౨౦. మగ్గవగ్గో
౧. పఞ్చసతభిక్ఖువత్థు
మగ్గానట్ఠఙ్గికోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్చసతే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.
తే కిర సత్థరి జనపదచారికం చరిత్వా పున సావత్థిం ఆగతే ఉపట్ఠానసాలాయ నిసీదిత్వా ‘‘అసుకగామతో అసుకగామస్స మగ్గో సమో, అసుకగామస్స మగ్గో విసమో, ససక్ఖరో, అసక్ఖరో’’తిఆదినా నయేన అత్తనో విచరితమగ్గం ఆరబ్భ మగ్గకథం కథేసుం. సత్థా తేసం అరహత్తస్సూపనిస్సయం దిస్వా తం ఠానం ఆగన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసిన్నో ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, అయం బాహిరకమగ్గో, భిక్ఖునా నామ అరియమగ్గే కమ్మం కాతుం వట్టతి, ఏవఞ్హి కరోన్తో భిక్ఖు సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –
౨౭౩. ‘‘మగ్గానట్ఠఙ్గికో సేట్ఠో, సచ్చానం చతురో పదా;
విరాగో సేట్ఠో ధమ్మానం, ద్విపదానఞ్చ చక్ఖుమా.
౨౭౪. ‘‘ఏసేవ మగ్గో నత్థఞ్ఞో, దస్సనస్స విసుద్ధియా;
ఏతఞ్హి తుమ్హే పటిపజ్జథ, మారస్సేతం పమోహనం.
౨౭౫. ‘‘ఏతఞ్హి తుమ్హే పటిపన్నా, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సథ;
అక్ఖాతో వో మయా మగ్గో, అఞ్ఞాయ సల్లకన్తనం.
౨౭౬. ‘‘తుమ్హేహి కిచ్చమాతప్పం, అక్ఖాతారో తథాగతా;
పటిపన్నా పమోక్ఖన్తి, ఝాయినో మారబన్ధనా’’తి.
తత్థ మగ్గానట్ఠఙ్గికోతి జఙ్ఘమగ్గాదయో వా హోన్తు ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతమగ్గా వా, తేసం సబ్బేసమ్పి మగ్గానం సమ్మాదిట్ఠిఆదీహి అట్ఠహి అఙ్గేహి మిచ్ఛాదిట్ఠిఆదీనం అట్ఠన్నం పహానం కరోన్తో నిరోధం ఆరమ్మణం కత్వా చతూసుపి సచ్చేసు దుక్ఖపరిజాననాదికిచ్చం సాధయమానో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సేట్ఠో ఉత్తమో. సచ్చానం చతురో పదాతి ‘‘సచ్చం భణే న కుజ్ఝేయ్యా’’తి (ధ. ప. ౨౨౪) ఆగతం వచీసచ్చం వా హోతు, ‘‘సచ్చో బ్రాహ్మణో సచ్చో ఖత్తియో’’తిఆదిభేదం సమ్ముతిసచ్చం వా ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి (ధ. స. ౧౧౪౪; మ. ని. ౨.౧౮౭-౧౮౮) దిట్ఠిసచ్చం వా ‘‘దుక్ఖం అరియసచ్చ’’న్తిఆదిభేదం పరమత్థసచ్చం వా హోతు, సబ్బేసమ్పి ఇమేసం సచ్చానం పరిజానితబ్బట్ఠేన సచ్ఛికాతబ్బట్ఠేన పహాతబ్బట్ఠేన భావేతబ్బట్ఠేన ఏకపటివేధట్ఠేన చ తథపటివేధట్ఠేన చ దుక్ఖం అరియసచ్చన్తిఆదయో చతురో పదా సేట్ఠా నామ. విరాగో సేట్ఠో ధమ్మానన్తి ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా వా అసఙ్ఖతా వా, విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪) వచనతో సబ్బధమ్మానం నిబ్బానసఙ్ఖాతో విరాగో సేట్ఠో. ద్విపదానఞ్చ చక్ఖుమాతి సబ్బేసం దేవమనుస్సాదిభేదానం ద్విపదానం పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమా తథాగతోవ సేట్ఠో. చ-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, అరూపధమ్మే సమ్పిణ్డేతి. తస్మా అరూపధమ్మానమ్పి తథాగతో సేట్ఠో ఉత్తమో.
దస్సనస్స విసుద్ధియాతి మగ్గఫలదస్సనస్స విసుద్ధత్థం యో మయా ‘‘సేట్ఠో’’తి వుత్తో, ఏసోవ మగ్గో, నత్థఞ్ఞో. ఏతఞ్హి తుమ్హేతి తస్మా తుమ్హే ఏతమేవ పటిపజ్జథ. మారస్సేతం పమోహనన్తి ఏతం మారమోహనం మారమన్థనన్తి వుచ్చతి. దుక్ఖస్సన్తన్తి సకలస్సపి వట్టదుక్ఖస్స అన్తం పరిచ్ఛేదం కరిస్సథాతి అత్థో. అఞ్ఞాయ సల్లకన్తనన్తి రాగసల్లాదీనం కన్తనం నిమ్మథనం అబ్బూహణం ఏతం మగ్గం, మయా వినా అనుస్సవాదీహి అత్తపచ్చక్ఖతో ఞత్వావ అయం మగ్గో అక్ఖాతో, ఇదాని తుమ్హేహి కిలేసానం ఆతాపనేన ‘‘ఆతప్ప’’న్తి సఙ్ఖం గతం తస్స అధిగమత్థాయ సమ్మప్పధానవీరియం కిచ్చం కరణీయం. కేవలఞ్హి అక్ఖాతారోవ తథాగతా. తస్మా తేహి అక్ఖాతవసేన యే పటిపన్నా ద్వీహి ఝానేహి ఝాయినో, తే తేభూమకవట్టసఙ్ఖాతా మారబన్ధనా పమోక్ఖన్తీతి అత్థో.
దేసనావసానే తే భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసు, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.
పఞ్చసతభిక్ఖువత్థు పఠమం.
౨. అనిచ్చలక్ఖణవత్థు
సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్చసతే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.
తే కిర సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా గన్త్వా అరఞ్ఞే వాయమన్తాపి అరహత్తం అప్పత్వా ‘‘విసేసేత్వా కమ్మట్ఠానం ఉగ్గణ్హిస్సామా’’తి సత్థు సన్తికం ఆగమింసు. సత్థా ‘‘కిం ను ఖో ఇమేసం సప్పాయ’’న్తి వీమంసన్తో ‘‘ఇమే కస్సపబుద్ధకాలే వీసతి వస్ససహస్సాని అనిచ్చలక్ఖణే అనుయుఞ్జింసు, తస్మా అనిచ్చలక్ఖణేనేవ తేసం ఏకం గాథం దేసేతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, కామభవాదీసు సబ్బేపి సఙ్ఖారా హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా ఏవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౨౭౭. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చాతి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;
అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖే, ఏస మగ్గో విసుద్ధియా’’తి.
తత్థ సబ్బే సఙ్ఖారాతి కామభవాదీసు ఉప్పన్నా ఖన్ధా తత్థ తత్థేవ నిరుజ్ఝనతో అనిచ్చాతి యదా విపస్సనాపఞ్ఞాయ పస్సతి, అథ ఇమస్మిం ఖన్ధపరిహరణదుక్ఖే నిబ్బిన్దతి, నిబ్బిన్దన్తో దుక్ఖపరిజాననాదివసేన సచ్చాని పటివిజ్ఝతి. ఏస మగ్గో విసుద్ధియాతి విసుద్ధత్థాయ వోదానత్థాయ ఏస మగ్గోతి అత్థో.
దేసనావసానే తే భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసు, సమ్పత్తపరిసానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.
