౨౧. పకిణ్ణకవగ్గో

౧. అత్తనోపుబ్బకమ్మవత్థు

మత్తాసుఖపరిచ్చాగాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో అత్తనో పుబ్బకమ్మం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే వేసాలీ ఇద్ధా అహోసి ఫీతా బహుజనా ఆకిణ్ణమనుస్సా. తత్థ హి వారేన వారేన రజ్జం కారేన్తానం ఖత్తియానంయేవ సత్తసతాధికాని సత్తసహస్సాని సత్త చ ఖత్తియా అహేసుం. తేసం వసనత్థాయ తత్తకాయేవ పాసాదా తత్తకానేవ కూటాగారాని ఉయ్యానే విహారత్థాయ తత్తకాయేవ ఆరామా చ పోక్ఖరణియో చ అహేసుం. సా అపరేన సమయేన దుబ్భిక్ఖా అహోసి దుస్సస్సా. తత్థ ఛాతకభయేన పఠమం దుగ్గతమనుస్సా కాలమకంసు. తేసం తేసం తత్థ తత్థ ఛడ్డితానం కుణపానం గన్ధేన అమనుస్సా నగరం పవిసింసు. అమనుస్సూపద్దవేన బహుతరా కాలమకంసు. తేసం కుణపగన్ధపటిక్కూలతాయ సత్తానం అహివాతరోగో ఉప్పజ్జి. ఏవం దుబ్భిక్ఖభయం అమనుస్సభయం రోగభయన్తి తీణి భయాని ఉప్పజ్జింసు.

నగరవాసినో సన్నిపతిత్వా రాజానం ఆహంసు – ‘‘మహారాజ, ఇమస్మిం నగరే తీణి భయాని ఉప్పన్నాని, ఇతో పుబ్బే యావ సత్తమా రాజపరివట్టా ఏవరూపం భయం నామ న ఉప్పన్నపుబ్బం. అధమ్మికరాజూనఞ్హి కాలే ఏవరూపం భయం ఉప్పజ్జతీ’’తి. రాజా సన్థాగారే సబ్బేసం సన్నిపాతం కారేత్వా ‘‘సచే మే అధమ్మికభావో అత్థి, తం విచినథా’’తి ఆహ. వేసాలివాసినో సబ్బం పవేణి విచినన్తా రఞ్ఞో కఞ్చి దోసం అదిస్వా, ‘‘మహారాజ, నత్థి తే దోసో’’తి వత్వా ‘‘కథం ను ఖో ఇదం అమ్హాకం భయం వూపసమం గచ్ఛేయ్యా’’తి మన్తయింసు. తత్థ ఏకచ్చేహి ‘‘బలికమ్మేన ఆయాచనాయ మఙ్గలకిరియాయా’’తి వుత్తే సబ్బమ్పి తం విధిం కత్వా పటిబాహితుం నాసక్ఖింసు. అథఞ్ఞే ఏవమాహంసు – ‘‘ఛ సత్థారో మహానుభావా, తేసు ఇధాగతమత్తేసు భయం వూపసమేయ్యా’’తి. అపరే ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో. సో హి భగవా సబ్బసత్తహితాయ ధమ్మం దేసేతి, మహిద్ధికో మహానుభావో. తస్మిం ఇధ ఆగతే ఇమాని భయాని వూపసమేయ్యు’’న్తి ఆహంసు. తేసం వచనం సబ్బేపి అభినన్దిత్వా ‘‘కహం ను ఖో సో భగవా ఏతరహి విహరతీ’’తి ఆహంసు. తదా పన సత్థా ఉపకట్ఠాయ వస్సూపనాయికాయ రఞ్ఞో బిమ్బిసారస్స పటిఞ్ఞం దత్వా వేళువనే విహరతి. తేన చ సమయేన బిమ్బిసారసమాగమే బిమ్బిసారేన సద్ధిం సోతాపత్తిఫలం పత్తో మహాలి నామ లిచ్ఛవీ తస్సం పరిసాయం నిసిన్నో హోతి.

