధోనచారినం,

సాని కమ్మాని నయన్తి దుగ్గతి’’న్తి.

తత్థ అయసావాతి అయతో సముట్ఠితం. తతుట్ఠాయాతి తతో ఉట్ఠాయ. అతిధోనచారినన్తి ధోనా వుచ్చతి చత్తారో పచ్చయే ‘‘ఇదమత్థం ఏతే’’తి పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జనపఞ్ఞా, తం అతిక్కమిత్వా చరన్తో అతిధోనచారీ నామ. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అయతో మలం సముట్ఠాయ తతో సముట్ఠితం తమేవ ఖాదతి, ఏవమేవం చతుపచ్చయే అపచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జన్తం అతిధోనచారినం సాని కమ్మాని అత్తని ఠితత్తా అత్తనో సన్తకానేవ తాని కమ్మాని దుగ్గతిం నయన్తీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

తిస్సత్థేరవత్థు తతియం.

౪. లాలుదాయిత్థేరవత్థు

అసజ్ఝాయమలాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లాలుదాయిత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియం కిర పఞ్చకోటిమత్తా అరియసావకా వసన్తి, ద్వే కోటిమత్తా పుథుజ్జనా వసన్తి. తేసు అరియసావకా పురేభత్తం దానం దత్వా పచ్ఛాభత్తం సప్పితేలమధుఫాణితవత్థాదీని గహేత్వా విహారం గన్త్వా ధమ్మకథం సుణన్తి. ధమ్మం సుత్వా గమనకాలే చ సారిపుత్తమోగ్గల్లానానం గుణకథం కథేన్తి. ఉదాయిత్థేరో తేసం కథం సుత్వా ‘‘ఏతేసం తావ ధమ్మం సుత్వా తుమ్హే ఏవం కథేథ, మమ ధమ్మకథం సుత్వా కిం ను ఖో న కథేస్సథా’’తి వదతి. మనుస్సా తస్స కథం సుత్వా ‘‘అయం ఏకో ధమ్మకథికో భవిస్సతి, ఇమస్సపి అమ్హేహి ధమ్మకథం సోతుం వట్టతీ’’తి తే ఏకదివసం థేరం యాచిత్వా, ‘‘భన్తే, అజ్జ అమ్హాకం ధమ్మస్సవనదివసో’’తి సఙ్ఘస్స దానం దత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హే అమ్హాకం దివా ధమ్మకథం కథేయ్యాథా’’తి ఆహంసు. సోపి తేసం అధివాసేసి.

తేహి ధమ్మస్సవనవేలాయ ఆగన్త్వా, ‘‘భన్తే, నో ధమ్మం కథేథా’’తి వుత్తే లాలుదాయిత్థేరో ఆసనే నిసీదిత్వా చిత్తబీజనిం గహేత్వా చాలేన్తో ఏకమ్పి ధమ్మపదం అదిస్వా ‘‘అహం సరభఞ్ఞం భణిస్సామి, అఞ్ఞో ధమ్మకథం కథేతూ’’తి వత్వా ఓతరి. తే అఞ్ఞేన ధమ్మకథం కథాపేత్వా సరభాణత్థాయ పున తం ఆసనం ఆరోపయింసు. సో పునపి కిఞ్చి అదిస్వా ‘‘అహం రత్తిం కథేస్సామి, అఞ్ఞో సరభఞ్ఞం భణతూ’’తి వత్వా ఆసనా ఓతరి. తే అఞ్ఞేన సరభఞ్ఞం భణాపేత్వా పున రత్తిం థేరం ఆనయింసు. సో రత్తిమ్పి కిఞ్చి అదిస్వా ‘‘అహం పచ్చూసకాలే కథేస్సామి, రత్తిం అఞ్ఞో కథేతూ’’తి వత్వా ఓతరి. తే అఞ్ఞేన రత్తిం కథాపేత్వా పున పచ్చూసే తం ఆనయింసు. సో పునపి కిఞ్చి నాద్దస. మహాజనో లేడ్డుదణ్డాదీని గహేత్వా, ‘‘అన్ధబాల, త్వం సారిపుత్తమోగ్గల్లానానం వణ్ణే కథియమానే ఏవఞ్చేవఞ్చ వదేసి, ఇదాని కస్మా న కథేసీ’’తి సన్తజ్జేత్వా పలాయన్తం అనుబన్ధి. సో పలాయన్తో ఏకిస్సా వచ్చకుటియా పతి.

మహాజనో కథం సముట్ఠాపేసి – ‘‘అజ్జ లాలుదాయీ సారిపుత్తమోగ్గల్లానానం గుణకథాయ పవత్తమానాయ ఉస్సూయన్తో అత్తనో ధమ్మకథికభావం పకాసేత్వా మనుస్సేహి సక్కారం కత్వా ‘ధమ్మం సుణోమా’తి వుత్తే చతుక్ఖత్తుం ఆసనే నిసీదిత్వా కథేతబ్బయుత్తకం కిఞ్చి అపస్సన్తో ‘త్వం అమ్హాకం అయ్యేహి సారిపుత్తమోగ్గల్లానత్థేరేహి సద్ధిం యుగగ్గాహం గణ్హాసీ’తి లేడ్డుదణ్డాదీని గహేత్వా సన్తజ్జేత్వా పలాపియమానో వచ్చకుటియా పతితో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి ఏసో గూథకూపే నిముగ్గోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరిత్వా –

‘‘చతుప్పదో అహం సమ్మ, త్వమ్పి సమ్మ చతుప్పదో;

ఏహి సమ్మ నివత్తస్సు, కిం ను భీతో పలాయసి.

‘‘అసుచిపూతిలోమోసి, దుగ్గన్ధో వాసి సూకర;

సచే యుజ్ఝితుకామోసి, జయం సమ్మ దదామి తే’’తి. (జా. ౧.౨.౫-౬) –

ఇమం జాతకం విత్థారేత్వా కథేసి. తదా సీహో సారిపుత్తో అహోసి, సూకరో లాలుదాయీతి. సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, లాలుదాయినా అప్పమత్తకోవ ధమ్మో ఉగ్గహితో, సజ్ఝాయం పన నేవ అకాసి, కిఞ్చి పరియత్తిం ఉగ్గహేత్వా తస్సా అసజ్ఝాయకరణం మలమేవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౪౧. ‘‘అసజ్ఝాయమలా మన్తా, అనుట్ఠానమలా ఘరా;

మలం వణ్ణస్స కోసజ్జం, పమాదో రక్ఖతో మల’’న్తి.

తత్థ అసజ్ఝాయమలాతి యాకాచి పరియత్తి వా సిప్పం వా యస్మా అసజ్ఝాయన్తస్స అననుయుఞ్జన్తస్స వినస్సతి వా నిరన్తరం వా న ఉపట్ఠాతి, తస్మా ‘‘అసజ్ఝాయమలా మన్తా’’తి వుత్తం. యస్మా పన ఘరావాసం వసన్తస్స ఉట్ఠాయుట్ఠాయ జిణ్ణపటిసఙ్ఖరణాదీని అకరోన్తస్స ఘరం నామ వినస్సతి, తస్మా ‘‘అనుట్ఠానమలా ఘరా’’తి వుత్తం. యస్మా గిహిస్స వా పబ్బజితస్స వా కోసజ్జవసేన సరీరపటిజగ్గనం వా పరిక్ఖారపటిజగ్గనం వా అకరోన్తస్స కాయో దుబ్బణ్ణో హోతి, తస్మా ‘‘మలం వణ్ణస్స కోసజ్జ’’న్తి వుత్తం. యస్మా గావో రక్ఖన్తస్స పమాదవసేన నిద్దాయన్తస్స వా కీళన్తస్స వా తా గావో అతిత్థపక్ఖన్దనాదినా వా వాళమిగచోరాదిఉపద్దవేన వా పరేసం సాలిఖేత్తాదీని ఓతరిత్వా ఖాదనవసేన వినాసం ఆపజ్జన్తి, సయమ్పి దణ్డం వా పరిభాసం వా పాపుణాతి, పబ్బజితం వా పన ఛ ద్వారాని అరక్ఖన్తం పమాదవసేన కిలేసా ఓతరిత్వా సాసనా చావేన్తి, తస్మా ‘‘పమాదో రక్ఖతో మల’’న్తి వుత్తం. సో హిస్స వినాసావహనేన మలట్ఠానియత్తా మలన్తి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

లాలుదాయిత్థేరవత్థు చతుత్థం.