అనిచ్చలక్ఖణవత్థు దుతియం.
౩. దుక్ఖలక్ఖణవత్థు
దుతియగాథాయపి ఏవరూపమేవ వత్థు. తదా హి భగవా తేసం భిక్ఖూనం దుక్ఖలక్ఖణే కతాభియోగభావం ఞత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, సబ్బేపి ఖన్ధా పటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖా ఏవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౨౭౮. ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖాతి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;
అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖే, ఏస మగ్గో విసుద్ధియా’’తి.
తత్థ దుక్ఖాతి పటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖా. సేసం పురిమసదిసమేవ.
దుక్ఖలక్ఖణవత్థు తతియం.
౪. అనత్తలక్ఖణవత్థు
తతియగాథాయపి ఏసేవ నయో. కేవలఞ్హి ఏత్థ భగవా తేసం భిక్ఖూనం పుబ్బే అనత్తలక్ఖణే అనుయుత్తభావం ఞత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, సబ్బేపి ఖన్ధా అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తా ఏవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౨౭౯. ‘‘సబ్బే ధమ్మా అనత్తాతి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;
అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖే, ఏస మగ్గో విసుద్ధియా’’తి.
తత్థ సబ్బే ధమ్మాతి పఞ్చక్ఖన్ధా ఏవ అధిప్పేతా. అనత్తాతి ‘‘మా జీయన్తు మా మీయన్తూ’’తి వసే వత్తేతుం న సక్కాతి అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తా అత్తసుఞ్ఞా అస్సామికా అనిస్సరాతి అత్థో. సేసం పురిమసదిసమేవాతి.
అనత్తలక్ఖణవత్థు చతుత్థం.
౫. పధానకమ్మికతిస్సత్థేరవత్థు
ఉట్ఠానకాలమ్హీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పధానకమ్మికతిస్సత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.
సావత్థివాసినో కిర పఞ్చసతా కులపుత్తా సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞం అగమంసు. తేసు ఏకో తత్థేవ ఓహీయి. అవసేసా అరఞ్ఞే సమణధమ్మం కరోన్తా అరహత్తం పత్వా ‘‘పటిలద్ధగుణం సత్థు ఆరోచేస్సామా’’తి పున సావత్థిం అగమంసు. తే సావత్థితో యోజనమత్తే ఏకస్మిం గామకే పిణ్డాయ చరన్తే దిస్వా ఏకో ఉపాసకో యాగుభత్తాదీహి పతిమానేత్వా అనుమోదనం సుత్వా పునదివసత్థాయపి నిమన్తేసి. తే తదహేవ సావత్థిం గన్త్వా పత్తచీవరం పటిసామేత్వా సాయన్హసమయే సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. సత్థా తేహి సద్ధిం అతివియ తుట్ఠిం పవేదయమానో పటిసన్థారం అకాసి.
అథ నేసం తత్థ ఓహీనో సహాయకభిక్ఖు చిన్తేసి – ‘‘సత్థు ఇమేహి సద్ధిం పటిసన్థారం కరోన్తస్స ముఖం నప్పహోతి, మయ్హం పన మగ్గఫలాభావేన మయా సద్ధిం న కథేతి, అజ్జేవ అరహత్తం పత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా మయా సద్ధిం కథాపేస్సామీ’’తి. తేపి భిక్ఖూ, ‘‘భన్తే, మయం ఆగమనమగ్గే ఏకేన ఉపాసకేన స్వాతనాయ నిమన్తితా, తత్థ పాతోవ గమిస్సామా’’తి సత్థారం అపలోకేసుం. అథ నేసం సహాయకో భిక్ఖు సబ్బరత్తిం చఙ్కమన్తో నిద్దావసేన చఙ్కమకోటియం ఏకస్మిం పాసాణఫలకే పతి, ఊరుట్ఠి భిజ్జి. సో మహాసద్దేన విరవి. తస్స తే సహాయకా భిక్ఖూ సద్దం సఞ్జానిత్వా ఇతో చితో చ ఉపధావింసు. తేసం దీపం జాలేత్వా తస్స కత్తబ్బకిచ్చం కరోన్తానంయేవ అరుణో ఉట్ఠహి, తే తం గామం గన్తుం ఓకాసం న లభింసు. అథ నే సత్థా ఆహ – ‘‘కిం, భిక్ఖవే, భిక్ఖాచారగామం న గమిత్థా’’తి. తే ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఏస ఇదానేవ తుమ్హాకం లాభన్తరాయం కరోతి, పుబ్బేపి అకాసియేవా’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరిత్వా –
‘‘యో పుబ్బే కరణీయాని, పచ్ఛా సో కాతుమిచ్ఛతి;
వరుణకట్ఠభఞ్జోవ, స పచ్ఛా మనుతప్పతీ’’తి. (జా. ౧.౧.౭౧) –
జాతకం విత్థారేసి. తదా కిర తే భిక్ఖూ పఞ్చసతా మాణవకా అహేసుం, కుసీతమాణవకో అయం భిక్ఖు అహోసి, ఆచరియో పన తథాగతోవ అహోసీతి.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, యో హి ఉట్ఠానకాలే ఉట్ఠానం న కరోతి, సంసన్నసఙ్కప్పో హోతి, కుసీతో సో ఝానాదిభేదం విసేసం నాధిగచ్ఛతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౨౮౦. ‘‘ఉట్ఠానకాలమ్హి అనుట్ఠహానో,
యువా బలీ ఆలసియం ఉపేతో;
సంసన్నసఙ్కప్పమనో కుసీతో,
పఞ్ఞాయ మగ్గం అలసో న విన్దతీ’’తి.
తత్థ అనుట్ఠహానోతి అనుట్ఠహన్తో అవాయమన్తో. యువా బలీతి పఠమయోబ్బనే ఠితో బలసమ్పన్నోపి హుత్వా అలసభావేన ఉపేతో హోతి, భుత్వా సయతి. సంసన్నసఙ్కప్పమనోతి తీహి మిచ్ఛావితక్కేహి సుట్ఠు అవసన్నసమ్మాసఙ్కప్పచిత్తో. కుసీతోతి నిబ్బీరియో. అలసోతి మహాఅలసో పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బం అరియమగ్గం అపస్సన్తో న విన్దతి, న పటిలభతీతి అత్థో.
దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.
పధానకమ్మికతిస్సత్థేరవత్థు పఞ్చమం.
౬. సూకరపేతవత్థు
వాచానురక్ఖీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో సూకరపేతం ఆరబ్భ కథేసి.