వేసాలివాసినో మహన్తం పణ్ణాకారం సజ్జేత్వా రాజానం బిమ్బిసారం సఞ్ఞాపేత్వా ‘‘సత్థారం ఇధానేథా’’తి మహాలిఞ్చేవ లిచ్ఛవిం పురోహితపుత్తఞ్చ పహిణింసు. తే గన్త్వా రఞ్ఞో పణ్ణాకారం దత్వా తం పవత్తిం నివేదేత్వా, ‘‘మహారాజ, సత్థారం అమ్హాకం నగరం పేసేథా’’తి యాచింసు. రాజా ‘‘తుమ్హేవ జానాథా’’తి న సమ్పటిచ్ఛి. తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా యాచింసు – ‘‘భన్తే, వేసాలియం తీణి భయాని ఉప్పన్నాని, తాని తుమ్హేసు ఆగతేసు వూపసమిస్సన్తి, ఏథ, భన్తే, గచ్ఛామా’’తి. సత్థా తేసం వచనం సుత్వా ఆవజ్జేన్తో ‘‘వేసాలియం రతనసుత్తే (ఖు. పా. ౬.౧ ఆదయో; సు. ని. ౨౨౪ ఆదయో) వుత్తే సా రక్ఖా చక్కవాళానం కోటిసతసహస్సం ఫరిస్సతి, సుత్తపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతి, తాని చ భయాని వూపసమిస్సన్తీ’’తి ఞత్వా తేసం వచనం సమ్పటిచ్ఛి.

రాజా బిమ్బిసారో ‘‘సత్థారా కిర వేసాలిగమనం సమ్పటిచ్ఛిత’’న్తి సుత్వా నగరే ఘోసనం కారేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కిం, భన్తే, వేసాలిగమనం సమ్పటిచ్ఛిత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి, భన్తే, ఆగమేథ, తావ మగ్గం పటియాదేస్సామీ’’తి వత్వా రాజగహస్స చ గఙ్గాయ చ అన్తరే పఞ్చయోజనభూమిం సమం కారేత్వా యోజనే యోజనే విహారం పతిట్ఠాపేత్వా సత్థు గమనకాలం ఆరోచేసి. సత్థా పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం మగ్గం పటిపజ్జి. రాజా యోజనన్తరే జణ్ణుమత్తేన ఓధినా పఞ్చవణ్ణాని పుప్ఫాని ఓకిరాపేత్వా ధజపటాకకదలీఆదీని ఉస్సాపేత్వా భగవతో ఛత్తాతిఛత్తం కత్వా ద్వే సేతచ్ఛత్తాని ఏకమేకస్స భిక్ఖునో ఏకమేకం సేతచ్ఛత్తం ఉపరి ధారేత్వా సపరివారో పుప్ఫగన్ధాదీహి పూజం కరోన్తో సత్థారం ఏకేకస్మిం విహారే వసాపేత్వా మహాదానాదీని దత్వా పఞ్చహి దివసేహి గఙ్గాతీరం పాపేత్వా తత్థ నావం అలఙ్కరోన్తో వేసాలికానం సాసనం పేసేసి – ‘‘మగ్గం పటియాదేత్వా సత్థు పచ్చుగ్గమనం కరోన్తూ’’తి. తే ‘‘దిగుణం పూజం కరిస్సామా’’తి వేసాలియా చ గఙ్గాయ చ అన్తరే తియోజనభూమిం సమం కారేత్వా భగవతో చతూహి సేతచ్ఛత్తేహి ఏకమేకస్స భిక్ఖునో ద్వీహి ద్వీహి సేతచ్ఛత్తేహి ఛత్తాతిఛత్తాని సజ్జేత్వా పూజం కురుమానా ఆగన్త్వా గఙ్గాతీరే అట్ఠంసు. బిమ్బిసారో ద్వే నావా సఙ్ఘాటేత్వా మణ్డపం కారేత్వా పుప్ఫదామాదీహి అలఙ్కారాపేత్వా సబ్బరతనమయం బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేసి. భగవా తస్మిం నిసీది. భిక్ఖూపి నావం అభిరుహిత్వా భగవన్తం పరివారేత్వా నిసీదింసు. రాజా అనుగచ్ఛన్తో గలప్పమాణం ఉదకం ఓతరిత్వా ‘‘యావ, భన్తే, భగవా ఆగచ్ఛతి, తావాహం ఇధేవ గఙ్గాతీరే వసిస్సామీ’’తి వత్వా నావం ఉయ్యోజేత్వా నివత్తి. సత్థా యోజనమత్తం అద్ధానం గఙ్గాయ గన్త్వా వేసాలికానం సీమం పాపుణి.

