౧౯. ధమ్మట్ఠవగ్గో

౧. వినిచ్ఛయమహామత్తవత్థు

న తేన హోతీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో వినిచ్ఛయమహామత్తే ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకదివసఞ్హి భిక్ఖూ సావత్థియం ఉత్తరద్వారగామే పిణ్డాయ చరిత్వా పిణ్డపాతపటిక్కన్తా నగరమజ్ఝేన విహారం ఆగచ్ఛన్తి. తస్మిం ఖణే మేఘో ఉట్ఠాయ పావస్సి. తే సమ్ముఖాగతం వినిచ్ఛయసాలం పవిసిత్వా వినిచ్ఛయమహామత్తే లఞ్జం గహేత్వా సామికే అసామికే కరోన్తే దిస్వా ‘‘అహో ఇమే అధమ్మికా, మయం పన ‘ఇమే ధమ్మేన వినిచ్ఛయం కరోన్తీ’తి సఞ్ఞినో అహుమ్హా’’తి చిన్తేత్వా వస్సే విగతే విహారం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నా తమత్థం ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఛన్దాదివసికా హుత్వా సాహసేన అత్థం వినిచ్ఛినన్తా ధమ్మట్ఠా నామ హోన్తి, అపరాధం పన అనువిజ్జిత్వా అపరాధానురూపం అసాహసేన వినిచ్ఛయం కరోన్తా ఏవ ధమ్మట్ఠా నామ హోన్తీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౨౫౬. ‘‘న తేన హోతి ధమ్మట్ఠో, యేనత్థం సాహసా నయే;

యో చ అత్థం అనత్థఞ్చ, ఉభో నిచ్ఛేయ్య పణ్డితో.

౨౫౭. ‘‘అసాహసేన ధమ్మేన, సమేన నయతీ పరే;

ధమ్మస్స గుత్తో మేధావీ, ధమ్మట్ఠోతి పవుచ్చతీ’’తి.

తత్థ తేనాతి ఏత్తకేనేవ కారణేన. ధమ్మట్ఠోతి రాజా హి అత్తనో కాతబ్బే వినిచ్ఛయధమ్మే ఠితోపి ధమ్మట్ఠో నామ న హోతి. యేనాతి యేన కారణేన. అత్థన్తి ఓతిణ్ణం వినిచ్ఛితబ్బం అత్థం. సాహసా నయేతి ఛన్దాదీసు పతిట్ఠితో సాహసేన ముసావాదేన వినిచ్ఛేయ్య. యో హి ఛన్దే పతిట్ఠాయ ఞాతీతి వా మిత్తోతి వా ముసా వత్వా అసామికమేవ సామికం కరోతి, దోసే పతిట్ఠాయ అత్తనో వేరీనం ముసా వత్వా సామికమేవ అసామికం కరోతి, మోహే పతిట్ఠాయ లఞ్జం గహేత్వా వినిచ్ఛయకాలే అఞ్ఞవిహితో వియ ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో ముసా వత్వా ‘‘ఇమినా జితం, అయం పరాజితో’’తి పరం నీహరతి, భయే పతిట్ఠాయ కస్సచిదేవ ఇస్సరజాతికస్స పరాజయం పాపుణన్తస్సాపి జయం ఆరోపేతి, అయం సాహసేన అత్థం నేతి నామ. ఏసో ధమ్మట్ఠో నామ న హోతీతి అత్థో. అత్థం అనత్థఞ్చాతి భూతఞ్చ అభూతఞ్చ కారణం. ఉభో నిచ్ఛేయ్యాతి యో పన పణ్డితో ఉభో అత్థానత్థే వినిచ్ఛినిత్వా వదతి. అసాహసేనాతి అముసావాదేన. ధమ్మేనాతి వినిచ్ఛయధమ్మేన, న ఛన్దాదివసేన. సమేనాతి అపరాధానురూపేనేవ పరే నయతి, జయం వా పరాజయం వా పాపేతి. ధమ్మస్స గుత్తోతి సో ధమ్మగుత్తో ధమ్మరక్ఖితో ధమ్మోజపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో మేధావీ వినిచ్ఛయధమ్మే ఠితత్తా ధమ్మట్ఠోతి పవుచ్చతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

వినిచ్ఛయమహామత్తవత్థు పఠమం.