ఏకస్మిఞ్హి దివసే మహామోగ్గల్లానత్థేరో లక్ఖణత్థేరేన సద్ధిం గిజ్ఝకూటా ఓరోహన్తో ఏకస్మిం పదేసే సితం పాత్వాకాసి. ‘‘కో ను ఖో, ఆవుసో, హేతు సితస్స పాతుకమ్మాయా’’తి లక్ఖణత్థేరేన పుట్ఠో ‘‘అకాలో, ఆవుసో, ఇమస్స పఞ్హస్స, సత్థు సన్తికే మం పుచ్ఛేయ్యాథా’’తి వత్వా లక్ఖణత్థేరేన సద్ధింయేవ రాజగహే పిణ్డాయ చరిత్వా పిణ్డపాతపటిక్కన్తో వేళువనం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిసీది. అథ నం లక్ఖణత్థేరో తమత్థం పుచ్ఛి. సో ఆహ – ‘‘ఆవుసో, అహం ఏకం పేతం అద్దసం, తస్స తిగావుతప్పమాణం సరీరం, తం మనుస్ససరీరసదిసం. సీసం పన సూకరస్స వియ, తస్స ముఖే నఙ్గుట్ఠం జాతం, తతో పుళవా పగ్ఘరన్తి. స్వాహం ‘న మే ఏవరూపో సత్తో దిట్ఠపుబ్బో’తి తం దిస్వా సితం పాత్వాకాసి’’న్తి. సత్థా ‘‘చక్ఖుభూతా వత, భిక్ఖవే, మమ సావకా విహరన్తీ’’తి వత్వా ‘‘అహమ్పేతం సత్తం బోధిమణ్డేయేవ అద్దసం. ‘యే పన మే న సద్దహేయ్యుం, తేసం అహితాయ అస్సా’తి పరేసం అనుకమ్పాయ న కథేసిం. ఇదాని మోగ్గల్లానం సక్ఖిం కత్వా కథేమి. సచ్చం, భిక్ఖవే, మోగ్గల్లానో ఆహా’’తి కథేసి. తం సుత్వా భిక్ఖూ సత్థారం పుచ్ఛింసు – ‘‘కిం పన, భన్తే, తస్స పుబ్బకమ్మ’’న్తి. సత్థా ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథా’’తి అతీతం ఆహరిత్వా తస్స పుబ్బకమ్మం కథేసి.
కస్సపబుద్ధకాలే కిర ఏకస్మిం గామకావాసే ద్వే థేరా సమగ్గవాసం వసింసు. తేసు ఏకో సట్ఠివస్సో, ఏకో ఏకూనసట్ఠివస్సో. ఏకూనసట్ఠివస్సో ఇతరస్స పత్తచీవరం ఆదాయ విచరి, సామణేరో వియ సబ్బం వత్తపటివత్తం అకాసి. తేసం ఏకమాతుకుచ్ఛియం వుత్థభాతూనం వియ సమగ్గవాసం వసన్తానం వసనట్ఠానం ఏకో ధమ్మకథికో ఆగమి. తదా చ ధమ్మస్సవనదివసో హోతి. థేరా నం సఙ్గణ్హిత్వా ‘‘ధమ్మకథం నో కథేహి సప్పురిసా’’తి ఆహంసు. సో ధమ్మకథం కథేసి. థేరా ‘‘ధమ్మకథికో నో లద్ధో’’తి తుట్ఠచిత్తా పునదివసే తం ఆదాయ ధురగామం పిణ్డాయ పవిసిత్వా తత్థ కతభత్తకిచ్చా, ‘‘ఆవుసో, హియ్యో కథితట్ఠానతోవ థోకం ధమ్మం కథేహీ’’తి మనుస్సానం ధమ్మం కథాపేసుం. మనుస్సా ధమ్మకథం సుత్వా పునదివసత్థాయపి నిమన్తయింసు. ఏవం సమన్తా భిక్ఖాచారగామేసు ద్వే ద్వే దివసే తం ఆదాయ పిణ్డాయ చరింసు.
ధమ్మకథికో చిన్తేసి – ‘‘ఇమే ద్వేపి అతిముదుకా, మయా ఉభోపేతే పలాపేత్వా ఇమస్మిం విహారే వసితుం వట్టతీ’’తి. సో సాయం థేరూపట్ఠానం గన్త్వా భిక్ఖూనం ఉట్ఠాయ గతకాలే నివత్తిత్వా మహాథేరం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థీ’’తి వత్వా ‘‘కథేహి, ఆవుసో’’తి వుత్తే థోకం చిన్తేత్వా, ‘‘భన్తే, కథా నామేసా మహాసావజ్జా’’తి వత్వా అకథేత్వావ పక్కామి. అనుథేరస్సాపి సన్తికం గన్త్వా తథేవ అకాసి. సో దుతియదివసే తథేవ కత్వా తతియదివసే తేసం అతివియ కోతుహలే ఉప్పన్నే మహాథేరం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థి, తుమ్హాకం పన సన్తికే వత్తుం న విసహామీ’’తి వత్వా థేరేన ‘‘హోతు, ఆవుసో, కథేహీ’’తి నిప్పీళితో ఆహ – ‘‘కిం పన, భన్తే, అనుథేరో తుమ్హేహి సద్ధిం సంభోగో’’తి. సప్పురిస, కిం నామేతం కథేసి, మయం ఏకమాతుకుచ్ఛియం వుత్థపుత్తా వియ, అమ్హేసు ఏకేన యం లద్ధం, ఇతరేనాపి లద్ధమేవ హోతి. మయా ఏతస్స ఏత్తకం కాలం అగుణో నామ న దిట్ఠపుబ్బోతి? ఏవం, భన్తేతి. ఆమావుసోతి. భన్తే మం అనుథేరో ఏవమాహ – ‘‘సప్పురిస, త్వం కులపుత్తో, అయం మహాథేరో లజ్జీ పేసలోతి ఏతేన సద్ధిం సంభోగం కరోన్తో ఉపపరిక్ఖిత్వా కరేయ్యాసీ’’తి ఏవమేస మం ఆగతదివసతో పట్ఠాయ వదతీతి.
మహాథేరో తం సుత్వావ కుద్ధమానసో దణ్డాభిహతం కులాలభాజనం వియ భిజ్జి. ఇతరోపి ఉట్ఠాయ అనుథేరస్స సన్తికం గన్త్వా తథేవ అవోచ, సోపి తథేవ భిజ్జి. తేసు కిఞ్చాపి ఏత్తకం కాలం ఏకోపి విసుం పిణ్డాయ పవిట్ఠపుబ్బో నామ నత్థి, పునదివసే పన విసుం పిణ్డాయ పవిసిత్వా అనుథేరో పురేతరం ఆగన్త్వా ఉపట్ఠానసాలాయ అట్ఠాసి, మహాథేరో పచ్ఛా అగమాసి. తం దిస్వా అనుథేరో చిన్తేసి – ‘‘కిం ను ఖో ఇమస్స పత్తచీవరం పటిగ్గహేతబ్బం, ఉదాహు నో’’తి. సో ‘‘న ఇదాని పటిగ్గహేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వాపి ‘‘హోతు, న మయా ఏవం కతపుబ్బం, మయా అత్తనో వత్తం హాపేతుం న వట్టతీ’’తి చిత్తం ముదుకం కత్వా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, పత్తచీవరం దేథా’’తి ఆహ. ఇతరో ‘‘గచ్ఛ, దుబ్బినీత, న త్వం మమ పత్తచీవరం పటిగ్గహేతుం యుత్తరూపో’’తి అచ్ఛరం పహరిత్వా తేనపి ‘‘ఆమ, భన్తే, అహమ్పి తుమ్హాకం పత్తచీవరం న పటిగ్గణ్హామీతి చిన్తేసి’’న్తి వుత్తే, ‘‘ఆవుసో నవక, కిం త్వం చిన్తేసి, మమ ఇమస్మిం విహారే కోచి సఙ్గో అత్థీ’’తి ఆహ. ఇతరోపి ‘‘తుమ్హే పన, భన్తే, కిం ఏవం మఞ్ఞథ ‘మమ ఇమస్మిం విహారే కోచి సఙ్గో అత్థీ’తి, ఏసో తే విహారో’’తి వత్వా పత్తచీవరం ఆదాయ నిక్ఖమి. ఇతరోపి నిక్ఖమి. తే ఉభోపి ఏకమగ్గేనాపి అగన్త్వా ఏకో పచ్ఛిమద్వారేన మగ్గం గణ్హి, ఏకో పురత్థిమద్వారేన. ధమ్మకథికో, ‘‘భన్తే, మా ఏవం కరోథ, మా ఏవం కరోథా’’తి వత్వా ‘‘తిట్ఠావుసో’’తి వుత్తే నివత్తి. సో పునదివసే ధురగామం పవిట్ఠో మనుస్సేహి, ‘‘భన్తే, భద్దన్తా కుహి’’న్తి వుత్తే, ‘‘ఆవుసో, మా పుచ్ఛథ, తుమ్హాకం కులుపకా హియ్యో కలహం కత్వా నిక్ఖమింసు, అహం యాచన్తోపి నివత్తేతుం నాసక్ఖి’’న్తి ఆహ. తేసు బాలా తుణ్హీ అహేసుం. పణ్డితా పన ‘‘అమ్హేహి ఏత్తకం కాలం భద్దన్తానం కిఞ్చి ఖలితం నామ న దిట్ఠపుబ్బం, తేసం భయం ఇమం నిస్సాయ ఉప్పన్నం భవిస్సతీ’’తి దోమనస్సప్పత్తా అహేసుం.