౫. అఞ్ఞతరకులపుత్తవత్థు

మలిత్థియా దుచ్చరితన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం కులపుత్తం ఆరబ్భ కథేసి.

తస్స కిర సమానజాతికం కులకుమారికం ఆనేసుం. సా ఆనీతదివసతో పట్ఠాయ అతిచారినీ అహోసి. సో కులపుత్తో తస్సా అతిచారేన లజ్జితో కస్సచి సమ్ముఖీభావం ఉపగన్తుం అసక్కోన్తో బుద్ధుపట్ఠానాదీని పచ్ఛిన్దిత్వా కతిపాహచ్చయేన సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ‘‘కిం, ఉపాసక, న దిస్ససీ’’తి వుత్తే తమత్థం ఆరోచేసి. అథ నం సత్థా, ‘‘ఉపాసక, పుబ్బేపి మయా ‘ఇత్థియో నామ నదీఆదిసదిసా, తాసు పణ్డితేన కోధో న కాతబ్బో’తి వుత్తం, త్వం పన భవపటిచ్ఛన్నత్తా న సల్లక్ఖేసీ’’తి వత్వా తేన యాచితో –

‘‘యథా నదీ చ పన్థో చ, పానాగారం సభా పపా;

ఏవం లోకిత్థియో నామ, వేలా తాసం న విజ్జతీ’’తి. (జా. ౧.౧.౬౫; ౧.౧౨.౯) –

జాతకం విత్థారేత్వా, ‘‘ఉపాసక, ఇత్థియా హి అతిచారినిభావో మలం, దానం దేన్తస్స మచ్ఛేరం మలం, ఇధలోకపరలోకేసు సత్తానం అకుసలకమ్మం వినాసనత్థేన మలం, అవిజ్జా పన సబ్బమలానం ఉత్తమమల’’న్తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౨౪౨. ‘‘మలిత్థియా దుచ్చరితం, మచ్ఛేరం దదతో మలం;

మలా వే పాపకా ధమ్మా, అస్మిం లోకే పరమ్హి చ.

౨౪౩. ‘‘తతో మలా మలతరం, అవిజ్జా పరమం మలం;

ఏతం మలం పహన్త్వాన, నిమ్మలా హోథ భిక్ఖవో’’తి.

తత్థ దుచ్చరితన్తి అతిచారో. అతిచారినిఞ్హి ఇత్థిం సామికోపి గేహా నీహరతి, మాతాపితూనం సన్తికం గతమ్పి ‘‘త్వం కులస్స అగారవభూతా, అక్ఖీహిపి న దట్ఠబ్బా’’తి తం నీహరన్తి. సా అనాథా విచరన్తీ మహాదుక్ఖం పాపుణాతి. తేనస్సా దుచ్చరితం ‘‘మల’’న్తి వుత్తం. దదతోతి దాయకస్స. యస్స హి ఖేత్తకసనకాలే ‘‘ఇమస్మిం ఖేత్తే సమ్పన్నే సలాకభత్తాదీని దస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా నిప్ఫన్నే సస్సేపి మచ్ఛేరం ఉప్పజ్జిత్వా చాగచిత్తం నివారేతి, సో మచ్ఛేరవసేన చాగచిత్తే అవిరూహన్తే మనుస్ససమ్పత్తిం దిబ్బసమ్పత్తిం నిబ్బానసమ్పత్తిన్తి తిస్సో సమ్పత్తియో న లభతి. తేన వుత్తం – ‘‘మచ్ఛేరం దదతో మల’’న్తి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. పాపకా ధమ్మాతి అకుసలధమ్మా పన ఇధలోకే చ పరలోకే చ మలమేవ.

తతోతి హేట్ఠా వుత్తమలతో. మలతరన్తి అతిరేకమలం వో కథేమీతి అత్థో. అవిజ్జాతి అట్ఠవత్థుకం అఞ్ఞాణమేవ పరమం మలం. పహన్త్వానాతి ఏతం మలం జహిత్వా, భిక్ఖవే, తుమ్హే నిమ్మలా హోథాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

అఞ్ఞతరకులపుత్తవత్థు పఞ్చమం.

౬. చూళసారివత్థు

సుజీవన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో చూళసారిం నామ సారిపుత్తత్థేరస్స సద్ధివిహారికం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర ఏకదివసే వేజ్జకమ్మం కత్వా పణీతభోజనం లభిత్వా ఆదాయ నిక్ఖమన్తో అన్తరామగ్గే థేరం దిస్వా, ‘‘భన్తే, ఇదం మయా వేజ్జకమ్మం కత్వా లద్ధం, తుమ్హే అఞ్ఞత్థ ఏవరూపం భోజనం న లభిస్సథ, ఇమం భుఞ్జథ, అహం తే వేజ్జకమ్మం కత్వా నిచ్చకాలం ఏవరూపం ఆహారం ఆహరిస్సామీ’’తి ఆహ. థేరో తస్స వచనం సుత్వా తుణ్హీభూతోవ పక్కామి. భిక్ఖూ విహారం గన్త్వా సత్థు తమత్థం ఆరోచేసుం. సత్థా, ‘‘భిక్ఖవే, అహిరికో నామ పగబ్భో కాకసదిసో హుత్వా ఏకవీసతివిధాయ అనేసనాయ ఠత్వా సుఖం జీవతి, హిరిఓత్తప్పసమ్పన్నో పన దుక్ఖం జీవతీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౨౪౪. ‘‘సుజీవం అహిరికేన, కాకసూరేన ధంసినా;

పక్ఖన్దినా పగబ్భేన, సంకిలిట్ఠేన జీవితం.

౨౪౫. ‘‘హిరీమతా చ దుజ్జీవం, నిచ్చం సుచిగవేసినా;

అలీనేనాప్పగబ్భేన, సుద్ధాజీవేన పస్సతా’’తి.

తత్థ అహిరికేనాతి ఛిన్నహిరోత్తప్పకేన. ఏవరూపేన హి అమాతరమేవ ‘‘మాతా మే’’తి అపితాదయో ఏవ చ ‘‘పితా మే’’తిఆదినా నయేన వత్వా ఏకవీసతివిధాయ అనేసనాయ పతిట్ఠాయ సుఖేన జీవతుం సక్కా. కాకసూరేనాతి సూరకాకసదిసేన. యథా హి సూరకాకో కులఘరేసు యాగుఆదీని గణ్హితుకామో భిత్తిఆదీసు నిసీదిత్వా అత్తనో ఓలోకనభావం ఞత్వా అనోలోకేన్తో వియ అఞ్ఞవిహితకో వియ నిద్దాయన్తో వియ చ హుత్వా మనుస్సానం పమాదం సల్లక్ఖేత్వా అనుపతిత్వా ‘‘సూసూ’’తి వదన్తేసుయేవ భాజనతో ముఖపూరం గహేత్వా పలాయతి, ఏవమేవం అహిరికపుగ్గలోపి భిక్ఖూహి సద్ధిం గామం పవిసిత్వా యాగుభత్తట్ఠానాదీని వవత్థపేతి. తత్థ భిక్ఖూ పిణ్డాయ చరిత్వా యాపనమత్తం ఆదాయ ఆసనసాలం గన్త్వా పచ్చవేక్ఖన్తా యాగుం పివిత్వా కమ్మట్ఠానం మనసి కరోన్తి సజ్ఝాయన్తి ఆసనసాలం సమ్మజ్జన్తి. అయం పన అకత్వా గామాభిముఖోవ హోతి.