౨. ఛబ్బగ్గియవత్థు

న తేన పణ్డితో హోతీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఛబ్బగ్గియే ఆరబ్భ కథేసి.

తే కిర విహారేపి గామేపి భత్తగ్గం ఆకులం కరోన్తా విచరన్తి. అథేకదివసే భిక్ఖూ గామే భత్తకిచ్చం కత్వా ఆగతే దహరే సామణేరే చ పుచ్ఛింసు – ‘‘కీదిసం, ఆవుసో, భత్తగ్గ’’న్తి? భన్తే, మా పుచ్ఛథ, ఛబ్బగ్గియా ‘‘మయమేవ వియత్తా, మయమేవ పణ్డితా, ఇమే పహరిత్వా సీసే కచవరం ఆకిరిత్వా నీహరిస్సామా’’తి వత్వా అమ్హే పిట్ఠియం గహేత్వా కచవరం ఓకిరన్తా భత్తగ్గం ఆకులం అకంసూతి. భిక్ఖూ సత్థు సన్తికం గన్త్వా తమత్థం ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, బహుం భాసిత్వా పరే విహేఠయమానం ‘పణ్డితో’తి వదామి, ఖేమినం పన అవేరీనం అభయమేవ పణ్డితోతి వదామీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౫౮. ‘‘న తేన పణ్డితో హోతి, యావతా బహు భాసతి;

ఖేమీ అవేరీ అభయో, పణ్డితోతి పవుచ్చతీ’’తి.

తత్థ యావతాతి యత్తకేన కారణేన సఙ్ఘమజ్ఝాదీసు బహుం కథేతి, తేన పణ్డితో నామ న హోతి. యో పన సయం ఖేమీ పఞ్చన్నం వేరానం అభావేన అవేరీ నిబ్భయో, యం వా ఆగమ్మ మహాజనస్స భయం న హోతి, సో పణ్డితో నామ హోతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

ఛబ్బగ్గియవత్థు దుతియం.

౩. ఏకుదానఖీణాసవత్థేరవత్థు

న తావతాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకుదానత్థేరం నామ ఖీణాసవం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర ఏకకోవ ఏకస్మిం వనసణ్డే విహరతి, ఏకమేవస్స ఉదానం పగుణం –

‘‘అధిచేతసో అప్పమజ్జతో,

మునినో మోనపథేసు సిక్ఖతో;

సోకా న భవన్తి తాదినో,

ఉపసన్తస్స సదా సతీమతో’’తి. (పాచి. ౧౫౩; ఉదా. ౩౭);

సో కిర ఉపోసథదివసేసు సయమేవ ధమ్మస్సవనం ఘోసేత్వా ఇమం గాథం వదతి. పథవిఉన్ద్రియనసద్దో వియ దేవతానం సాధుకారసద్దో హోతి. అథేకస్మిం ఉపోసథదివసే పఞ్చపఞ్చసతపరివారా ద్వే తిపిటకధరా భిక్ఖూ తస్స వసనట్ఠానం అగమంసు. సో తే దిస్వావ తుట్ఠమానసో ‘‘సాధు వో కతం ఇధ ఆగచ్ఛన్తేహి, అజ్జ మయం తుమ్హాకం ధమ్మం సుణిస్సామా’’తి ఆహ. అత్థి పన, ఆవుసో, ఇధ ధమ్మం సోతుకామాతి. అత్థి, భన్తే, అయం వనసణ్డో ధమ్మస్సవనదివసే దేవతానం సాధుకారసద్దేన ఏకనిన్నాదో హోతీతి. తేసు ఏకో తిపిటకధరో ధమ్మం ఓసారేసి, ఏకో కథేసి. ఏకదేవతాపి సాధుకారం నాదాసి. తే ఆహంసు – ‘‘త్వం, ఆవుసో, ధమ్మస్సవనదివసే ఇమస్మిం వనసణ్డే దేవతా మహన్తేన సద్దేన సాధుకారం దేన్తీతి వదేసి, కిం నామేత’’న్తి. భన్తే, అఞ్ఞేసు దివసేసు సాధుకారసద్దేన ఏకనిన్నాదో ఏవ హోతి, న అజ్జ పన జానామి ‘‘కిమేత’’న్తి. ‘‘తేన హి, ఆవుసో, త్వం తావ ధమ్మం కథేహీ’’తి. సో బీజనిం గహేత్వా ఆసనే నిసిన్నో తమేవ గాథం వదేసి. దేవతా మహన్తేన సద్దేన సాధుకారమదంసు. అథ నేసం పరివారా భిక్ఖూ ఉజ్ఝాయింసు ‘‘ఇమస్మిం వనసణ్డే దేవతా ముఖోలోకనేన సాధుకారం దదన్తి, తిపిటకధరభిక్ఖూసు ఏత్తకం భణన్తేసుపి కిఞ్చి పసంసనమత్తమ్పి అవత్వా ఏకేన మహల్లకత్థేరేన ఏకగాథాయ కథితాయ మహాసద్దేన సాధుకారం దదన్తీ’’తి. తేపి విహారం గన్త్వా సత్థు తమత్థం ఆరోచేసుం.