లిచ్ఛవీరాజానో సత్థారం పచ్చుగ్గన్త్వా గలప్పమాణం ఉదకం ఓతరిత్వా నావం తీరం ఉపనేత్వా సత్థారం నావాతో ఓతారయింసు. సత్థారా ఓతరిత్వా తీరే అక్కన్తమత్తేయేవ మహామేఘో ఉట్ఠహిత్వా పోక్ఖరవస్సం వస్సి. సబ్బత్థ జణ్ణుప్పమాణఊరుప్పమాణకటిప్పమాణాదీని ఉదకాని సన్దన్తాని సబ్బకుణపాని గఙ్గం పవేసయింసు, పరిసుద్ధో భూమిభాగో అహోసి. లిచ్ఛవీరాజానో సత్థారం యోజనే యోజనే వసాపేత్వా మహాదానం దత్వా దిగుణం పూజం కరోన్తా తీహి దివసేహి వేసాలిం నయింసు. సక్కో దేవరాజా దేవగణపరివుతో ఆగమాసి, మహేసక్ఖానం దేవానం సన్నిపాతేన అమనుస్సా యేభుయ్యేన పలాయింసు. సత్థా సాయం నగరద్వారే ఠత్వా ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘ఇమం, ఆనన్ద, రతనసుత్తం ఉగ్గణ్హిత్వా లిచ్ఛవీకుమారేహి సద్ధిం విచరన్తో వేసాలియా తిణ్ణం పాకారానం అన్తరే పరిత్తం కరోహీ’’తి.

థేరో సత్థారా దిన్నం రతనసుత్తం ఉగ్గణ్హిత్వా సత్థు సేలమయపత్తేన ఉదకం ఆదాయ నగరద్వారే ఠితో పణిధానతో పట్ఠాయ తథాగతస్స దస పారమియో దస ఉపపారమియో దస పరమత్థపారమియోతి సమతింస పారమియో పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే లోకత్థచరియా ఞాతత్థచరియా బుద్ధత్థచరియాతి తిస్సో చరియాయో పచ్ఛిమభవే గబ్భవోక్కన్తిం జాతిం అభినిక్ఖమనం పధానచరియం బోధిపల్లఙ్కే మారవిజయం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపటివేధం ధమ్మచక్కపవత్తనం నవలోకుత్తరధమ్మేతి సబ్బేపిమే బుద్ధగుణే ఆవజ్జేత్వా నగరం పవిసిత్వా తియామరత్తిం తీసు పాకారన్తరేసు పరిత్తం కరోన్తో విచరి. తేన ‘‘యంకిఞ్చీ’’తి వుత్తమత్తేయేవ ఉద్ధం ఖిత్తఉదకం అమనుస్సానం ఉపరి పతి. ‘‘యానీధ భూతానీ’’తి గాథాకథనతో పట్ఠాయ రజతవటంసకా వియ ఉదకబిన్దూని ఆకాసేన గన్త్వా గిలానమనుస్సానం ఉపరి పతింసు. తావదేవ వూపసన్తరోగా మనుస్సా ఉట్ఠాయుట్ఠాయ థేరం పరివారేసుం. ‘‘యంకిఞ్చీ’’తి వుత్తపదతో పట్ఠాయ పన ఉదకఫుసితేహి ఫుట్ఠఫుట్ఠా సబ్బే అపలాయన్తా సఙ్కారకూటభిత్తిపదేసాదినిస్సితా అమనుస్సా తేన తేన ద్వారేన పలాయింసు. ద్వారాని అనోకాసాని అహేసుం. తే ఓకాసం అలభన్తా పాకారం భిన్దిత్వాపి పలాయింసు.