సో హి భిక్ఖూహి ‘‘పస్సథిమ’’న్తి ఓలోకియమానోపి అనోలోకేన్తో వియ అఞ్ఞవిహితో వియ నిద్దాయన్తో వియ గణ్ఠికం పటిముఞ్చన్తో వియ చీవరం సంవిదహన్తో వియ హుత్వా ‘‘అసుకం నామ మే కమ్మం అత్థీ’’తి వదన్తో ఉట్ఠాయాసనా గామం పవిసిత్వా పాతోవ వవత్థపితగేహేసు అఞ్ఞతరం గేహం ఉపసఙ్కమిత్వా ఘరమానుసకేసు థోకం కవాటం పిధాయ ద్వారే నిసీదిత్వా కన్దన్తేసుపి ఏకేన హత్థేన కవాటం పణామేత్వా అన్తో పవిసతి. అథ నం దిస్వా అకామకాపి ఆసనే నిసీదాపేత్వా యాగుఆదీసు యం అత్థి, తం దేన్తి. సో యావదత్థం భుఞ్జిత్వా అవసేసం పత్తేనాదాయ పక్కమతి. అయం కాకసూరో నామ. ఏవరూపేన అహిరికేన సుజీవన్తి అత్థో.

ధంసినాతి ‘‘అసుకత్థేరో నామ అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీని వదన్తేసు – ‘‘కిం పన మయం న అప్పిచ్ఛా’’తిఆదివచనేన పరేసం గుణధంసనతాయ ధంసినా. తథారూపస్స వచనం సుత్వా ‘‘అయమ్పి అప్పిచ్ఛతాదిగుణే యుత్తో’’తి మఞ్ఞమానా మనుస్సా దాతబ్బం మఞ్ఞన్తి. సో పన తతో పట్ఠాయ విఞ్ఞూపురిసానం చిత్తం ఆరాధేతుం అసక్కోన్తో తమ్హాపి లాభా పరిహాయతి. ఏవం ధంసిపుగ్గలో అత్తనోపి పరస్సపి లాభం నాసేతియేవ.

పక్ఖన్దినాతి పక్ఖన్దచారినా. పరేసం కిచ్చానిపి అత్తనో కిచ్చాని వియ దస్సేన్తో పాతోవ భిక్ఖూసు చేతియఙ్గణాదీసు వత్తం కత్వా కమ్మట్ఠానమనసికారేన థోకం నిసీదిత్వా ఉట్ఠాయ గామం పవిసన్తేసు ముఖం ధోవిత్వా పణ్డుకాసావపారుపనఅక్ఖిఅఞ్జనసీసమక్ఖనాదీహి అత్తభావం మణ్డేత్వా సమ్మజ్జన్తో వియ ద్వే తయో సమ్మజ్జనిపహారే దత్వా ద్వారకోట్ఠకాభిముఖో హోతి. మనుస్సా పాతోవ ‘‘చేతియం వన్దిస్సామ, మాలాపూజం కరిస్సామా’’తి ఆగతా తం దిస్వా ‘‘అయం విహారో ఇమం దహరం నిస్సాయ పటిజగ్గనం లభతి, ఇమం మా పమజ్జిత్థా’’తి వత్వా తస్స దాతబ్బం మఞ్ఞన్తి. ఏవరూపేన పక్ఖన్దినాపి సుజీవం. పగబ్భేనాతి కాయపాగబ్భియాదీహి సమన్నాగతేన. సంకిలిట్ఠేన జీవితన్తి ఏవం జీవికం కప్పేత్వా జీవన్తేన హి పుగ్గలేన సంకిలిట్ఠేన హుత్వా జీవితం నామ హోతి, తం దుజ్జీవితం పాపమేవాతి అత్థో.

హిరీమతా చాతి హిరోత్తప్పసమ్పన్నేన పుగ్గలేన దుజ్జీవం. సో హి అమాతాదయోవ ‘‘మాతా మే’’తిఆదీని అవత్వా అధమ్మికే పచ్చయే గూథం వియ జిగుచ్ఛన్తో ధమ్మేన సమేన పరియేసన్తో సపదానం పిణ్డాయ చరిత్వా జీవికం కప్పేన్తో లూఖం జీవికం జీవతీతి అత్థో. సుచిగవేసినాతి సుచీని కాయకమ్మాదీని గవేసన్తేన. అలీనేనాతి జీవితవుత్తిమనల్లీనేన. సుద్ధాజీవేన పస్సతాతి ఏవరూపో హి పుగ్గలో సుద్ధాజీవో నామ హోతి. తేన ఏవం సుద్ధాజీవేన తమేవ సుద్ధాజీవం సారతో పస్సతా లూఖజీవితవసేన దుజ్జీవం హోతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

చూళసారివత్థు ఛట్ఠం.

౭. పఞ్చఉపాసకవత్థు

యో పాణన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్చ ఉపాసకే ఆరబ్భ కథేసి.

తేసు హి ఏకో పాణాతిపాతావేరమణిసిక్ఖాపదమేవ రక్ఖతి, ఇతరే ఇతరాని. తే ఏకదివసం ‘‘అహం దుక్కరం కరోమి, దుక్కరం రక్ఖామీ’’తి వివాదాపన్నా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా తమత్థం ఆరోచేసుం. సత్థా తేసం కథం సుత్వా ఏకసీలమ్పి కనిట్ఠకం అకత్వా ‘‘సబ్బానేవ దురక్ఖానీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౨౪౬. ‘‘యో పాణమతిపాతేతి, ముసావాదఞ్చ భాసతి;

లోకే అదిన్నమాదియతి, పరదారఞ్చ గచ్ఛతి.

౨౪౭. ‘‘సురామేరయపానఞ్చ, యో నరో అనుయుఞ్జతి;

ఇధేవ మేసో లోకస్మిం, మూలం ఖణతి అత్తనో.

౨౪౮. ‘‘ఏవం భో పురిస జానాహి, పాపధమ్మా అసఞ్ఞతా;

మా తం లోభో అధమ్మో చ, చిరం దుక్ఖాయ రన్ధయు’’న్తి.

తత్థ యో పాణమతిపాతేతీతి యో సాహత్థికాదీసు ఛసు పయోగేసు ఏకపయోగేనాపి పరస్స జీవితిన్ద్రియం ఉపచ్ఛిన్దతి. ముసావాదన్తి పరేసం అత్థభఞ్జనకం ముసావాదఞ్చ భాసతి. లోకే అదిన్నమాదియతీతి ఇమస్మిం సత్తలోకే థేయ్యావహారాదీసు ఏకేనపి అవహారేన పరపరిగ్గహితం ఆదియతి. పరదారఞ్చ గచ్ఛతీతి పరస్స రక్ఖితగోపితేసు భణ్డేసు అపరజ్ఝన్తో ఉప్పథచారం చరతి. సురామేరయపానన్తి యస్స కస్సచి సురాయ చేవ మేరయస్స చ పానం. అనుయుఞ్జతీతి సేవతి బహులీకరోతి. మూలం ఖణతీతి తిట్ఠతు పరలోకో, సో పన పుగ్గలో ఇధ లోకస్మింయేవ యేన ఖేత్తవత్థుఆదినా మూలేన పతిట్ఠపేయ్య, తమ్పి అట్ఠపేత్వా వా విస్సజ్జేత్వా వా సురం పివన్తో అత్తనో మూలం ఖణతి, అనాథో కపణో హుత్వా విచరతి. ఏవం, భోతి పఞ్చదుస్సీల్యకమ్మకారకం పుగ్గలం ఆలపతి. పాపధమ్మాతి లామకధమ్మా. అసఞ్ఞతాతి కాయసఞ్ఞతాదిరహితా. అచేతసాతిపి పాఠో, అచిత్తకాతి అత్థో. లోభో అధమ్మో చాతి లోభో చేవ దోసో చ. ఉభయమ్పి హేతం అకుసలమేవ. చిరం దుక్ఖాయ రన్ధయున్తి చిరకాలం నిరయదుక్ఖాదీనం అత్థాయ తం ఏతే ధమ్మా మా రన్ధేన్తు మా మత్థేన్తూతి అత్థో.