సత్థా ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, యో బహుమ్పి ఉగ్గణ్హతి వా భాసతి వా, తం ధమ్మధరోతి వదామి. యో పన ఏకమ్పి గాథం ఉగ్గణ్హిత్వా సచ్చాని పటివిజ్ఝతి, అయం ధమ్మధరో నామా’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౨౫౯. ‘‘న తావతా ధమ్మధరో, యావతా బహు భాసతి;

యో చ అప్పమ్పి సుత్వాన, ధమ్మం కాయేన పస్సతి;

స వే ధమ్మధరో హోతి, యో ధమ్మం నప్పమజ్జతీ’’తి.

తత్థ యావతాతి యత్తకేన ఉగ్గహణధారణవాచనాదినా కారణేన బహుం భాసతి, తావత్తకేన ధమ్మధరో న హోతి, వంసానురక్ఖకో పన పవేణిపాలకో నామ హోతి. యో చ అప్పమ్పీతి యో పన అప్పమత్తకమ్పి సుత్వా ధమ్మమన్వాయ అత్థమన్వాయ ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హుత్వా నామకాయేన దుక్ఖాదీని పరిజానన్తో చతుసచ్చధమ్మం పస్సతి, స వే ధమ్మధరో హోతి. యో ధమ్మం నప్పమజ్జతీతి యోపి ఆరద్ధవీరియో హుత్వా అజ్జ అజ్జేవాతి పటివేధం ఆకఙ్ఖన్తో ధమ్మం నప్పమజ్జతి, అయమ్పి ధమ్మధరోయేవాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

ఏకుదానఖీణాసవత్థేరవత్థు తతియం.

౪. లకుణ్డకభద్దియత్థేరవత్థు

న తేన థేరో సో హోతీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లకుణ్డకభద్దియత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకదివసఞ్హి తస్మిం థేరే సత్థు ఉపట్ఠానం గన్త్వా పక్కన్తమత్తే తింసమత్తా ఆరఞ్ఞికా భిక్ఖూ తం పస్సన్తా ఏవ ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిసీదింసు. సత్థా తేసం అరహత్తూపనిస్సయం దిస్వా ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛి – ‘‘ఇతో గతం ఏకం థేరం పస్సథా’’తి? ‘‘న పస్సామ, భన్తే’’తి. ‘‘కిం ను దిట్ఠో వో’’తి? ‘‘ఏకం, భన్తే, సామణేరం పస్సిమ్హా’’తి. ‘‘న సో, భిక్ఖవే, సామణేరో, థేరో ఏవ సో’’తి? ‘‘అతివియ ఖుద్దకో, భన్తే’’తి. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, మహల్లకభావేన థేరాసనే నిసిన్నమత్తకేన థేరోతి వదామి. యో పన సచ్చాని పటివిజ్ఝిత్వా మహాజనస్స అహింసకభావే ఠితో, అయం థేరో నామా’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౨౬౦. ‘‘న తేన థేరో సో హోతి, యేనస్స పలితం సిరో;

పరిపక్కో వయో తస్స, మోఘజిణ్ణోతి వుచ్చతి.