మహాజనో నగరమజ్ఝే సన్థాగారం సబ్బగన్ధేహి ఉపలిమ్పేత్వా ఉపరి సువణ్ణతారకాదివిచిత్తం వితానం బన్ధిత్వా బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేత్వా సత్థారం ఆనేసి. సత్థా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి లిచ్ఛవీగణోపి సత్థారం పరివారేత్వా నిసీది. సక్కో దేవరాజా దేవగణపరివుతో పతిరూపే ఓకాసే అట్ఠాసి. థేరోపి సకలనగరం అనువిచరిత్వా వూపసన్తరోగేన మహాజనేన సద్ధిం ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిసీది. సత్థా పరిసం ఓలోకేత్వా తదేవ రతనసుత్తం అభాసి. దేసనావసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. ఏవం పునదివసేపీతి సత్తాహం తదేవ రతనసుత్తం దేసేత్వా సబ్బభయానం వూపసన్తభావం ఞత్వా లిచ్ఛవీగణం ఆమన్తేత్వా వేసాలితో నిక్ఖమి. లిచ్ఛవీరాజానో దిగుణం సక్కారం కరోన్తా పున తీహి దివసేహి సత్థారం గఙ్గాతీరం నయింసు.

గఙ్గాయ నిబ్బత్తనాగరాజానో చిన్తేసుం – ‘‘మనుస్సా తథాగతస్స సక్కారం కరోన్తి, మయం కిం న కరోమా’’తి. తే సువణ్ణరజతమణిమయా నావాయో మాపేత్వా సువణ్ణరజతమణిమయే పల్లఙ్కే పఞ్ఞాపేత్వా పఞ్చవణ్ణపదుమసఞ్ఛన్నం ఉదకం కరిత్వా, ‘‘భన్తే, అమ్హాకమ్పి అనుగ్గహం కరోథా’’తి అత్తనో అత్తనో నావం అభిరుహణత్థాయ సత్థారం యాచింసు. ‘‘మనుస్సా చ నాగా చ తథాగతస్స పూజం కరోన్తి, మయం పన కిం న కరోమా’’తి భూమట్ఠకదేవేపి ఆదిం కత్వా యావ అకనిట్ఠబ్రహ్మలోకా సబ్బే దేవా సక్కారం కరింసు. తత్థ నాగా యోజనికాని ఛత్తాతిఛత్తాని ఉక్ఖిపింసు. ఏవం హేట్ఠా నాగా భూమితలే రుక్ఖగచ్ఛపబ్బతాదీసు భూమట్ఠకా దేవతా, అన్తలిక్ఖే ఆకాసట్ఠదేవాతి నాగభవనం ఆదిం కత్వా చక్కవాళపరియన్తేన యావ బ్రహ్మలోకా ఛత్తాతిఛత్తాని ఉస్సాపితాని అహేసుం. ఛత్తన్తరేసు ధజా, ధజన్తరేసు పటాకా, తేసం అన్తరన్తరా పుప్ఫదామవాసచుణ్ణధుమాదీహి సక్కారో అహోసి. సబ్బలఙ్కారపటిమణ్డితా దేవపుత్తా ఛణవేసం గహేత్వా ఉగ్ఘోసయమానా ఆకాసే విచరింసు. తయో ఏవ కిర సమాగమా మహన్తా అహేసుం – యమకపాటిహారియసమాగమో దేవోరోహణసమాగమో అయం గఙ్గోరోహణసమాగమోతి.