దేసనావసానే తే పఞ్చ ఉపాసకా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

పఞ్చఉపాసకవత్థు సత్తమం.

౮. తిస్సదహరవత్థు

దదాతి వేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో తిస్సదహరం నామ ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర అనాథపిణ్డికస్స గహపతినో విసాఖాయ ఉపాసికాయాతి పఞ్చన్నం అరియసావకకోటీనం దానం నిన్దన్తో విచరి, అసదిసదానమ్పి నిన్దియేవ. తేసం తేసం దానగ్గే సీతలం లభిత్వా ‘‘సీతల’’న్తి నిన్ది, ఉణ్హం లభిత్వా ‘‘ఉణ్హ’’న్తి నిన్ది. అప్పం దేన్తేపి ‘‘కిం ఇమే అప్పమత్తకం దేన్తీ’’తి నిన్ది, బహుం దేన్తేపి ‘‘ఇమేసం గేహే ఠపనట్ఠానం మఞ్ఞే నత్థి, నను నామ భిక్ఖూనం యాపనమత్తం దాతబ్బం, ఏత్తకం యాగుభత్తం నిరత్థకమేవ విస్సజ్జతీ’’తి నిన్ది. అత్తనో పన ఞాతకే ఆరబ్భ ‘‘అహో అమ్హాకం ఞాతకానం గేహం చతూహి దిసాహి ఆగతాగతానం భిక్ఖూనం ఓపానభూత’’న్తిఆదీని వత్వా పసంసం పవత్తేసి. సో పనేకస్స దోవారికస్స పుత్తో జనపదం విచరన్తేహి వడ్ఢకీహి సద్ధిం విచరన్తో సావత్థిం పత్వా పబ్బజితో. అథ నం భిక్ఖూ ఏవం మనుస్సానం దానాదీని నిన్దన్తం దిస్వా ‘‘పరిగ్గణ్హిస్సామ న’’న్తి చిన్తేత్వా, ‘‘ఆవుసో, తవ ఞాతకా కహం వసన్తీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అసుకగామే నామా’’తి సుత్వావ కతిపయే దహరే పేసేసుం. తే తత్థ గన్త్వా గామవాసికేహి ఆసనసాలాయ నిసీదాపేత్వా కతసక్కారా పుచ్ఛింసు – ‘‘ఇమమ్హా గామా నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితో తిస్సో నామ దహరో అత్థి. తస్స కతమే ఞాతకా’’తి? మనుస్సా ‘‘ఇధ కులగేహతో నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితదారకో నత్థి, కిం ను ఖో ఇమే వదన్తీ’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘భన్తే, ఏకో దోవారికపుత్తో వడ్ఢకీహి సద్ధిం విచరిత్వా పబ్బజితోతి సుణోమ, తం సన్ధాయ వదేథ మఞ్ఞే’’తి ఆహంసు. దహరభిక్ఖూ తిస్సస్స తత్థ ఇస్సరఞాతకానం అభావం ఞత్వా సావత్థిం గన్త్వా ‘‘అకారణమేవ, భన్తే, తిస్సో విలపన్తో విచరతీ’’తి తం పవత్తిం భిక్ఖూనం ఆరోచేసుం. భిక్ఖూపి తం తథాగతస్స ఆరోచేసుం.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ వికత్థేన్తో విచరతి, పుబ్బేపి వికత్థకోవ అహోసీ’’తి వత్వా భిక్ఖూహి యాచితో అతీతం ఆహరిత్వా –

‘‘బహుమ్పి సో వికత్థేయ్య, అఞ్ఞం జనపదం గతో;

అన్వాగన్త్వాన దూసేయ్య, భుఞ్జ భోగే కటాహకా’’తి. (జా. ౧.౧.౧౨౫) –

ఇమం కటాహజాతకం విత్థారేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, యో హి పుగ్గలో పరేహి అప్పకే వా బహుకే వా లూఖే వా పణీతే వా దిన్నే అఞ్ఞేసం వా దత్వా అత్తనో అదిన్నే మఙ్కు హోతి, తస్స ఝానం వా విపస్సనం వా మగ్గఫలాదీని వా న ఉప్పజ్జన్తీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౨౪౯. ‘‘దదాతి వే యథాసద్ధం, యథాపసాదనం జనో;

తత్థ యో చ మఙ్కు హోతి, పరేసం పానభోజనే;

న సో దివా వా రత్తిం వా, సమాధిమధిగచ్ఛతి.

౨౫౦. ‘‘యస్స చేతం సముచ్ఛిన్నం, మూలఘచ్చం సమూహతం;

స వే దివా వా రత్తిం వా, సమాధిమధిగచ్ఛతీ’’తి.

తత్థ దదాతి వే యథాసద్ధన్తి లూఖపణీతాదీసు యంకిఞ్చి దేన్తో జనో యథాసద్ధం అత్తనో సద్ధానురూపమేవ దేతి. యథాపసాదనన్తి థేరనవాదీసు చస్స యస్మిం యస్మిం పసాదో ఉప్పజ్జతి, తస్స దేన్తో యథాపసాదనం అత్తనో పసాదానురూపమేవ దేతి. తత్థాతి తస్మిం పరస్స దానే ‘‘మయా అప్పం వా లద్ధం, లూఖం వా లద్ధ’’న్తి మఙ్కుభావం ఆపజ్జతి. సమాధిన్తి సో పుగ్గలో దివా వా రత్తిం వా ఉపచారప్పనావసేన వా మగ్గఫలవసేన వా సమాధిం నాధిగచ్ఛతి. యస్స చేతన్తి యస్స పుగ్గలస్స ఏతం ఏకేసు ఠానేసు మఙ్కుభావసఙ్ఖాతం అకుసలం సముచ్ఛిన్నం మూలఘచ్చం కత్వా అరహత్తమగ్గఞాణేన సమూహతం, సో వుత్తప్పకారం సమాధిం అధిగచ్ఛతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

తిస్సదహరవత్థు అట్ఠమం.

౯. పఞ్చఉపాసకవత్థు

నత్థి రాగసమో అగ్గీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్చ ఉపాసకే ఆరబ్భ కథేసి.

తే కిర ధమ్మం సోతుకామా విహారం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. బుద్ధానఞ్చ ‘‘అయం ఖత్తియో, అయం బ్రాహ్మణో, అయం అడ్ఢో, అయం దుగ్గతో, ఇమస్స ఉళారం కత్వా ధమ్మం దేసేస్సామి, ఇమస్స నో’’తి చిత్తం న ఉప్పజ్జతి. యంకిఞ్చి ఆరబ్భ ధమ్మం దేసేన్తో ధమ్మగారవం పురక్ఖత్వా ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియ దేసేతి. ఏవం దేసేన్తస్స పన తథాగతస్స సన్తికే నిసిన్నానం తేసం ఏకో నిసిన్నకోవ నిద్దాయి, ఏకో అఙ్గులియా భూమిం లిఖన్తో నిసీది, ఏకో ఏకం రుక్ఖం చాలేన్తో నిసీది, ఏకో ఆకాసం ఉల్లోకేన్తో నిసీది, ఏకో పన సక్కచ్చం ధమ్మం అస్సోసి.