౨౬౧. ‘‘యమ్హి సచ్చఞ్చ ధమ్మో చ, అహింసా సంయమో దమో;

స వే వన్తమలో ధీరో, థేరో ఇతి పవుచ్చతీ’’తి.

తత్థ పరిపక్కోతి పరిణతో, వుడ్ఢభావం పత్తోతి అత్థో. మోఘజిణ్ణోతి అన్తో థేరకరానం ధమ్మానం అభావేన తుచ్ఛజిణ్ణో నామ. యమ్హి సచ్చఞ్చ ధమ్మో చాతి యమ్హి పన పుగ్గలే సోళసహాకారేహి పటివిద్ధత్తా చతుబ్బిధం సచ్చం, ఞాణేన సచ్ఛికతత్తా నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో చ అత్థి. అహింసాతి అహింసనభావో. దేసనామత్తమేతం, యమ్హి పన చతుబ్బిధాపి అప్పమఞ్ఞాభావనా అత్థీతి అత్థో. సంయమో దమోతి సీలఞ్చేవ ఇన్ద్రియసంవరో చ. వన్తమలోతి మగ్గఞాణేన నీహటమలో. ధీరోతి ధితిసమ్పన్నో. థేరోతి సో ఇమేహి థిరభావకారకేహి సమన్నాగతత్తా థేరోతి వుచ్చతీతి అత్థో.

దేసనావసానే తే భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసూతి.

లకుణ్డకభద్దియత్థేరవత్థు చతుత్థం.

౫. సమ్బహులభిక్ఖువత్థు

న వాక్కరణమత్తేనాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సమ్బహులే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే దహరే చేవ సామణేరే చ అత్తనో ధమ్మాచరియానమేవ చీవరరజనాదీని వేయ్యావచ్చాని కరోన్తే దిస్వా ఏకచ్చే థేరా చిన్తయింసు – ‘‘మయమ్పి బ్యఞ్జనసమయే కుసలా, అమ్హాకమేవ కిఞ్చి నత్థి. యంనూన మయం సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వదేయ్యామ, ‘భన్తే, మయం బ్యఞ్జనసమయే కుసలా, అఞ్ఞేసం సన్తికే ధమ్మం ఉగ్గణ్హిత్వాపి ఇమేసం సన్తికే అసోధేత్వా మా సజ్ఝాయిత్థాతి దహరసామణేరే ఆణాపేథా’తి. ఏవఞ్హి అమ్హాకం లాభసక్కారో వడ్ఢిస్సతీ’’తి. తే సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా తథా వదింసు.

సత్థా తేసం వచనం సుత్వా ‘‘ఇమస్మిం సాసనే పవేణివసేనేవ ఏవం వత్తుం లభతి, ఇమే పన లాభసక్కారే నిస్సితాతి ఞత్వా అహం తుమ్హే వాక్కరణమత్తేన సాధురూపాతి న వదామి. యస్స పనేతే ఇస్సాదయో ధమ్మా అరహత్తమగ్గేన సముచ్ఛిన్నా, ఏసో ఏవ సాధురూపో’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౨౬౨. ‘‘న వాక్కరణమత్తేన, వణ్ణపోక్ఖరతాయ వా;

సాధురూపో నరో హోతి, ఇస్సుకీ మచ్ఛరీ సఠో.

౨౬౩. ‘‘యస్స చేతం సముచ్ఛిన్నం, మూలఘచ్చం సమూహతం;

సవన్తదోసో మేధావీ, సాధురూపోతి వుచ్చతీ’’తి.