పరతీరే బిమ్బిసారోపి లిచ్ఛవీహి కతసక్కారతో దిగుణం సక్కారం సజ్జేత్వా భగవతో ఆగమనం ఉదిక్ఖమానో అట్ఠాసి. సత్థా గఙ్గాయ ఉభోసు పస్సేసు రాజూనం మహన్తం పరిచ్చాగం ఓలోకేత్వా నాగాదీనఞ్చ అజ్ఝాసయం విదిత్వా ఏకేకాయ నావాయ పఞ్చపఞ్చభిక్ఖుసతపరివారం ఏకేకం నిమ్మితబుద్ధం మాపేసి. సో ఏకేకస్స సేతచ్ఛత్తస్స చేవ కప్పరుక్ఖస్స చ పుప్ఫదామస్స చ హేట్ఠా నాగగణపరివుతో నిసిన్నో హోతి. భూమట్ఠకదేవతాదీసుపి ఏకేకస్మిం ఓకాసే సపరివారం ఏకేకం నిమ్మితబుద్ధం మాపేసి. ఏవం సకలచక్కవాళగబ్భే ఏకాలఙ్కారే ఏకుస్సవే ఏకఛణేయేవ చ జాతే సత్థా నాగానమనుగ్గహం కరోన్తో ఏకం రతననావం అభిరుహి. భిక్ఖూసుపి ఏకేకో ఏకేకమేవ అభిరుహి. నాగరాజానో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నాగభవనం పవేసేత్వా సబ్బరత్తిం సత్థు సన్తికే ధమ్మకథం సుత్వా దుతియదివసే దిబ్బేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరివిసింసు. సత్థా అనుమోదనం కత్వా నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా సకలచక్కవాళదేవతాహి పూజియమానో పఞ్చహి నావాసతేహి గఙ్గానదిం అతిక్కమి.

రాజా పచ్చుగ్గన్త్వా సత్థారం నావాతో ఓతారేత్వా ఆగమనకాలే లిచ్ఛవీతి కతసక్కారతో దిగుణం సక్కారం కత్వా పురిమనయేనేవ పఞ్చహి దివసేహి రాజగహం అభినేసి. దుతియదివసే భిక్ఖూ పిణ్డపాతపటిక్కన్తా సాయన్హసమయే ధమ్మసభాయం సన్నిసిన్నా కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘అహో బుద్ధానం మహానుభావో, అహో సత్థరి దేవమనుస్సానం పసాదో, గఙ్గాయ నామ ఓరతో చ పారతో చ అట్ఠయోజనే మగ్గే బుద్ధగతేన పసాదేన రాజూహి సమతలం భూమిం కత్వా వాలుకా ఓకిణ్ణా, జణ్ణుమత్తేన ఓధినా నానావణ్ణాని పుప్ఫాని సన్థతాని, గఙ్గాయ ఉదకం నాగానుభావేన పఞ్చవణ్ణేహి పదుమేహి సఞ్ఛన్నం, యావ అకనిట్ఠభవనా ఛత్తాతిఛత్తాని ఉస్సాపితాని, సకలచక్కవాళగబ్భం ఏకాలఙ్కారం ఏకుస్సవం వియ జాత’’న్తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఏస పూజాసక్కారో మయ్హం బుద్ధానుభావేన నిబ్బత్తో, న నాగదేవబ్రహ్మానుభావేన. అతీతే పన అప్పమత్తకపరిచ్చాగానుభావేన నిబ్బత్తో’’తి వత్వా భిక్ఖూహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే తక్కసిలాయం సఙ్ఖో నామ బ్రాహ్మణో అహోసి. తస్స పుత్తో సుసీమో నామ మాణవో సోళసవస్సుద్దేసికో ఏకదివసం పితరం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘ఇచ్ఛామహం, తాత, బారాణసిం గన్త్వా మన్తే అజ్ఝాయితు’’న్తి. అథ నం పితా ఆహ – ‘‘తేన హి, తాత, అసుకో నామ బ్రాహ్మణో మమ సహాయకో, తస్స సన్తికం గన్త్వా అధీయస్సూ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా అనుపుబ్బేన బారాణసిం గన్త్వా తం బ్రాహ్మణం ఉపసఙ్కమిత్వా పితరా పహితభావమాచిక్ఖి. అథ నం సో ‘‘సహాయకస్స మే పుత్తో’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పటిపస్సద్ధదరథం భద్దకేన దివసేన మన్తే వాచేతుమారభి. సో లహుఞ్చ గణ్హన్తో బహుఞ్చ గణ్హన్తో అత్తనో ఉగ్గహితుగ్గహితం సువణ్ణభాజనే పక్ఖిత్తసీహతేలమివ అవినస్సమానం ధారేన్తో న చిరస్సేవ ఆచరియస్స సమ్ముఖతో ఉగ్గణ్హితబ్బం సబ్బం ఉగ్గణ్హిత్వా సజ్ఝాయం కరోన్తో అత్తనో ఉగ్గహితసిప్పస్స ఆదిమజ్ఝమేవ పస్సతి, నో పరియోసానం.