ఆనన్దత్థేరో సత్థారం బీజయమానో తేసం ఆకారం ఓలోకేన్తో సత్థారం ఆహ – ‘‘భన్తే, తుమ్హే ఇమేసం మహామేఘగజ్జితం గజ్జన్తా వియ ధమ్మం దేసేథ, ఏతే పన తుమ్హేసుపి ధమ్మం కథేన్తేసు ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోన్తా నిసిన్నా’’తి. ‘‘ఆనన్ద, త్వం ఏతే న జానాసీ’’తి? ‘‘ఆమ, న జానామి, భన్తే’’తి. ఏతేసు హి యో ఏస నిద్దాయన్తో నిసిన్నో, ఏస పఞ్చ జాతిసతాని సప్పయోనియం నిబ్బత్తిత్వా భోగేసు సీసం ఠపేత్వా నిద్దాయి, ఇదానిపిస్స నిద్దాయ తిత్తి నత్థి, నాస్స కణ్ణం మమ సద్దో పవిసతీతి. కిం పన, భన్తే, పటిపాటియా కథేథ, ఉదాహు అన్తరన్తరాతి. ఆనన్ద, ఏతస్స హి కాలేన మనుస్సత్తం, కాలేన దేవత్తం, కాలేన నాగత్తన్తి ఏవం అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జన్తస్స ఉపపత్తియో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేనాపి న సక్కా పరిచ్ఛిన్దితుం. పటిపాటియా పనేస పఞ్చ జాతిసతాని నాగయోనియం నిబ్బత్తిత్వా నిద్దాయన్తోపి నిద్దాయ అతిత్తోయేవ. అఙ్గులియా భూమిం లిఖన్తో నిసిన్నపురిసోపి పఞ్చ జాతిసతాని గణ్డుప్పాదయోనియం నిబ్బత్తిత్వా భూమిం ఖణి, ఇదానిపి భూమిం ఖణన్తోవ మమ సద్దం న సుణాతి. ఏస రుక్ఖం చాలేన్తో నిసిన్నపురిసోపి పటిపాటియా పఞ్చ జాతిసతాని మక్కటయోనియం నిబ్బత్తి, ఇదానిపి పుబ్బాచిణ్ణవసేన రుక్ఖం చాలేతియేవ, నాస్స కణ్ణం మమ సద్దో పవిసతి. ఏస ఆకాసం ఉల్లోకేత్వా నిసిన్నపురిసోపి పఞ్చ జాతిసతాని నక్ఖత్తపాఠకో హుత్వా నిబ్బత్తి, ఇదాని పుబ్బాచిణ్ణవసేన అజ్జాపి ఆకాసమేవ ఉల్లోకేతి, నాస్స కణ్ణం మమ సద్దో పవిసతి. ఏస సక్కచ్చం ధమ్మం సుణన్తో నిసిన్నపురిసో పన పటిపాటియా పఞ్చ జాతిసతాని తిణ్ణం వేదానం పారగూ మన్తజ్ఝాయకబ్రాహ్మణో హుత్వా నిబ్బత్తి, ఇదానిపి మన్తం సంసన్దన్తో వియ సక్కచ్చం సుణాతీతి.

‘‘భన్తే, తుమ్హాకం ధమ్మదేసనా ఛవిఆదీని ఛిన్దిత్వా అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ తిట్ఠతి, కస్మా ఇమే తుమ్హేసుపి ధమ్మం దేసేన్తేసు సక్కచ్చం న సుణన్తీ’’తి? ‘‘ఆనన్ద, మమ ధమ్మో సుస్సవనీయోతి సఞ్ఞం కరోసి మఞ్ఞే’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, దుస్సవనీయో’’తి? ‘‘ఆమ, ఆనన్దా’’తి. ‘‘కస్మా, భన్తే’’తి? ‘‘ఆనన్ద, బుద్ధోతి వా ధమ్మోతి వా సఙ్ఘోతి వా పదం ఇమేహి సత్తేహి అనేకేసుపి కప్పకోటిసతసహస్సేసు అసుతపుబ్బం. యస్మా ఇమం ధమ్మం సోతుం న సక్కోన్తా అనమతగ్గే సంసారే ఇమే సత్తా అనేకవిహితం తిరచ్ఛానకథంయేవ సుణన్తా ఆగతా, తస్మా సురాపానకేళిమణ్డలాదీసు గాయన్తా నచ్చన్తా విచరన్తి, ధమ్మం సోతుం న సక్కోన్తీ’’తి. ‘‘కిం నిస్సాయ పనేతే న సక్కోన్తి, భన్తే’’తి?

అథస్స సత్థా, ‘‘ఆనన్ద, రాగం నిస్సాయ దోసం నిస్సాయ మోహం నిస్సాయ తణ్హం నిస్సాయ న సక్కోన్తి. రాగగ్గిసదిసో అగ్గి నామ నత్థి, సో ఛారికమ్పి అసేసేత్వా సత్తే దహతి. కిఞ్చాపి సత్తసూరియపాతుభావం నిస్సాయ ఉప్పన్నో కప్పవినాసకో అగ్గిపి కిఞ్చి అనవసేసేత్వావ లోకం దహతి, సో పన అగ్గి కదాచియేవ దహతి. రాగగ్గినో అదహనకాలో నామ నత్థి, తస్మా రాగసమో వా అగ్గి దోససమో వా గహో మోహసమం వా జాలం తణ్హాసమా వా నదీ నామ నత్థీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౫౧. ‘‘నత్థి రాగసమో అగ్గి, నత్థి దోససమో గహో;

నత్థి మోహసమం జాలం, నత్థి తణ్హాసమా నదీ’’తి.

తత్థ రాగసమోతి ధూమాదీసు కిఞ్చి అదస్సేత్వా అన్తోయేవ ఉట్ఠాయ ఝాపనవసేన రాగేన సమో అగ్గి నామ నత్థి. దోససమోతి యక్ఖగహఅజగరగహకుమ్భిలగహాదయో ఏకస్మింయేవ అత్తభావే గణ్హితుం సక్కోన్తి, దోసగహో పన సబ్బత్థ ఏకన్తమేవ గణ్హాతీతి దోసేన సమో గహో నామ నత్థి. మోహసమన్తి ఓనన్ధనపరియోనన్ధనట్ఠేన పన మోహసమం జాలం నామ నత్థి. తణ్హాసమాతి గఙ్గాదీనం నదీనం పుణ్ణకాలోపి ఊనకాలోపి సుక్ఖకాలోపి పఞ్ఞాయతి, తణ్హాయ పన పుణ్ణకాలో వా సుక్ఖకాలో వా నత్థి, నిచ్చం ఊనావ పఞ్ఞాయతీతి దుప్పూరణట్ఠేన తణ్హాయ సమా నదీ నామ నత్థీతి అత్థో.

దేసనావసానే సక్కచ్చం ధమ్మం సుణన్తో ఉపాసకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

పఞ్చఉపాసకవత్థు నవమం.

౧౦. మేణ్డకసేట్ఠివత్థు

సుదస్సం వజ్జన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా భద్దియనగరం నిస్సాయ జాతియావనే విహరన్తో మేణ్డకసేట్ఠిం ఆరబ్భ కథేసి.

సత్థా కిర అఙ్గుత్తరాపేసు చారికం చరన్తో మేణ్డకసేట్ఠినో చ, భరియాయ చస్స చన్దపదుమాయ, పుత్తస్స చ ధనఞ్చయసేట్ఠినో, సుణిసాయ చ సుమనదేవియా, నత్తాయ చస్స విసాఖాయ, దాసస్స చ పుణ్ణస్సాతి ఇమేసం సోతాపత్తిఫలూపనిస్సయం దిస్వా భద్దియనగరం గన్త్వా జాతియావనే విహాసి. మేణ్డకసేట్ఠి సత్థు ఆగమనం అస్సోసి. కస్మా పనేస మేణ్డకసేట్ఠి నామ జాతోతి? తస్స కిర పచ్ఛిమగేహే అట్ఠకరీసమత్తే ఠానే హత్థిఅస్సఉసభపమాణా సువణ్ణమేణ్డకా పథవిం భిన్దిత్వా పిట్ఠియా పిట్ఠిం పహరమానా ఉట్ఠహింసు. తేసం ముఖేసు పఞ్చవణ్ణానం సుత్తానం గేణ్డుకా పక్ఖిత్తా హోన్తి. సప్పితేలమధుఫాణితాదీహి వా వత్థచ్ఛాదనహిరఞ్ఞసువణ్ణాదీహి వా అత్థే సతి తేసం ముఖతో గేణ్డుకే అపనేన్తి, ఏకస్సాపి మేణ్డకస్స ముఖతో జమ్బుదీపవాసీనం పహోనకం సప్పితేలమధుఫాణితవత్థచ్ఛాదనహిరఞ్ఞసువణ్ణం నిక్ఖమతి. తతో పట్ఠాయ మేణ్డకసేట్ఠీతి పఞ్ఞాయి.