తత్థ న వాక్కరణమత్తేనాతి వచీకరణమత్తేన సద్దలక్ఖణసమ్పన్నవచనమత్తేన. వణ్ణపోక్ఖరతాయ వాతి సరీరవణ్ణస్స మనాపభావేన వా. నరోతి ఏత్తకేనేవ కారణేన పరలాభాదీసు ఇస్సామనకో పఞ్చవిధేన మచ్ఛేరేన సమన్నాగతో కేరాటికభావేన సఠో నరో సాధురూపో న హోతి. యస్స చేతన్తి యస్స చ పుగ్గలస్సేతం ఇస్సాదిదోసజాతం అరహత్తమగ్గఞాణేన సమూలకం ఛిన్నం, మూలఘాతం కత్వా సమూహతం, సో వన్తదోసో ధమ్మోజపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో సాధురూపోతి వుచ్చతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సమ్బహులభిక్ఖువత్థు పఞ్చమం.

౬. హత్థకవత్థు

న ముణ్డకేన సమణోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం విహరన్తో హత్థకం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర వాదక్ఖిత్తో ‘‘తుమ్హే అసుకవేలాయ అసుకట్ఠానం నామ ఆగచ్ఛేయ్యాథ, వాదం కరిస్సామా’’తి వత్వా పురేతరమేవ తత్థ గన్త్వా ‘‘పస్సథ, తిత్థియా మమ భయేన నాగతా, ఏసోవ పన నేసం పరాజయో’’తిఆదీని వత్వా వాదక్ఖిత్తో అఞ్ఞేనఞ్ఞం పటిచరన్తో విచరతి. సత్థా ‘‘హత్థకో కిర ఏవం కరోతీ’’తి సుత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, హత్థక, ఏవం కరోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చ’’న్తి వుత్తే, ‘‘కస్మా ఏవం కరోసి? ఏవరూపఞ్హి ముసావాదం కరోన్తో సీసముణ్డనాదిమత్తేనేవ సమణో నామ న హోతి. యో పన అణూని వా థూలాని వా పాపాని సమేత్వా ఠితో, అయమేవ సమణో’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౨౬౪. ‘‘న ముణ్డకేన సమణో, అబ్బతో అలికం భణం;

ఇచ్ఛాలోభసమాపన్నో, సమణో కిం భవిస్సతి.

౨౬౫. ‘‘యో చ సమేతి పాపాని, అణుం థూలాని సబ్బసో;

సమితత్తా హి పాపానం, సమణోతి పవుచ్చతీ’’తి.

తత్థ ముణ్డకేనాతి సీసముణ్డనమత్తేన. అబ్బతోతి సీలవతేన చ ధుతఙ్గవతేన చ విరహితో. అలికం భణన్తి ముసావాదం భణన్తో అసమ్పత్తేసు ఆరమ్మణేసు ఇచ్ఛాయ పత్తేసు చ లోభేన సమన్నాగతో సమణో నామ కిం భవిస్సతి? సమేతీతి యో చ పరిత్తాని వా మహన్తాని వా పాపాని వూపసమేతి, సో తేసం సమితత్తా సమణోతి పవుచ్చతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

హత్థకవత్థు ఛట్ఠం.

౭. అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణవత్థు

న తేన భిక్ఖు సో హోతీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం బ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర బాహిరసమయే పబ్బజిత్వా భిక్ఖం చరన్తో చిన్తేసి – ‘‘సమణో గోతమో అత్తనో సావకే భిక్ఖాయ చరణేన ‘భిక్ఖూ’తి వదతి, మమ్పి ‘భిక్ఖూ’తి వత్తుం వట్టతీ’’తి. సో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భో గోతమ, అహమ్పి భిక్ఖం చరిత్వా జీవామి, మమ్పి ‘భిక్ఖూ’తి వదేహీ’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘నాహం, బ్రాహ్మణ, భిక్ఖనమత్తేన భిక్ఖూతి వదామి. న హి విస్సం ధమ్మం సమాదాయ వత్తన్తో భిక్ఖు నామ హోతి. యో పన సబ్బసఙ్ఖారేసు సఙ్ఖాయ చరతి, సో భిక్ఖు నామా’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౨౬౬. ‘‘న తేన భిక్ఖు సో హోతి, యావతా భిక్ఖతే పరే;

విస్సం ధమ్మం సమాదాయ, భిక్ఖు హోతి న తావతా.