సో ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘అహం ఇమస్స సిప్పస్స ఆదిమజ్ఝమేవ పస్సామి, నో పరియోసాన’’న్తి వత్వా ఆచరియేన ‘‘అహమ్పి, తాత, న పస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘అథ కో, ఆచరియ, పరియోసానం జానాతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమే, తాత, ఇసయో ఇసిపతనే విహరన్తి, తే జానేయ్యుం, తేసం సన్తికం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛస్సూ’’తి ఆచరియేన వుత్తే పచ్చేకబుద్ధే ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘తుమ్హే కిర పరియోసానం జానాథా’’తి? ‘‘ఆమ, జానామా’’తి. ‘‘తేన హి మే ఆచిక్ఖథా’’తి? ‘‘న మయం అపబ్బజితస్స ఆచిక్ఖామ. సచే తే పరియోసానేనత్థో, పబ్బజస్సూ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తేసం సన్తికే పబ్బజి. అథస్స తే ‘‘ఇదం తావ సిక్ఖస్సూ’’తి వత్వా ‘‘ఏవం తే నివాసేతబ్బం, ఏవం పారుపితబ్బ’’న్తిఆదినా నయేన ఆభిసమాచారికం ఆచిక్ఖింసు. సో తత్థ సిక్ఖన్తో ఉపనిస్సయసమ్పన్నత్తా నచిరస్సేవ పచ్చేకసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా సకలబారాణసినగరే గగనతలే పుణ్ణచన్దో వియ పాకటో లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో అహోసి, సో అప్పాయుకసంవత్తనికస్స కమ్మస్స కతత్తా న చిరస్సేవ పరినిబ్బాయి. అథస్స పచ్చేకబుద్ధా చ మహాజనో చ సరీరకిచ్చం కత్వా ధాతుయో చ గహేత్వా నగరద్వారే థూపం కారేసుం.

సఙ్ఖోపి బ్రాహ్మణో ‘‘పుత్తో మే చిరం గతో, పవత్తిమస్స జానిస్సామీ’’తి తం దట్ఠుకామో తక్కసిలాతో నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన బారాణసిం పత్వా మహాజనకాయం సన్నిపతితం దిస్వా ‘‘అద్ధా ఇమేసు ఏకోపి మే పుత్తస్స పవత్తిం జానిస్సతీ’’తి ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘సుసీమో నామ మాణవో ఇధాగమి, అపి ను ఖో తస్స పవత్తిం జానాథా’’తి? ‘‘ఆమ, బ్రాహ్మణ, జానామ, అసుకస్స బ్రాహ్మణస్స సన్తికే తయో వేదే సజ్ఝాయిత్వా పబ్బజిత్వా పచ్చేకసమ్బోధిం సచ్ఛికత్వా పరినిబ్బుతో, అయమస్స థూపో పతిట్ఠాపితో’’తి. సో భూమిం హత్థేన పహరిత్వా రోదిత్వా కన్దిత్వా తం చేతియఙ్గణం గన్త్వా తిణాని ఉద్ధరిత్వా ఉత్తరసాటకేన వాలుకం ఆహరిత్వా చేతియఙ్గణే ఆకిరిత్వా కమణ్డలుతో ఉదకేన పరిప్ఫోసిత్వా వనపుప్ఫేహి పూజం కత్వా సాటకేన పటాకం ఆరోపేత్వా థూపస్స ఉపరి అత్తనో ఛత్తకం బన్ధిత్వా పక్కామి.