కిం పనస్స పుబ్బకమ్మన్తి? విపస్సీబుద్ధకాలే కిర ఏస అవరోజస్స నామ కుటుమ్బికస్స భాగినేయ్యో మాతులేన సమాననామో అవరోజో నామ అహోసి. అథస్స మాతులో సత్థు గన్ధకుటిం కాతుం ఆరభి. సో తస్స సన్తికం గన్త్వా, ‘‘మాతుల, ఉభోపి సహేవ కరోమా’’తి వత్వా ‘‘అహం అఞ్ఞేహి సద్ధిం అసాధారణం కత్వా ఏకకోవ కరిస్సామీ’’తి తేన పన పటిక్ఖిత్తకాలే ‘‘ఇమస్మిం ఠానే గన్ధకుటియా కతాయ ఇమస్మిం నామ ఠానే కుఞ్జరసాలం నామ లద్ధుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా అరఞ్ఞతో దబ్బసమ్భారే ఆహరాపేత్వా ఏకం థమ్భం సువణ్ణఖచితం, ఏకం రజతఖచితం, ఏకం మణిఖచితం, ఏకం సత్తరతనఖచితన్తి ఏవం తులాసఙ్ఘాతద్వారకవాటవాతపానగోపానసీఛదనిట్ఠకా సబ్బాపి సువణ్ణాదిఖచితావ కారేత్వా గన్ధకుటియా సమ్ముఖట్ఠానే తథాగతస్స సత్తరతనమయం కుఞ్జరసాలం కారేసి. తస్సా ఉపరి ఘనరత్తసువణ్ణమయా కమ్బలా పవాళమయా సిఖరథూపికాయో అహేసుం. కుఞ్జరసాలాయ మజ్ఝే ఠానే రతనమణ్డపం కారేత్వా ధమ్మాసనం పతిట్ఠాపేసి. తస్స ఘనరత్తసువణ్ణమయా పాదా అహేసుం, తథా చతస్సో అటనియో. చత్తారో పన సువణ్ణమేణ్డకే కారాపేత్వా ఆసనస్స చతున్నం పాదానం హేట్ఠా ఠపేసి, ద్వే మేణ్డకే కారాపేత్వా పాదపీఠకాయ హేట్ఠా ఠపేసి, ఛ సువణ్ణమేణ్డకే కారాపేత్వా మణ్డపం పరిక్ఖిపేన్తో ఠపేసి. ధమ్మాసనం పఠమం సుత్తమయేహి రజ్జుకేహి వాయాపేత్వా మజ్ఝే సువణ్ణసుత్తమయేహి ఉపరి ముత్తమయేహి సుత్తేహి వాయాపేసి. తస్స చన్దనమయో అపస్సయో అహోసి. ఏవం కుఞ్జరసాలం నిట్ఠాపేత్వా సాలామహం కరోన్తో అట్ఠసట్ఠీహి భిక్ఖుసతసహస్సేహి సద్ధిం సత్థారం నిమన్తేత్వా చత్తారో మాసే దానం దత్వా ఓసానదివసే తిచీవరం అదాసి. తత్థ సఙ్ఘనవకస్స సతసహస్సగ్ఘనికం పాపుణి.

ఏవం విపస్సీబుద్ధకాలే పుఞ్ఞకమ్మం కత్వా తతో చుతో దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరన్తో ఇమస్మిం భద్దకప్పే బారాణసియం మహాభోగకులే నిబ్బత్తిత్వా బారాణసిసేట్ఠి నామ అహోసి. సో ఏకదివసం రాజూపట్ఠానం గచ్ఛన్తో పురోహితం దిస్వా ‘‘కిం, ఆచరియ, నక్ఖత్తముహుత్తం, ఉపధారేథా’’తి ఆహ. ఆమ, ఉపధారేమి, కిం అఞ్ఞం అమ్హాకం కమ్మన్తి. తేన హి కీదిసం జనపదచారిత్తన్తి? ఏకం భయం భవిస్సతీతి. కిం భయం నామాతి? ఛాతకభయం సేట్ఠీతి. కదా భవిస్సతీతి? ఇతో తిణ్ణం సంవచ్ఛరానం అచ్చయేనాతి. తం సుత్వా సేట్ఠి బహుం కసికమ్మం కారేత్వా గేహే విజ్జమానధనేనాపి ధఞ్ఞమేవ గహేత్వా అడ్ఢతేరసాని కోట్ఠసతాని కారేత్వా సబ్బకోట్ఠకే వీహీహి పరిపూరేసి. కోట్ఠేసు అప్పహోన్తేసు చాటిఆదీని పూరేత్వా అవసేసం భూమియం ఆవాటే కత్వా నిఖణి. నిధానావసేసం మత్తికాయ సద్ధిం మద్దిత్వా భిత్తియో లిమ్పాపేసి.

సో అపరేన సమయేన ఛాతకభయే సమ్పత్తే యథానిక్ఖిత్తం ధఞ్ఞం పరిభుఞ్జన్తో కోట్ఠేసు చ చాటిఆదీసు చ నిక్ఖిత్తధఞ్ఞే పరిక్ఖీణే పరిజనే పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘గచ్ఛథ, తాతా, పబ్బతపాదం పవిసిత్వా జీవన్తా సుభిక్ఖకాలే మమ సన్తికం ఆగన్తుకామా ఆగచ్ఛథ, అనాగన్తుకామా తత్థ తత్థేవ జీవథా’’తి. తే రోదమానా అస్సుముఖా హుత్వా సేట్ఠిం వన్దిత్వా ఖమాపేత్వా సత్తాహం నిసీదిత్వా తథా అకంసు. తస్స పన సన్తికే వేయ్యావచ్చకరో ఏకోవ పుణ్ణో నామ దాసో ఓహీయి, తేన సద్ధిం సేట్ఠిజాయా సేట్ఠిపుత్తో సేట్ఠిసుణిసాతి పఞ్చేవ జనా అహేసుం. తే భూమియం ఆవాటేసు నిహితధఞ్ఞేపి పరిక్ఖీణే భిత్తిమత్తికం పాతేత్వా తేమేత్వా తతో లద్ధధఞ్ఞేన యాపయింసు. అథస్స జాయా ఛాతకే అవత్థరన్తే మత్తికాయ ఖీయమానాయ భిత్తిపాదేసు అవసిట్ఠమత్తికం పాతేత్వా తేమేత్వా అడ్ఢాళ్హకమత్తం వీహిం లభిత్వా కోట్టేత్వా ఏకం తణ్డులనాళిం గహేత్వా ‘‘ఛాతకకాలే చోరా బహూ హోన్తీ’’తి చోరభయేన ఏకస్మిం కుటే పక్ఖిపిత్వా పిదహిత్వా భూమియం నిఖణిత్వా ఠపేసి. అథ నం సేట్ఠి రాజూపట్ఠానతో ఆగన్త్వా ఆహ – ‘‘భద్దే, ఛాతోమ్హి, అత్థి కిఞ్చీ’’తి. సా విజ్జమానం ‘‘నత్థీ’’తి అవత్వా ‘‘ఏకా తణ్డులనాళి అత్థీ’’తి ఆహ. ‘‘కహం సా’’తి? ‘‘చోరభయేన మే నిఖణిత్వా ఠపితా’’తి. ‘‘తేన హి నం ఉద్ధరిత్వా కిఞ్చి పచాహీ’’తి. ‘‘సచే యాగుం పచిస్సామి, ద్వే వారే లభిస్సతి. సచే భత్తం పచిస్సామి, ఏకవారమేవ లభిస్సతి, కిం పచామి, సామీ’’తి ఆహ. ‘‘అమ్హాకం అఞ్ఞో పచ్చయో నత్థి, భత్తం భుఞ్జిత్వా మరిస్సామ, భత్తమేవ పచాహీ’’తి. సా భత్తం పచిత్వా పఞ్చ కోట్ఠాసే కత్వా సేట్ఠినో కోట్ఠాసం వడ్ఢేత్వా పురతో ఠపేసి.