౨౬౭. ‘‘యోధ పుఞ్ఞఞ్చ పాపఞ్చ, బాహేత్వా బ్రహ్మచరియవా;

సఙ్ఖాయ లోకే చరతి, స వే భిక్ఖూతి వుచ్చతీ’’తి.

తత్థ యావతాతి యత్తకేన పరే భిక్ఖతే, తేన భిక్ఖనమత్తేన భిక్ఖు నామ న హోతి. విస్సన్తి విసమం ధమ్మం, విస్సగన్ధం వా కాయకమ్మాదికం ధమ్మం సమాదాయ చరన్తో భిక్ఖు నామ న హోతి. యోధాతి యో ఇధ సాసనే ఉభయమ్పేతం పుఞ్ఞఞ్చ పాపఞ్చ మగ్గబ్రహ్మచరియేన బాహేత్వా పనుదిత్వా బ్రహ్మచరియవా హోతి. సఙ్ఖాయాతి ఞాణేన. లోకేతి ఖన్ధాదిలోకే ‘‘ఇమే అజ్ఝత్తికా ఖన్ధా, ఇమే బాహిరా’’తి ఏవం సబ్బేపి ధమ్మే జానిత్వా చరతి, సో తేన ఞాణేన కిలేసానం భిన్నత్తా ‘‘భిక్ఖూ’’తి వుచ్చతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణవత్థు సత్తమం.

౮. తిత్థియవత్థు

న మోనేనాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో తిత్థియే ఆరబ్భ కథేసి.

తే కిర భుత్తట్ఠానేసు మనుస్సానం ‘‘ఖేమం హోతు, సుఖం హోతు, ఆయు వడ్ఢతు, అసుకట్ఠానే నామ కలలం అత్థి, అసుకట్ఠానే నామ కణ్టకో అత్థి, ఏవరూపం ఠానం గన్తుం న వట్టతీ’’తిఆదినా నయేన మఙ్గలం వత్వా పక్కమన్తి. భిక్ఖూ పన పఠమబోధియం అనుమోదనాదీనం అననుఞ్ఞాతకాలే భత్తగ్గే మనుస్సానం అనుమోదనం అకత్వా పక్కమన్తి. మనుస్సా ‘‘తిత్థియానం సన్తికా మఙ్గలం సుణామ, భద్దన్తా పన తుణ్హీభూతా పక్కమన్తీ’’తి ఉజ్ఝాయింసు. భిక్ఖూ తమత్థం సత్థు ఆరోచేసుం. సత్థా, ‘‘భిక్ఖవే, ఇతో పట్ఠాయ భత్తగ్గాదీసు యథాసుఖం అనుమోదనం కరోథ, ఉపనిసిన్నకథం కరోథ, ధమ్మం కథేథా’’తి అనుజాని. తే తథా కరింసు. మనుస్సా అనుమోదనాదీని సుణన్తా ఉస్సాహప్పత్తా భిక్ఖూ నిమన్తేత్వా సక్కారం కరోన్తా విచరన్తి. తిత్థియా పన ‘‘మయం మునినో మోనం కరోమ, సమణస్స గోతమస్స సావకా భత్తగ్గాదీసు మహాకథం కథేన్తా విచరన్తీ’’తి ఉజ్ఝాయింసు.

సత్థా తమత్థం సుత్వా ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, తుణ్హీభావమత్తేన ‘మునీ’తి వదామి. ఏకచ్చే హి అజానన్తా న కథేన్తి, ఏకచ్చే అవిసారదతాయ, ఏకచ్చే ‘మా నో ఇమం అతిసయత్థం అఞ్ఞే జానింసూ’తి మచ్ఛేరేన. తస్మా మోనమత్తేన ముని న హోతి, పాపవూపసమేన పన ముని నామ హోతీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౨౬౮. ‘‘న మోనేన మునీ హోతి, మూళ్హరూపో అవిద్దసు;

యో చ తులంవ పగ్గయ్హ, వరమాదాయ పణ్డితో.