తేపి థేరా గతట్ఠానే చిత్తసుఖం నామ న లభింసు. మహాథేరో చిన్తేసి – ‘‘అహో నవకస్స భిక్ఖునో భారియం కమ్మం కతం, ముహుత్తం దిట్ఠం నామ ఆగన్తుకభిక్ఖుం ఆహ – ‘మహాథేరేన సద్ధిం సంభోగం మా అకాసీ’’’తి. ఇతరోపి చిన్తేసి – ‘‘అహో మహాథేరస్స భారియం కమ్మం కతం, ముహుత్తం దిట్ఠం నామ ఆగన్తుకభిక్ఖుం ఆహ – ‘ఇమినా సద్ధిం సంభోగం మా అకాసీ’’’తి. తేసం నేవ సజ్ఝాయో న మనసికారో అహోసి. తే వస్ససతచ్చయేన పచ్ఛిమదిసాయ ఏకం విహారం అగమంసు. తేసం ఏకమేవ సేనాసనం పాపుణి. మహాథేరే పవిసిత్వా మఞ్చకే నిసిన్నే ఇతరోపి పావిసి. మహాథేరో తం దిస్వావ సఞ్జానిత్వా అస్సూని సన్ధారేతుం నాసక్ఖి. ఇతరోపి మహాథేరం సఞ్జానిత్వా అస్సుపుణ్ణేహి నేత్తేహి ‘‘కథేమి ను ఖో మా కథేమీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘న తం సద్ధేయ్యరూప’’న్తి థేరం వన్దిత్వా ‘‘అహం, భన్తే, ఏత్తకం కాలం తుమ్హాకం పత్తచీవరం గహేత్వా విచరిం, అపి ను ఖో మే కాయద్వారాదీసు తుమ్హేహి కిఞ్చి అసారుప్పం దిట్ఠపుబ్బ’’న్తి. ‘‘న దిట్ఠపుబ్బం, ఆవుసో’’తి. అథ కస్మా ధమ్మకథికం అవచుత్థ ‘‘మా ఏతేన సద్ధిం సంభోగమకాసీ’’తి? ‘‘నాహం, ఆవుసో, ఏవం కథేమి, తయా కిర మమ అన్తరే ఏవం వుత్త’’న్తి. ‘‘అహమ్పి, భన్తే, న వదామీ’’తి. తే తస్మిం ఖణే ‘‘తేన అమ్హే భిన్దితుకామేన ఏవం వుత్తం భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం అచ్చయం దేసయింసు. తే వస్ససతం చిత్తస్సాదం అలభన్తా తం దివసం సమగ్గా హుత్వా ‘‘ఆయామ, నం తతో విహారా నిక్కడ్ఢిస్సామా’’తి పక్కమిత్వా అనుపుబ్బేన తం విహారం అగమంసు.
ధమ్మకథికోపి థేరే దిస్వా పత్తచీవరం పటిగ్గహేతుం ఉపగచ్ఛి. థేరా ‘‘న త్వం ఇమస్మిం విహారే వసితుం యుత్తరూపో’’తి అచ్ఛరం పహరింసు. సో సణ్ఠాతుం అసక్కోన్తో తావదేవ నిక్ఖమిత్వా పలాయి. అథ నం వీసతి వస్ససహస్సాని కతో సమణధమ్మో సన్ధారేతుం నాసక్ఖి, తతో చవిత్వా అవీచిమ్హి నిబ్బత్తో ఏకం బుద్ధన్తరం పచ్చిత్వా ఇదాని గిజ్ఝకూటే వుత్తప్పకారేన అత్తభావేన దుక్ఖం అనుభోతీతి.
సత్థా ఇదం తస్స పుబ్బకమ్మం ఆహరిత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ కాయాదీహి ఉపసన్తరూపేన భవితబ్బ’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౨౮౧. ‘‘వాచానురక్ఖీ మనసా సుసంవుతో,
కాయేన చ నాకుసలం కయిరా;
ఏతే తయో కమ్మపథే విసోధయే,
ఆరాధయే మగ్గమిసిప్పవేదిత’’న్తి.
తస్సత్థో – చతున్నం వచీదుచ్చరితానం వజ్జనేన వాచానురక్ఖీ అభిజ్ఝాదీనం అనుప్పాదనేన మనసా చ సుట్ఠు సంవుతో పాణాతిపాతాదయో పజహన్తో కాయేన చ అకుసలం న కయిరా. ఏవం ఏతే తయో కమ్మపథే విసోధయే. ఏవం విసోధేన్తో హి సీలక్ఖన్ధాదీనం ఏసకేహి బుద్ధాదీహి ఇసీహి పవేదితం అట్ఠఙ్గికమగ్గం ఆరాధేయ్యాతి.
దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.
సూకరపేతవత్థు ఛట్ఠం.
౭. పోట్ఠిలత్థేరవత్థు
యోగా వేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పోట్ఠిలం నామ థేరం ఆరబ్భ కథేసి.
సో కిర సత్తన్నమ్పి బుద్ధానం సాసనే తేపిటకో పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం ధమ్మం వాచేసి. సత్థా చిన్తేసి – ‘‘ఇమస్స భిక్ఖునో ‘అత్తనో దుక్ఖనిస్సరణం కరిస్సామీ’తి చిత్తమ్పి నత్థి సంవేజేస్సామి న’’న్తి. తతో పట్ఠాయ తం థేరం అత్తనో ఉపట్ఠానం ఆగతకాలే ‘‘ఏహి, తుచ్ఛపోట్ఠిల, వన్ద, తుచ్ఛపోట్ఠిల, నిసీద, తుచ్ఛపోట్ఠిల, యాహి, తుచ్ఛపోట్ఠిలా’’తి వదతి. ఉట్ఠాయ గతకాలేపి ‘‘తుచ్ఛపోట్ఠిలో గతో’’తి వదతి. సో చిన్తేసి – ‘‘అహం సాట్ఠకథాని తీణి పిటకాని ధారేమి, పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం అట్ఠారస మహాగణే ధమ్మం వాచేమి, అథ పన మం సత్థా అభిక్ఖణం, ‘తుచ్ఛపోట్ఠిలా’తి వదేతి, అద్ధా మం సత్థా ఝానాదీనం అభావేన ఏవం వదేతీ’’తి. సో ఉప్పన్నసంవేగో ‘‘దాని అరఞ్ఞం పవిసిత్వా సమణధమ్మం కరిస్సామీ’’తి సయమేవ పత్తచీవరం సంవిదహిత్వా పచ్చూసకాలే సబ్బపచ్ఛా ధమ్మం ఉగ్గణ్హిత్వా నిక్ఖమన్తేన భిక్ఖునా సద్ధిం నిక్ఖమి. పరివేణే నిసీదిత్వా సజ్ఝాయన్తా నం ‘‘ఆచరియో’’తి న సల్లక్ఖేసుం. సో వీసయోజనసతమగ్గం గన్త్వా ఏకస్మిం అరఞ్ఞావాసే తింస భిక్ఖూ వసన్తి, తే ఉపసఙ్కమిత్వా సఙ్ఘత్థేరం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, అవస్సయో మే హోథా’’తి ఆహ. ఆవుసో, త్వం ధమ్మకథికో, అమ్హేహి నామ తం నిస్సాయ కిఞ్చి జానితబ్బం భవేయ్య, కస్మా ఏవం వదేసీతి? మా, భన్తే, ఏవం కరోథ, అవస్సయో మే హోథాతి. తే పన సబ్బే ఖీణాసవావ. అథ నం మహాథేరో ‘‘ఇమస్స ఉగ్గహం నిస్సాయ మానో అత్థియేవా’’తి అనుథేరస్స సన్తికం పహిణి. సోపి నం తథేవాహ. ఇమినా నీహారేన సబ్బేపి తం పేసేన్తా దివాట్ఠానే నిసీదిత్వా సూచికమ్మం కరోన్తస్స సబ్బనవకస్స సత్తవస్సికసామణేరస్స సన్తికం పహిణింసు. ఏవమస్స మానం నీహరింసు.