సత్థా ఇదం అతీతం ఆహరిత్వా ‘‘తదా, భిక్ఖవే, అహం సఙ్ఖో బ్రాహ్మణో అహోసిం. మయా సుసీమస్స పచ్చేకబుద్ధస్స చేతియఙ్గణే తిణాని ఉద్ధటాని, తస్స మే కమ్మస్స నిస్సన్దేన అట్ఠయోజనమగ్గం విహతఖాణుకకణ్టకం కత్వా సుద్ధం సమతలం కరింసు. మయా తత్థ వాలుకా ఓకిణ్ణా, తస్స మే నిస్సన్దేన అట్ఠయోజనమగ్గే వాలుకం ఓకిరింసు. మయా తత్థ వనకుసుమేహి పూజా కతా, తస్స మే నిస్సన్దేన అట్ఠయోజనమగ్గే నానావణ్ణాని పుప్ఫాని ఓకిణ్ణాని, ఏకయోజనట్ఠానే గఙ్గాయ ఉదకం పఞ్చవణ్ణేహి పదుమేహి సఞ్ఛన్నం. మయా తత్థ కమణ్డలుఉదకేన భూమి పరిప్ఫోసితా, తస్స మే నిస్సన్దేన వేసాలియం పోక్ఖరవస్సం వస్సి. మయా తత్థ పటాకా, ఆరోపితా, ఛత్తకఞ్చ బద్ధం, తస్స మే నిస్సన్దేన యావ అకనిట్ఠభవనా ధజపటాకఛత్తాతిఛత్తాదీహి సకలచక్కవాళగబ్భం ఏకుస్సవం వియ జాతం. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, ఏస పూజాసక్కారో మయ్హం నేవ బుద్ధానుభావేన నిబ్బత్తో, న నాగదేవబ్రహ్మానుభావేన, అతీతే పన అప్పమత్తకపరిచ్చాగానుభావేనా’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౨౯౦. ‘‘మత్తాసుఖపరిచ్చాగా, పస్సే చే విపులం సుఖం;

చజే మత్తాసుఖం ధీరో, సమ్పస్సం విపులం సుఖ’’న్తి.

తత్థ మత్తాసుఖపరిచ్చాగాతి మత్తాసుఖన్తి పమాణయుత్తకం పరిత్తసుఖం వుచ్చతి, తస్స పరిచ్చాగేన. విపులం సుఖన్తి ఉళారం సుఖం నిబ్బానసుఖం వుచ్చతి, తం చే పస్సేయ్యాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏకఞ్హి భోజనపాతిం సజ్జాపేత్వా భుఞ్జన్తస్స మత్తాసుఖం నామ ఉప్పజ్జతి, తం పన పరిచ్చజిత్వా ఉపోసథం వా కరోన్తస్స దానం వా దదన్తస్స విపులం ఉళారం నిబ్బానసుఖం నామ నిబ్బత్తతి. తస్మా సచే ఏవం తస్స మత్తాసుఖస్స పరిచ్చాగా విపులం సుఖం పస్సతి, అథేతం విపులం సుఖం సమ్మా పస్సన్తో పణ్డితో తం మత్తాసుఖం చజేయ్యాతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

అత్తనోపుబ్బకమ్మవత్థు పఠమం.