౨౬౯. ‘‘పాపాని పరివజ్జేతి, స మునీ తేన సో ముని;

యో మునాతి ఉభో లోకే, ముని తేన పవుచ్చతీ’’తి.

తత్థ న మోనేనాతి కామఞ్హి మోనేయ్యపటిపదాసఙ్ఖాతేన మగ్గఞాణమోనేన ముని నామ హోతి, ఇధ పన తుణ్హీభావం సన్ధాయ ‘‘మోనేనా’’తి వుత్తం. మూళ్హరూపోతి తుచ్ఛరూపో. అవిద్దసూతి అవిఞ్ఞూ. ఏవరూపో హి తుణ్హీభూతోపి ముని నామ న హోతి. అథ వా మోనేన ముని నామ న హోతి, తుచ్ఛసభావో పన అవిఞ్ఞూ చ హోతీతి అత్థో. యో చ తులంవ పగయ్హాతి యథా హి తులం గహేత్వా ఠితో అతిరేకం చే హోతి, హరతి. ఊనం చే హోతి, పక్ఖిపతి. ఏవమేవ యో అతిరేకం హరన్తో వియ పాపం హరతి పరివజ్జేతి, ఊనకే పక్ఖిపన్తో వియ కుసలం పరిపూరేతి. ఏవఞ్చ పన కరోన్తో సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనసఙ్ఖాతం వరం ఉత్తమమేవ ఆదాయ పాపాని అకుసలకమ్మాని పరివజ్జేతి. స మునీతి సో ముని నామాతి అత్థో. తేన సో మునీతి కస్మా పన సో మునీతి చే? యం హేట్ఠా వుత్తకారణం, తేన సో మునీతి అత్థో. సో మునాతి ఉభో లోకేతి యో పుగ్గలో ఇమస్మిం ఖన్ధాదిలోకే తులం ఆరోపేత్వా మినన్తో వియ ‘‘ఇమే అజ్ఝత్తికా ఖన్ధా, ఇమే బాహిరా’’తిఆదినా నయేన ఇమే ఉభో అత్థే మునాతి. ముని తేన పవుచ్చతీతి తేన కారణేన మునీతి వుచ్చతియేవాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

తిత్థియవత్థు అట్ఠమం.

౯. బాలిసికవత్థు

న తేన అరియో హోతీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం అరియం నామ బాలిసికం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకదివసఞ్హి సత్థా తస్స సోతాపత్తిమగ్గస్సూపనిస్సయం దిస్వా సావత్థియా ఉత్తరద్వారగామే పిణ్డాయ చరిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో తతో ఆగచ్ఛతి. తస్మిం ఖణే సో బాలిసికో బలిసేన మచ్ఛే గణ్హన్తో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం దిస్వా బలిసయట్ఠిం ఛడ్డేత్వా అట్ఠాసి. సత్థా తస్స అవిదూరే ఠానే నివత్తిత్వా ఠితో ‘‘త్వం కిం నామోసీ’’తి సారిపుత్తత్థేరాదీనం నామాని పుచ్ఛి. తేపి ‘‘అహం సారిపుత్తో అహం మోగ్గల్లానో’’తి అత్తనో అత్తనో నామాని కథయింసు. బాలిసికో చిన్తేసి – ‘‘సత్థా సబ్బేసం నామాని పుచ్ఛతి, మమమ్పి నామం పుచ్ఛిస్సతి మఞ్ఞే’’తి. సత్థా తస్స ఇచ్ఛం ఞత్వా, ‘‘ఉపాసక, త్వం కో నామోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అహం, భన్తే, అరియో నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, ఉపాసక, తాదిసా పాణాతిపాతినో అరియా నామ హోన్తి, అరియా పన మహాజనస్స అహింసనభావే ఠితా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౭౦. ‘‘న తేన అరియో హోతి, యేన పాణాని హింసతి;

అహింసా సబ్బపాణానం, అరియోతి పవుచ్చతీ’’తి.

తత్థ అహింసాతి అహింసనేన. ఇదం వుత్తం హోతి – యేన హి పాణాని హింసతి, న తేన కారణేన అరియో హోతి. యో పన సబ్బపాణానం పాణిఆదీహి అహింసనేన మేత్తాదిభావనాయ పతిట్ఠితత్తా హింసతో ఆరావ ఠితో, అయం అరియోతి వుచ్చతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బాలిసికో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

బాలిసికవత్థు నవమం.