సో నిహతమానో సామణేరస్స సన్తికే అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా ‘‘అవస్సయో మే హోహి సప్పురిసా’’తి ఆహ. అహో, ఆచరియ, కిం నామేతం కథేథ, తుమ్హే మహల్లకా బహుస్సుతా, తుమ్హాకం సన్తికే మయా కిఞ్చి కారణం జానితబ్బం భవేయ్యాతి. మా ఏవం కరి, సప్పురిస, హోహియేవ మే అవస్సయోతి. భన్తే, సచేపి ఓవాదక్ఖమా భవిస్సథ, భవిస్సామి వో అవస్సయోతి. హోమి, సప్పురిస, అహం ‘‘అగ్గిం పవిసా’’తి వుత్తే అగ్గిం పవిసామియేవాతి. అథ నం సో అవిదూరే ఏకం సరం దస్సేత్వా, ‘‘భన్తే, యథానివత్థపారుతోవ ఇమం సరం పవిసథా’’తి ఆహ. సో హిస్స మహగ్ఘానం దుపట్టచీవరానం నివత్థపారుతభావం ఞత్వాపి ‘‘ఓవాదక్ఖమో ను ఖో’’తి వీమంసన్తో ఏవమాహ. థేరోపి ఏకవచనేనేవ ఉదకం ఓతరి. అథ నం చీవరకణ్ణానం తేమితకాలే ‘‘ఏథ, భన్తే’’తి వత్వా ఏకవచనేనేవ ఆగన్త్వా ఠితం ఆహ – ‘‘భన్తే, ఏకస్మిం వమ్మికే ఛ ఛిద్దాని, తత్థ ఏకేన ఛిద్దేన గోధా అన్తో పవిట్ఠా, తం గణ్హితుకామో ఇతరాని పఞ్చ ఛిద్దాని థకేత్వా ఛట్ఠం భిన్దిత్వా పవిట్ఠఛిద్దేనేవ గణ్హాతి, ఏవం తుమ్హేపి ఛద్వారికేసు ఆరమ్మణేసు సేసాని పఞ్చద్వారాని పిధాయ మనోద్వారే కమ్మం పట్ఠపేథా’’తి. బహుస్సుతస్స భిక్ఖునో ఏత్తకేనేవ పదీపుజ్జలనం వియ అహోసి. సో ‘‘ఏత్తకమేవ హోతు సప్పురిసా’’తి కరజకాయే ఞాణం ఓతారేత్వా సమణధమ్మం ఆరభి.
సత్థా వీసయోజనసతమత్థకే నిసిన్నోవ తం భిక్ఖుం ఓలోకేత్వా ‘‘యథేవాయం భిక్ఖు భూరిపఞ్ఞో, ఏవమేవం అనేన అత్తానం పతిట్ఠాపేతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా తేన సద్ధిం కథేన్తో వియ ఓభాసం ఫరిత్వా ఇమం గాథమాహ –
౨౮౨. ‘‘యోగా వే జాయతీ భూరి, అయోగా భూరిసఙ్ఖయో;
ఏతం ద్వేధాపథం ఞత్వా, భవాయ విభవాయ చ;
తథాత్తానం నివేసేయ్య, యథా భూరి పవడ్ఢతీ’’తి.
తత్థ యోగాతి అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు యోనిసో మనసికారా. భూరీతి పథవీసమాయ విత్థతాయ పఞ్ఞాయేతం నామం. సఙ్ఖయోతి వినాసో. ఏతం ద్వేధాపథన్తి ఏతం యోగఞ్చ అయోగఞ్చ. భవాయ విభవాయ చాతి వుద్ధియా చ అవుద్ధియా చ. తథాతి యథా అయం భూరిసఙ్ఖాతా పఞ్ఞా పవడ్ఢతి, ఏవం అత్తానం నివేసేయ్యాతి అత్థో.
దేసనావసానే పోట్ఠిలత్థేరో అరహత్తే పతిట్ఠహీతి.
పోట్ఠిలత్థేరవత్థు సత్తమం.
౮. పఞ్చమహల్లకత్థేరవత్థు
వనం ఛిన్దథాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సమ్బహులే మహల్లకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.
తే కిర గిహికాలే సావత్థియం కుటుమ్బికా మహద్ధనా అఞ్ఞమఞ్ఞసహాయకా ఏకతో పుఞ్ఞాని కరోన్తా సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా ‘‘మయం మహల్లకా, కిం నో ఘరావాసేనా’’తి సత్థారం పబ్బజ్జం యాచిత్వా పబ్బజింసు, మహల్లకభావేన పన ధమ్మం పరియాపుణితుం అసక్కోన్తా విహారపరియన్తే పణ్ణసాలం కారేత్వా ఏకతోవ వసింసు. పిణ్డాయ చరన్తాపి యేభుయ్యేన పుత్తదారస్సేవ గేహం గన్త్వా భుఞ్జింసు. తేసు ఏకస్స పురాణదుతియికా మధురపాచికా నామ, సా తేసం సబ్బేసమ్పి ఉపకారికా అహోసి. కస్మా సబ్బేపి అత్తనా లద్ధాహారం గహేత్వా తస్సా ఏవ గేహే నిసీదిత్వా భుఞ్జన్తి? సాపి నేసం యథాసన్నిహితం సూపబ్యఞ్జనం దేతి. సా అఞ్ఞతరాబాధేన ఫుట్ఠా కాలమకాసి. అథ తే మహల్లకత్థేరా సహాయకస్స థేరస్స పణ్ణసాలాయ సన్నిపతిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం గీవాసు గహేత్వా ‘‘మధురపాచికా ఉపాసికా కాలకతా’’తి విలపన్తా రోదింసు. భిక్ఖూహి చ సమన్తతో ఉపధావిత్వా ‘‘కిం ఇదం, ఆవుసో’’తి పుట్ఠా, ‘‘భన్తే, సహాయకస్స నో పురాణదుతియికా కాలకతా, సా అమ్హాకం అతివియ ఉపకారికా. ఇదాని కుతో తథారూపిం లభిస్సామాతి ఇమినా కారణేన రోదామా’’తి ఆహంసు.
భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి తే కాకయోనియం నిబ్బత్తిత్వా సముద్దతీరే చరమానా సముద్దఊమియా సముద్దం పవేసేత్వా మారితాయ కాకియా రోదిత్వా పరిదేవిత్వా తం నీహరిస్సామాతి ముఖతుణ్డకేహి మహాసముద్దం ఉస్సిఞ్చన్తా కిలమింసూ’’తి అతీతం ఆహరిత్వా –
‘‘అపి ను హనుకా సన్తా, ముఖఞ్చ పరిసుస్సతి;
ఓరమామ న పారేమ, పూరతేవ మహోదధీ’’తి. (జా. ౧.౧.౧౪౬);
ఇమం కాకజాతకం విత్థారేత్వా తే భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, రాగదోసమోహవనం నిస్సాయ తుమ్హేహి ఇదం దుక్ఖం పత్తం, తం వనం ఛిన్దితుం వట్టతి, ఏవం నిద్దుక్ఖా భవిస్సథా’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –
౨౮౩. ‘‘వనం ఛిన్దథ మా రుక్ఖం, వనతో జాయతే భయం;
ఛేత్వా వనఞ్చ వనథఞ్చ, నిబ్బనా హోథ భిక్ఖవో.
౨౮౪. ‘‘యావ హి వనథో న ఛిజ్జతి,
అణుమత్తోపి నరస్స నారిసు;
పటిబద్ధమనోవ తావ సో,
వచ్ఛో ఖీరపకోవ మాతరీ’’తి.
తత్థ మా రుక్ఖన్తి సత్థారా హి ‘‘వనం ఛిన్దథా’’తి వుత్తే తేసం అచిరపబ్బజితానం ‘‘సత్థా అమ్హే వాసిఆదీని గహేత్వా వనం ఛిన్దాపేతీ’’తి రుక్ఖం ఛిన్దితుకామతా ఉప్పజ్జి. అథ నే ‘‘మయా రాగాదికిలేసవనం సన్ధాయేతం వుత్తం, న రుక్ఖే’’తి పటిసేధేన్తో ‘‘మా రుక్ఖ’’న్తి ఆహ. వనతోతి యథా పాకతికవనతో సీహాదిభయం జాయతి, ఏవం జాతిఆదిభయమ్పి కిలేసవనతో జాయతీతి అత్థో. వనఞ్చ వనథఞ్చాతి ఏత్థ మహన్తా రుక్ఖా వనం నామ, ఖుద్దకా తస్మిం వనే ఠితత్తా వనథా నామ. పుబ్బుప్పత్తికరుక్ఖా వా వనం నామ, అపరాపరుప్పత్తికా వనథా నామ. ఏవమేవ మహన్తమహన్తా భవాకడ్ఢనకా కిలేసా వనం నామ, పవత్తియం విపాకదాయకా వనథా నామ. పుబ్బప్పత్తికా వనం నామ, అపరాపరుప్పత్తికా వనథా నామ. తం ఉభయం చతుత్థమగ్గఞాణేన ఛిన్దితబ్బం. తేనాహ – ‘‘ఛేత్వా వనఞ్చ వనథఞ్చ, నిబ్బనా హోథ భిక్ఖవో’’తి. నిబ్బనా హోథాతి నిక్కిలేసా హోథ. యావ హి వనథోతి యావ ఏస అణుమత్తోపి కిలేసవనథో నరస్స నారీసు న ఛిజ్జతి, తావ సో ఖీరపకో వచ్ఛో మాతరి వియ పటిబద్ధమనో లగ్గచిత్తోవ హోతీతి అత్థో.
దేసనావసానే పఞ్చపి తే మహల్లకత్థేరా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.
పఞ్చమహల్లకత్థేరవత్థు అట్ఠమం.
౯. సువణ్ణకారత్థేరవత్థు
ఉచ్ఛిన్దాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సారిపుత్తత్థేరస్స సద్ధివిహారికం ఆరబ్భ కథేసి.
ఏకో కిర సువణ్ణకారపుత్తో అభిరూపో సారిపుత్తత్థేరస్స సన్తికే పబ్బజి. థేరో ‘‘తరుణానం రాగో ఉస్సన్నో హోతీ’’తి చిన్తేత్వా తస్స రాగపటిఘాతాయ అసుభకమ్మట్ఠానం అదాసి. తస్స పన తం అసప్పాయం. తస్మా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా తేమాసం వాయమన్తో చిత్తేకగ్గమత్తమ్పి అలభిత్వా పున థేరస్స సన్తికం ఆగన్త్వా థేరేన ‘‘ఉపట్ఠితం తే, ఆవుసో, కమ్మట్ఠాన’’న్తి వుత్తే తం పవత్తిం ఆరోచేసి. అథస్స థేరో ‘‘కమ్మట్ఠానం న సమ్పజ్జతీతి వోసానం ఆపజ్జితుం న వట్టతీ’’తి వత్వా పున తదేవ కమ్మట్ఠానం సాధుకం కథేత్వా అదాసి. సో దుతియవారేపి కిఞ్చి విసేసం నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తో ఆగన్త్వా థేరస్స ఆరోచేసి. అథస్స థేరోపి సకారణం సఉపమం కత్వా తదేవ కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖి. సో పునపి ఆగన్త్వా కమ్మట్ఠానస్స అసమ్పజ్జనభావం కథేసి. థేరో చిన్తేసి – ‘‘కారకో భిక్ఖు అత్తని విజ్జమానే కామచ్ఛన్దాదయో విజ్జమానాతి అవిజ్జమానే అవిజ్జమానాతి పజానాతి. అయం భిక్ఖు కారకో, నో అకారకో, పటిపన్నో, నో అప్పటిపన్నో, అహం పనేతస్స అజ్ఝాసయం న జానామి, బుద్ధవేనేయ్యో ఏసో భవిస్సతీ’’తి తం ఆదాయ సాయన్హసమయే సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘అయం, భన్తే, మమ సద్ధివిహారికో, ఇమస్స మయా ఇమినా కారణేన ఇదం నామ కమ్మట్ఠానం దిన్న’’న్తి సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి.
అథ నం సత్థా ‘‘ఆసయానుసయఞాణం నామేతం పారమియో పూరేత్వా దససహస్సిలోకధాతుం ఉన్నాదేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్తానం బుద్ధానంయేవ విసయో’’తి వత్వా ‘‘కతరకులా ను ఖో ఏస పబ్బజితో’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘సువణ్ణకారకులా’’తి ఞత్వా అతీతే అత్తభావే ఓలోకేన్తో తస్స సువణ్ణకారకులేయేవ పటిపాటియా నిబ్బత్తాని పఞ్చ అత్తభావసతాని దిస్వా ‘‘ఇమినా దహరేన దీఘరత్తం సువణ్ణకారకమ్మం కరోన్తేన కణికారపుప్ఫపదుమపుప్ఫాదీని కరిస్సామీతి రత్తసువణ్ణమేవ సమ్పరివత్తితం, తస్మా ఇమస్స అసుభపటికూలకమ్మట్ఠానం న వట్టతి, మనాపమేవస్స కమ్మట్ఠానం సప్పాయ’’న్తి చిన్తేత్వా, ‘‘సారిపుత్త, తయా కమ్మట్ఠానం దత్వా చత్తారో మాసే కిలమితం భిక్ఖుం అజ్జ పచ్ఛాభత్తేయేవ అరహత్తం పత్తం పస్సిస్ససి, గచ్ఛ త్వ’’న్తి థేరం ఉయ్యోజేత్వా ఇద్ధియా చక్కమత్తం సువణ్ణపదుమం మాపేత్వా పత్తేహి చేవ నాలేహి చ ఉదకబిన్దూని ముఞ్చన్తం వియ కత్వా ‘‘భిక్ఖు ఇమం పదుమం ఆదాయ విహారపచ్చన్తే వాలుకరాసిమ్హి ఠపేత్వా సమ్ముఖట్ఠానే పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా ‘లోహితకం లోహితక’న్తి పరికమ్మం కరోహీ’’తి అదాసి. తస్స సత్థుహత్థతో పదుమం గణ్హన్తస్సేవ చిత్తం పసీది. సో విహారపచ్చన్తం గన్త్వా వాలుకం ఉస్సాపేత్వా తత్థ పదుమనాలం పవేసేత్వా సమ్ముఖే పల్లఙ్కేన నిసిన్నో ‘‘లోహితకం లోహితక’’న్తి పరికమ్మం ఆరభి. అథస్స తఙ్ఖణఞ్ఞేవ నీవరణాని విక్ఖమ్భింసు, ఉపచారజ్ఝానం ఉప్పజ్జి. తదనన్తరం పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా పఞ్చహాకారేహి వసీభావం పాపేత్వా యథానిసిన్నోవ దుతియజ్ఝానాదీనిపి పత్వా వసీభూతో చతుత్థజ్ఝానేన ఝానకీళం కీళన్తో నిసీది.