తస్మిం ఖణే గన్ధమాదనపబ్బతే పచ్చేకబుద్ధో సమాపత్తితో వుట్ఠాతి. అన్తోసమాపత్తియం కిర సమాపత్తిబలేన జిఘచ్ఛా న బాధతి. సమాపత్తితో వుట్ఠితానం పన బలవతీ హుత్వా ఉదరపటలం డయ్హన్తీ వియ ఉప్పజ్జతి. తస్మా తే లభనట్ఠానం ఓలోకేత్వా గచ్ఛన్తి. తం దివసఞ్చ తేసం దానం దత్వా సేనాపతిట్ఠానాదీసు అఞ్ఞతరసమ్పత్తిం లభన్తి. తస్మా సోపి దిబ్బేన చక్ఖునా ఓలోకేన్తో ‘‘సకలజమ్బుదీపే ఛాతకభయం ఉప్పన్నం, సేట్ఠిగేహే చ పఞ్చన్నం జనానం నాళికోదనోవ పక్కో, సద్ధా ను ఖో ఏతే, సక్ఖిస్సన్తి వా మమ సఙ్గహం కాతు’’న్తి తేసం సద్ధభావఞ్చ సఙ్గహం కాతుం సమత్థభావఞ్చ దిస్వా పత్తచీవరమాదాయ మహాసేట్ఠిస్స పురతో ద్వారే ఠితమేవ అత్తానం దస్సేసి. సో తం దిస్వా పసన్నచిత్తో ‘‘పుబ్బేపి మయా దానస్స అదిన్నత్తా ఏవరూపం ఛాతకం దిట్ఠం, ఇదం ఖో పన భత్తం మం ఏకదివసమేవ రక్ఖేయ్య. అయ్యస్స పన దిన్నం అనేకాసు కప్పకోటీసు మమ హితసుఖావహం భవిస్సతీ’’తి తం భత్తపాతిం అపనేత్వా పచ్చేకబుద్ధం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా గేహం పవేసేత్వా ఆసనే నిసిన్నస్స పాదే ధోవిత్వా సువణ్ణపాదపీఠే ఠపేత్వా భత్తపాతిమాదాయ పచ్చేకబుద్ధస్స పత్తే ఓకిరి. ఉపడ్ఢావసేసే భత్తే పచ్చేకబుద్ధో హత్థేన పత్తం పిదహి. అథ నం, ‘‘భన్తే, ఏకాయ తణ్డులనాళియా పఞ్చన్నం జనానం పక్కఓదనస్స అయం ఏకో కోట్ఠాసో, ఇమం ద్విధా కాతుం న సక్కా. మా మయ్హం ఇధలోకే సఙ్గహం కరోథ, అహం నిరవసేసం దాతుకామోమ్హీ’’తి వత్వా సబ్బం భత్తమదాసి. దత్వా చ పన పత్థనం పట్ఠపేసి, ‘‘మా, భన్తే, పున నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే ఏవరూపం ఛాతకభయం అద్దసం, ఇతో పట్ఠాయ సకలజమ్బుదీపవాసీనం బీజభత్తం దాతుం సమత్థో భవేయ్యం, సహత్థేన కమ్మం కత్వా జీవికం న కప్పేయ్యం, అడ్ఢతేరస కోట్ఠసతాని సోధాపేత్వా సీసం న్హాయిత్వా తేసం ద్వారే నిసీదిత్వా ఉద్ధం ఓలోకితక్ఖణేయేవ మే రత్తసాలిధారా పతిత్వా సబ్బకోట్ఠే పూరేయ్యుం. నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే చ అయమేవ భరియా, అయమేవ పుత్తో, అయమేవ సుణిసా, అయమేవ దాసో హోతూ’’తి.

భరియాపిస్స ‘‘మమ సామికే జిఘచ్ఛాయ పీళియమానే న సక్కా మయా భుఞ్జితు’’న్తి చిన్తేత్వా అత్తనో కోట్ఠాసం పచ్చేకబుద్ధస్స దత్వా పత్థనం పట్ఠపేసి, ‘‘భన్తే, ఇదాని నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే ఏవరూపం ఛాతకభయం న పస్సేయ్యం, భత్తథాలికం పురతో కత్వా సకలజమ్బుదీపవాసీనం భత్తం దేన్తియాపి చ మే యావ న ఉట్ఠహిస్సామి, తావ గహితగహితట్ఠానం పూరితమేవ హోతు. అయమేవ సామికో, అయమేవ పుత్తో, అయమేవ సుణిసా, అయమేవ దాసో హోతూ’’తి. పుత్తోపిస్స అత్తనో కోట్ఠాసం పచ్చేకబుద్ధస్స దత్వా పత్థనం పట్ఠపేసి, ‘‘భన్తే, ఇతో పట్ఠాయ ఏవరూపం ఛాతకభయం న పస్సేయ్యం, ఏకఞ్చ మే సహస్సథవికం గహేత్వా సకలజమ్బుదీపవాసీనం కహాపణం దేన్తస్సాపి అయం సహస్సథవికా పరిపుణ్ణావ హోతు, ఇమేయేవ మాతాపితరో హోన్తు, అయం భరియా, అయం దాసో హోతూ’’తి.

సుణిసాపిస్స అత్తనో కోట్ఠాసం పచ్చేకబుద్ధస్స దత్వా పత్థనం పట్ఠపేసి, ‘‘ఇతో పట్ఠాయ ఏవరూపం ఛాతకభయం న పస్సేయ్యం, ఏకఞ్చ మే ధఞ్ఞపిటకం పురతో ఠపేత్వా సకలజమ్బుదీపవాసీనం బీజభత్తం దేన్తియాపి ఖీణభావో మా పఞ్ఞాయిత్థ, నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే ఇమేయేవ ససురా హోన్తు, అయమేవ సామికో, అయమేవ దాసో హోతూ’’తి. దాసోపి అత్తనో కోట్ఠాసం పచ్చేకబుద్ధస్స దత్వా పత్థనం పట్ఠపేసి, ‘‘ఇతో పట్ఠాయ ఏవరూపం ఛాతకభయం న పస్సేయ్యం, సబ్బే ఇమే సామికా హోన్తు, కసన్తస్స చ మే ఇతో తిస్సో, ఏత్తో తిస్సో, మజ్ఝే ఏకాతి దారుఅమ్బణమత్తా సత్త సత్త సీతాయో గచ్ఛన్తూ’’తి. సో తం దివసం సేనాపతిట్ఠానం పత్థేత్వా లద్ధుం సమత్థోపి సామికేసు సినేహేన ‘‘ఇమేయేవ మే సామికా హోన్తూ’’తి పత్థనం పట్ఠపేసి. పచ్చేకబుద్ధో సబ్బేసమ్పి వచనావసానే ‘‘ఏవం హోతూ’’తి వత్వా –

‘‘ఇచ్ఛితం పత్థితం తుయ్హం, ఖిప్పమేవ సమిజ్ఝతు;

సబ్బే పూరేన్తు సఙ్కప్పా, చన్దో పన్నరసో యథా.

‘‘ఇచ్ఛితం పత్థితం తుయ్హం, ఖిప్పమేవ సమిజ్ఝతు;

సబ్బే పూరేన్తు సఙ్కప్పా, మణి జోతిరసో యథా’’తి. –

పచ్చేకబుద్ధగాథాహి అనుమోదనం కత్వా ‘‘మయా ఇమేసం చిత్తం పసాదేతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘యావ గన్ధమాదనపబ్బతా ఇమే మం పస్సన్తూ’’తి అధిట్ఠహిత్వా పక్కామి. తేపి ఓలోకేత్వావ అట్ఠంసు. సో గన్త్వా తం భత్తం పఞ్చహి పచ్చేకబుద్ధసతేహి సద్ధిం సంవిభజి. తం తస్సానుభావేన సబ్బేసమ్పి పహోతి. తే ఓలోకేన్తాయేవ అట్ఠంసు.