౧౦. సమ్బహులసీలాదిసమ్పన్నభిక్ఖువత్థు

న సీలబ్బతమత్తేనాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సమ్బహులే సీలాదిసమ్పన్నే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

తేసు కిర ఏకచ్చానం ఏవం అహోసి – ‘‘మయం సమ్పన్నసీలా, మయం ధుతఙ్గధరా, మయం బహుస్సుతా, మయం పన్తసేనాసనవాసినో, మయం ఝానలాభినో, న అమ్హాకం అరహత్తం దుల్లభం, ఇచ్ఛితదివసేయేవ అరహత్తం పాపుణిస్సామా’’తి. యేపి తత్థ అనాగామినో, తేసమ్పి ఏతదహోసి – ‘‘న అమ్హాకం ఇదాని అరహత్తం దుల్లభ’’న్తి. తే సబ్బేపి ఏకదివసం సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా నిసిన్నా ‘‘అపి ను ఖో వో, భిక్ఖవే, పబ్బజితకిచ్చం మత్థకం పత్త’’న్తి సత్థారా పుట్ఠా ఏవమాహంసు – ‘‘భన్తే, మయం ఏవరూపా ఏవరూపా చ, తస్మా ‘ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణేయేవ అరహత్తం పత్తుం సమత్థమ్హా’తి చిన్తేత్వా విహరామా’’తి.

సత్థా తేసం వచనం సుత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ పరిసుద్ధసీలాదిమత్తకేన వా అనాగామిసుఖప్పత్తమత్తకేన వా ‘అప్పకం నో భవదుక్ఖ’న్తి వత్తుం న వట్టతి, ఆసవక్ఖయం పన అప్పత్వా ‘సుఖితోమ్హీ’తి చిత్తం న ఉప్పాదేతబ్బ’’న్తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౨౭౧. ‘‘న సీలబ్బతమత్తేన, బాహుసచ్చేన వా పన;

అథ వా సమాధిలాభేన, వివిత్తసయనేన వా.

౨౭౨. ‘‘ఫుసామి నేక్ఖమ్మసుఖం, అపుథుజ్జనసేవితం;

భిక్ఖు విస్సాసమాపాది, అప్పత్తో ఆసవక్ఖయ’’న్తి.

తత్థ సీలబ్బతమత్తేనాతి చతుపారిసుద్ధిసీలమత్తేన వా తేరసధుతఙ్గమత్తేన వా. బాహుసచ్చేన వాతి తిణ్ణం పిటకానం ఉగ్గహితమత్తేన వా. సమాధిలాభేనాతి అట్ఠసమాపత్తియా లాభేన. నేక్ఖమ్మసుఖన్తి అనాగామిసుఖం. తం అనాగామిసుఖం ఫుసామీతి ఏత్తకమత్తేన వా. అపుథుజ్జనసేవితన్తి పుథుజ్జనేహి అసేవితం అరియసేవితమేవ. భిక్ఖూతి తేసం అఞ్ఞతరం ఆలపన్తో ఆహ. విస్సాసమాపాదీతి విస్సాసం న ఆపజ్జేయ్య. ఇదం వుత్తం హోతి – భిక్ఖు ఇమినా సమ్పన్నసీలాదిభావమత్తకేనేవ ‘‘మయ్హం భవో అప్పకో పరిత్తకో’’తి ఆసవక్ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం అప్పత్తో హుత్వా భిక్ఖు నామ విస్సాసం నాపజ్జేయ్య. యథా హి అప్పమత్తకోపి గూథో దుగ్గన్ధో హోతి, ఏవం అప్పమత్తకోపి భవో దుక్ఖోతి.

దేసనావసానే తే భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహంసు, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

సమ్బహులసీలాదిసమ్పన్నభిక్ఖువత్థు దసమం.

ధమ్మట్ఠవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఏకూనవీసతిమో వగ్గో.