సత్థా తస్స ఝానానం ఉప్పన్నభావం ఞత్వా ‘‘సక్ఖిస్సతి ను ఖో ఏస అత్తనో ధమ్మతాయ ఉత్తరి విసేసం నిబ్బత్తేతు’’న్తి ఓలోకేన్తో ‘‘న సక్ఖిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘తం పదుమం మిలాయతూ’’తి అధిట్ఠహి. తం హత్థేహి మద్దితపదుమం మిలాయన్తం వియ కాళవణ్ణం అహోసి. సో ఝానా వుట్ఠాయ తం ఓలోకేత్వా ‘‘కిం ను ఖో ఇమం పదుమం జరాయ పహటం పఞ్ఞాయతి, అనుపాదిణ్ణకేపి ఏవం జరాయ అభిభుయ్యమానే ఉపాదిణ్ణకే కథావ నత్థి. ఇదమ్పి హి జరా అభిభవిస్సతీ’’తి అనిచ్చలక్ఖణం పస్సి. తస్మిం పన దిట్ఠే దుక్ఖలక్ఖణఞ్చ అనత్తలక్ఖణఞ్చ దిట్ఠమేవ హోతి. తస్స తయో భవా ఆదిత్తా వియ కణ్డే బద్ధకుణపా వియ చ ఖాయింసు. తస్మిం ఖణే తస్స అవిదూరే కుమారకా ఏకం సరం ఓతరిత్వా కుముదాని భఞ్జిత్వా థలే రాసిం కరోన్తి. సో జలే చ థలే చ కుముదాని ఓలోకేసి. అథస్స జలే కుముదాని అభిరూపాని ఉదకపగ్ఘరన్తాని వియ ఉపట్ఠహింసు, ఇతరాని అగ్గగ్గేసు పరిమిలాతాని. సో ‘‘అనుపాదిణ్ణకం జరా ఏవం పహరతి, ఉపాదిణ్ణకం కిం పన న పహరిస్సతీ’’తి సుట్ఠుతరం అనిచ్చలక్ఖణాదీని అద్దస. సత్థా ‘‘పాకటీభూతం ఇదాని ఇమస్స భిక్ఖునో కమ్మట్ఠాన’’న్తి ఞత్వా గన్ధకుటియం నిసిన్నకోవ ఓభాసం ముఞ్చి, సో తస్స ముఖం పహరి. అథస్స ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి ఓలోకేన్తస్స సత్థా ఆగన్త్వా సమ్ముఖే ఠితో వియ అహోసి. సో ఉట్ఠాయ అఞ్జలిం పగ్గణ్హి. అథస్స సత్థా సప్పాయం సల్లక్ఖేత్వా ఇమం గాథమాహ –
౨౮౫. ‘‘ఉచ్ఛిన్ద సినేహమత్తనో, కుముదం సారదికంవ పాణినా;
సన్తిమగ్గమేవ బ్రూహయ, నిబ్బానం సుగతేన దేసిత’’న్తి.
తత్థ ఉచ్ఛిన్దాతి అరహత్తమగ్గేన ఉచ్ఛిన్ద. సారదికన్తి సరదకాలే నిబ్బత్తం. సన్తిమగ్గన్తి నిబ్బానగామిం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం. బ్రూహయాతి వడ్ఢయ. నిబ్బానఞ్హి సుగతేన దేసితం, తస్మా తస్స మగ్గం భావేహీతి అత్థో.
దేసనావసానే సో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠహి.
సువణ్ణకారత్థేరవత్థు నవమం.
౧౦. మహాధనవాణిజవత్థు
ఇధ వస్సన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మహాధనవాణిజం నామ ఆరబ్భ కథేసి.
సో కిర బారాణసితో కుసుమ్భరత్తానం వత్థానం పఞ్చ సకటసతాని పూరేత్వా వణిజ్జాయ సావత్థిం ఆగతో నదీతీరం పత్వా ‘‘స్వే నదిం ఉత్తరిస్సామీ’’తి తత్థేవ సకటాని మోచేత్వా వసి. రత్తిం మహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా వస్సి. నదీ సత్తాహం ఉదకస్స పూరా అట్ఠాసి. నాగరాపి సత్తాహం నక్ఖత్తం కీళింసు. కుసుమ్భరత్తేహి వత్థేహి కిచ్చం న నిట్ఠితం. వాణిజో చిన్తేసి – ‘‘అహం దూరం ఆగతో. సచే పున గమిస్సామి, పపఞ్చో భవిస్సతి. ఇధేవ వస్సఞ్చ హేమన్తఞ్చ గిమ్హఞ్చ మమ కమ్మం కరోన్తో వసిత్వా ఇమాని విక్కిణిస్సామీ’’తి. సత్థా నగరే పిణ్డాయ చరన్తో తస్స చిత్తం ఞత్వా సితం పాతుకరిత్వా ఆనన్దత్థేరేన సితకారణం పుట్ఠో ఆహ – ‘‘దిట్ఠో తే, ఆనన్ద, మహాధనవాణిజో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. సో అత్తనో జీవితన్తరాయం అజానిత్వా ఇమం సంవచ్ఛరం ఇధేవ వసిత్వా భణ్డం విక్కిణితుం చిత్తమకాసీతి. ‘‘కిం పన తస్స, భన్తే, అన్తరాయో భవిస్సతీ’’తి? సత్థా ‘‘ఆమానన్ద, సత్తాహమేవ జీవిత్వా సో మచ్చుముఖే పతిస్సతీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –
‘‘అజ్జేవ కిచ్చమాతప్పం, కో జఞ్ఞా మరణం సువే;
న హి నో సఙ్గరం తేన, మహాసేనేన మచ్చునా.
‘‘ఏవం విహారిం ఆతాపిం, అహోరత్తమతన్దితం;
తం వే భద్దేకరత్తోతి, సన్తో ఆచిక్ఖతే మునీ’’తి. (మ. ని. ౩.౨౭౨);
గచ్ఛామిస్స, భన్తే, ఆరోచేస్సామీతి. విస్సత్థో గచ్ఛానన్దాతి. థేరో సకటట్ఠానం గన్త్వా భిక్ఖాయ చరి. వాణిజో థేరం ఆహారేన పతిమానేసి. అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘కిత్తకం కాలం ఇధ వసిస్ససీ’’తి? ‘‘భన్తే, అహం దూరతో ఆగతో’’. సచే పున గమిస్సామి, పపఞ్చో భవిస్సతి, ఇమం సంవచ్ఛరం ఇధ వసిత్వా భణ్డం విక్కిణిత్వా గమిస్సామీతి. ఉపాసక, దుజ్జానో జీవితన్తరాయో, అప్పమాదం కాతుం వట్టతీతి. ‘‘కిం పన, భన్తే, అన్తరాయో భవిస్సతీ’’తి. ‘‘ఆమ, ఉపాసక, సత్తాహమేవ తే జీవితం పవత్తిస్సతీతి’’. సో సంవిగ్గమానసో హుత్వా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా సత్తాహం మహాదానం దత్వా అనుమోదనత్థాయ పత్తం గణ్హి. అథస్స సత్థా అనుమోదనం కరోన్తో, ‘‘ఉపాసక, పణ్డితేన నామ ‘ఇధేవ వస్సాదీని వసిస్సామి, ఇదఞ్చిదఞ్చ కమ్మం పయోజేస్సామీ’తి చిన్తేతుం న వట్టతి, అత్తనో పన జీవితన్తరాయమేవ చిన్తేతుం వట్టతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౨౮౬. ‘‘ఇధ వస్సం వసిస్సామి, ఇధ హేమన్తగిమ్హిసు;
ఇతి బాలో విచిన్తేతి, అన్తరాయం న బుజ్ఝతీ’’తి.