అతిక్కన్తే పన మజ్ఝన్హికే సేట్ఠిభరియా ఉక్ఖలిం ధోవిత్వా పిదహిత్వా ఠపేసి. సేట్ఠిపి జిఘచ్ఛాయ పీళితో నిపజ్జిత్వా నిద్దం ఓక్కమి. సో సాయన్హే పబుజ్ఝిత్వా భరియం ఆహ – ‘‘భద్దే, అతివియ ఛాతోమ్హి, అత్థి ను ఖో ఉక్ఖలియా తలే ఝామకసిత్థానీ’’తి. సా ధోవిత్వా ఉక్ఖలియా ఠపితభావం జానన్తీపి ‘‘నత్థీ’’తి అవత్వా ‘‘ఉక్ఖలిం వివరిత్వా ఆచిక్ఖిస్సామీ’’తి ఉట్ఠాయ ఉక్ఖలిమూలం గన్త్వా ఉక్ఖలిం వివరి, తావదేవ సుమనమకులసదిసవణ్ణస్స భత్తస్స పూరా ఉక్ఖలి పిధానం ఉక్ఖిపిత్వా అట్ఠాసి. సా తం దిస్వావ పీతియా ఫుట్ఠసరీరా సేట్ఠిం ఆహ – ‘‘ఉట్ఠేహి, సామి, అహం ఉక్ఖలిం ధోవిత్వా పిదహిం, సా పన సుమనమకులసదిసవణ్ణస్స భత్తస్స పూరా, పుఞ్ఞాని నామ కత్తబ్బరూపాని, దానం నామ కత్తబ్బయుత్తకం. ఉట్ఠేహి, సామి, భుఞ్జస్సూ’’తి. సా ద్విన్నం పితాపుత్తానం భత్తం అదాసి. తేసు సుత్వా ఉట్ఠితేసు సుణిసాయ సద్ధిం నిసీదిత్వా భుఞ్జిత్వా పుణ్ణస్స భత్తం అదాసి. గహితగహితట్ఠానం న ఖీయతి, కటచ్ఛునా సకిం గహితట్ఠానమేవ పఞ్ఞాయతి. తందివసమేవ కోట్ఠాదయో పుబ్బే పూరితనియామేనేవ పున పూరయింసు. ‘‘సేట్ఠిస్స గేహే భత్తం ఉప్పన్నం, బీజభత్తేహి అత్థికా ఆగన్త్వా గణ్హన్తూ’’తి నగరే ఘోసనం కారేసి. మనుస్సా తస్స గేహతో బీజభత్తం గణ్హింసు. సకలజమ్బుదీపవాసినో తం నిస్సాయ జీవితం లభింసుయేవ.

సో తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే భద్దియనగరే సేట్ఠికులే నిబ్బత్తి. భరియాపిస్స మహాభోగకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా తస్సేవ గేహం అగమాసి. తస్స తం పుబ్బకమ్మం నిస్సాయ పచ్ఛాగేహే పుబ్బే వుత్తప్పకారా మేణ్డకా ఉట్ఠహింసు. పుత్తోపి నేసం పుత్తోవ, సుణిసా సుణిసావ, దాసో దాసోవ అహోసి. అథేకదివసం సేట్ఠి అత్తనో పుఞ్ఞం వీమంసితుకామో అడ్ఢతేరసాని కోట్ఠసతాని సోధాపేత్వా సీసం న్హాతో ద్వారే నిసీదిత్వా ఉద్ధం ఓలోకేసి. సబ్బానిపి వుత్తప్పకారానం రత్తసాలీనం పూరయింసు. సో సేసానమ్పి పుఞ్ఞాని వీమంసితుకామో భరియఞ్చ పుత్తాదయో చ ‘‘తుమ్హాకమ్పి పుఞ్ఞాని వీమంసిస్సథా’’తి ఆహ.

అథస్స భరియా సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కరిత్వా మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ తణ్డులే మినాపేత్వా తేహి భత్తం పచాపేత్వా ద్వారకోట్ఠకే పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదిత్వా సువణ్ణకటచ్ఛుం ఆదాయ ‘‘భత్తేన అత్థికా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి ఘోసాపేత్వా ఆగతాగతానం ఉపనీతభాజనాని పూరేత్వా అదాసి. సకలదివసమ్పి దేన్తియా కటచ్ఛునా గహితట్ఠానమేవ పఞ్ఞాయతి. తస్సా పన పురిమబుద్ధానమ్పి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స వామహత్థేన ఉక్ఖలిం దక్ఖిణహత్థేన కటచ్ఛుం గహేత్వా ఏవమేవ పత్తే పూరేత్వా భత్తస్స దిన్నత్తా వామహత్థతలం పూరేత్వా పదుమలక్ఖణం నిబ్బత్తి, దక్ఖిణహత్థతలం పూరేత్వా చన్దలక్ఖణం నిబ్బత్తి. యస్మా పన వామహత్థతో ధమ్మకరణం ఆదాయ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉదకం పరిస్సావేత్వా దదమానా అపరాపరం విచరి, తేనస్సా దక్ఖిణపాదతలం పూరేత్వా చన్దలక్ఖణం నిబ్బత్తి, వామపాదతలం పూరేత్వా పదుమలక్ఖణం నిబ్బత్తి. తస్సా ఇమినా కారణేన చన్దపదుమాతి నామం కరింసు.

పుత్తోపిస్స సీసం న్హాతో సహస్సథవికం ఆదాయ ‘‘కహాపణేహి అత్థికా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వత్వా ఆగతాగతానం గహితభాజనాని పూరేత్వా అదాసి. థవికాయ కహాపణసహస్సం అహోసియేవ. సుణిసాపిస్స సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కరిత్వా వీహిపిటకం ఆదాయ ఆకాసఙ్గణే నిసిన్నా ‘‘బీజభత్తేహి అత్థికా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వత్వా ఆగతాగతానం గహితభాజనాని పూరేత్వా అదాసి. పిటకం యథాపూరితమేవ అహోసి. దాసోపిస్స సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కరిత్వా సువణ్ణయుగేసు సువణ్ణయోత్తేహి గోణే యోజేత్వా సువణ్ణపతోదయట్ఠిం ఆదాయ ద్విన్నం గోణానం గన్ధపఞ్చఙ్గులికాని దత్వా విసాణేసు సువణ్ణకోసకే పటిముఞ్చిత్వా ఖేత్తం గన్త్వా పాజేసి. ఇతో తిస్సో, ఏత్తో తిస్సో, మజ్ఝే ఏకాతి సత్త సీతా భిజ్జిత్వా అగమంసు. జమ్బుదీపవాసినో భత్తబీజహిరఞ్ఞసువణ్ణాదీసు యథారుచితం సేట్ఠిగేహతోయేవ గణ్హింసు. ఇమే పఞ్చ మహాపుఞ్ఞా.

ఏవం మహానుభావో సేట్ఠి ‘‘సత్థా కిర ఆగతో’’తి సుత్వా ‘‘సత్థు పచ్చుగ్గమనం కరిస్సామీ’’తి నిక్ఖమన్తో అన్తరామగ్గే తిత్థియే దిస్వా తేహి ‘‘కస్మా తం, గహపతి, కిరియవాదో సమానో అకిరియవాదస్స సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గచ్ఛసీ’’తి నివారియమానోపి తేసం వచనం అనాదియిత్వా గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. అథస్స సత్థా అనుపుబ్బిం కథం కథేసి. సో దేసనావసానే సోతాపత్తిఫలం పత్వా సత్థు తిత్థియేహి అవణ్ణం వత్వా అత్తనో నివారితభావం ఆరోచేసి. అథ నం సత్థా, ‘‘గహపతి, ఇమే సత్తా నామ మహన్తమ్పి అత్తనో దోసం న పస్సన్తి, అవిజ్జమానమ్పి పరేసం దోసం విజ్జమానం కత్వా తత్థ తత్థ భుసం వియ ఓపునన్తీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౫౨. ‘‘సుదస్సం వజ్జమఞ్ఞేసం, అత్తనో పన దుద్దసం;