తత్థ ఇధ వస్సన్తి ఇమస్మిం ఠానే ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోన్తో చతుమాసం వస్సం వసిస్సామి. హేమన్తగిమ్హిసూతి హేమన్తగిమ్హేసుపి ‘‘చత్తారో మాసే ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోన్తో ఇధేవ వసిస్సామీ’’తి ఏవం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికం అత్థం అజానన్తో బాలో విచిన్తేతి. అన్తరాయన్తి ‘‘అసుకస్మిం నామ కాలే వా దేసే వా వయే వా మరిస్సామీ’’తి అత్తనో జీవితన్తరాయం న బుజ్ఝతీతి.
దేసనావసానే సో వాణిజో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసి. వాణిజోపి సత్థారం అనుగన్త్వా నివత్తిత్వా ‘‘సీసరోగో వియ మే ఉప్పన్నో’’తి సయనే నిపజ్జి, తథానిపన్నోవ కాలం కత్వా తుసితవిమానే నిబ్బత్తి.
మహాధనవాణిజవత్థు దసమం.
౧౧. కిసాగోతమీవత్థు
తం పుత్తపసుసమ్మత్తన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కిసాగోతమిం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు సహస్సవగ్గే –
‘‘యో చ వస్ససతం జీవే, అపస్సం అమతం పదం;
ఏకాహం జీవితం సేయ్యో, పస్సతో అమతం పద’’న్తి. (ధ. ప. ౧౧౪) –
గాథావణ్ణనాయ విత్థారేత్వా కథితం. తదా హి సత్థా ‘‘కిసాగోతమి లద్ధా తే ఏకచ్ఛరమత్తా సిద్ధత్థకా’’తి ఆహ. ‘‘న లద్ధా, భన్తే, సకలగామే జీవన్తేహి కిర మతకా ఏవ బహుతరా’’తి. అథ నం సత్థా ‘‘త్వం ‘మమేవ పుత్తో మతో’తి సల్లక్ఖేసి, ధువధమ్మో ఏస సబ్బసత్తానం. మచ్చురాజా హి సబ్బసత్తే అపరిపుణ్ణజ్ఝాసయే ఏవ మహోఘో వియ పరికడ్ఢమానో అపాయసముద్దే పక్ఖిపతీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –
౨౮౭. ‘‘తం పుత్తపసుసమ్మత్తం, బ్యాసత్తమనసం నరం;
సుత్తం గామం మహోఘోవ, మచ్చు ఆదాయ గచ్ఛతీ’’తి.
తత్థ తం పుత్తపసుసమ్మత్తన్తి తం రూపబలాదిసమ్పన్నే పుత్తే చ పసూ చ లభిత్వా ‘‘మమ పుత్తా అభిరూపా బలసమ్పన్నా పణ్డితా సబ్బకిచ్చసమత్థా, మమ గోణా అభిరూపా అరోగా మహాభారవహా, మమ గావీ బహుఖీరా’’తి ఏవం పుత్తేహి చ పసూహి చ సమ్మత్తం నరం. బ్యాసత్తమనసన్తి హిరఞ్ఞసువణ్ణాదీసు వా పత్తచీవరాదీసు వా కిఞ్చిదేవ లభిత్వా తతో ఉత్తరితరం పత్థనతాయ ఆసత్తమానసం వా, చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాదీసు ఆరమ్మణేసు వుత్తప్పకారేసు వా పరిక్ఖారేసు యం యం లద్ధం హోతి, తత్థ తత్థేవ లగ్గనతాయ బ్యాసత్తమానసం వా. సుత్తం గామన్తి నిద్దం ఉపగతం సత్తనికాయం. మహోఘోవాతి యథా ఏవరూపం గామం గమ్భీరవిత్థతో మహన్తో మహానదీనం ఓఘో అన్తమసో సునఖమ్పి అసేసేత్వా సబ్బం ఆదాయ గచ్ఛతి, ఏవం వుత్తప్పకారం నరం మచ్చు ఆదాయ గచ్ఛతీతి అత్థో.
దేసనావసానే కిసాగోతమీ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.
కిసాగోతమీవత్థు ఏకాదసమం.
౧౨. పటాచారావత్థు
న సన్తి పుత్తాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పటాచారం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు సహస్సవగ్గే –
‘‘యో చ వస్ససతం జీవే, అపస్సం ఉదయబ్బయం;
ఏకాహం జీవితం సేయ్యో, పస్సతో ఉదయబ్బయ’’న్తి. (ధ. ప. ౧౧౩) –
గాథావణ్ణనాయ విత్థారేత్వా కథితం. తదా పన సత్థా పటాచారం తనుభూతసోకం ఞత్వా ‘‘పటాచారే పుత్తాదయో నామ పరలోకం గచ్ఛన్తస్స తాణం వా లేణం వా సరణం వా భవితుం న సక్కోన్తి, తస్మా విజ్జమానాపి తే న సన్తియేవ. పణ్డితేన పన సీలం విసోధేత్వా అత్తనో నిబ్బానగామిమగ్గమేవ సోధేతుం వట్టతీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –
౨౮౮. ‘‘న సన్తి పుత్తా తాణాయ, న పితా నాపి బన్ధవా;
అన్తకేనాధిపన్నస్స, నత్థి ఞాతీసు తాణతా.
౨౮౯. ‘‘ఏతమత్థవసం ఞత్వా, పణ్డితో సీలసంవుతో;
నిబ్బానగమనం మగ్గం, ఖిప్పమేవ విసోధయే’’తి.
తత్థ తాణాయాతి తాణభావాయ పతిట్ఠానత్థాయ. బన్ధవాతి పుత్తే చ మాతాపితరో చ ఠపేత్వా అవసేసా ఞాతిసుహజ్జా. అన్తకేనాధిపన్నస్సాతి మరణేన అభిభూతస్స. పవత్తియఞ్హి పుత్తాదయో అన్నపానాదిదానేన చేవ ఉప్పన్నకిచ్చనిత్థరణేన చ తాణా హుత్వాపి మరణకాలే కేనచి ఉపాయేన మరణం పటిబాహితుం అసమత్థతాయ తాణత్థాయ లేణత్థాయ న సన్తి నామ. తేనేవ వుత్తం – ‘‘నత్థి ఞాతీసు తాణతా’’తి. ఏతమత్థవసన్తి ఏవం తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స తాణం భవితుం అసమత్థభావసఙ్ఖాతం కారణం జానిత్వా పణ్డితో చతుపారిసుద్ధిసీలేన సంవుతో రక్ఖితగోపితో హుత్వా నిబ్బానగమనం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం సీఘం సీఘం విసోధేయ్యాతి అత్థో.
దేసనావసానే పటాచారా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, అఞ్ఞే చ బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.
పటాచారావత్థు ద్వాదసమం.
మగ్గవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
వీసతిమో వగ్గో.