౨. కుక్కుటఅణ్డఖాదికావత్థు

పరదుక్ఖూపధానేనాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కుక్కుటఅణ్డఖాదికం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియా కిర అవిదూరే పణ్డురం నామ ఏకో గామో, తత్థేకో కేవట్టో వసతి. సో సావత్థిం గచ్ఛన్తో అచిరవతియం కచ్ఛపఅణ్డాని దిస్వా తాని ఆదాయ సావత్థిం గన్త్వా ఏకస్మిం గేహే పచాపేత్వా ఖాదన్తో తస్మిం గేహే కుమారికాయపి ఏకం అణ్డం అదాసి. సా తం ఖాదిత్వా తతో పట్ఠాయ అఞ్ఞం ఖాదనీయం నామ న ఇచ్ఛి. అథస్సా మాతా కుక్కుటియా విజాతట్ఠానతో ఏకం అణ్డం గహేత్వా అదాసి. సా తం ఖాదిత్వా రసతణ్హాయ బద్ధా తతో పట్ఠాయ సయమేవ కుక్కుటియా అణ్డాని గహేత్వా ఖాదతి. కుక్కుటీ విజాతవిజాతకాలే తం అత్తనో అణ్డాని గహేత్వా ఖాదన్తిం దిస్వా తాయ ఉపద్దుతా ఆఘాతం బన్ధిత్వా ‘‘ఇతో దాని చుతా యక్ఖినీ హుత్వా తవ జాతదారకే ఖాదితుం సమత్థా హుత్వా నిబ్బత్తేయ్య’’న్తి పత్థనం పట్ఠపేత్వా కాలం కత్వా తస్మింయేవ గేహే మజ్జారీ హుత్వా నిబ్బత్తి. ఇతరాపి కాలం కత్వా తత్థేవ కుక్కుటీ హుత్వా నిబ్బత్తి. కుక్కుటీ అణ్డాని విజాయి, మజ్జారీ ఆగన్త్వా తాని ఖాదిత్వా దుతియమ్పి తతియమ్పి ఖాదియేవ. కుక్కుటీ ‘‘తయో వారే మమ అణ్డాని ఖాదిత్వా ఇదాని మమ్పి ఖాదితుకామాసి, ఇతో చుతా సపుత్తకం తం ఖాదితుం లభేయ్య’’న్తి పత్థనం కత్వా తతో చుతా దీపినీ హుత్వా నిబ్బత్తి. ఇతరాపి కాలం కత్వా మిగీ హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్సా విజాతకాలే దీపినీ ఆగన్త్వా తం సద్ధిం పుత్తేహి ఖాది. ఏవం ఖాదన్తా పఞ్చసు అత్తభావసతేసు అఞ్ఞమఞ్ఞస్స దుక్ఖం ఉప్పాదేత్వా అవసానే ఏకా యక్ఖినీ హుత్వా నిబ్బత్తి, ఏకా సావత్థియం కులధీతా హుత్వా నిబ్బత్తి. ఇతో పరం ‘‘న హి వేరేన వేరానీ’’తి (ధ. ప. ౫) గాథాయ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇధ పన సత్థా ‘‘వేరఞ్హి అవేరేన ఉపసమ్మతి, నో వేరేనా’’తి వత్వా ఉభిన్నమ్పి ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౨౯౧. ‘‘పరదుక్ఖూపధానేన, అత్తనో సుఖమిచ్ఛతి;

వేరసంసగ్గసంసట్ఠో, వేరా సో న పరిముచ్చతీ’’తి.

తత్థ పరదుక్ఖూపధానేనాతి పరస్మిం దుక్ఖూపధానేన, పరస్స దుక్ఖుప్పాదనేనాతి అత్థో. వేరసంసగ్గసంసట్ఠోతి యో పుగ్గలో అక్కోసనపచ్చక్కోసనపహరణపటిహరణాదీనం వసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం కతేన వేరసంసగ్గేన సంసట్ఠో. వేరా సో న పరిముచ్చతీతి నిచ్చకాలం వేరవసేన దుక్ఖమేవ పాపుణాతీతి అత్థో.

దేసనావసానే యక్ఖినీ సరణేసు పతిట్ఠాయ పఞ్చ సీలాని సమాదియిత్వా వేరతో ముచ్చి, ఇతరాపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

కుక్కుటఅణ్డఖాదికావత్థు దుతియం.

౩. భద్దియభిక్ఖువత్థు

యఞ్హి కిచ్చన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా భద్దియం నిస్సాయ జాతియావనే విహరన్తో భద్దియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

తే కిర పాదుకమణ్డనే ఉయ్యుత్తా అహేసుం. యథాహ – ‘‘తేన ఖో పన సమయేన భద్దియా భిక్ఖూ అనేకవిహితం పాదుకమణ్డనానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి, తిణపాదుకం కరోన్తిపి కారాపేన్తిపి, ముఞ్జపాదుకం కరోన్తిపి కారాపేన్తిపి, పబ్బజపాదుకం హిన్తాలపాదుకం కమలపాదుకం కమ్బలపాదుకం కరోన్తిపి కారాపేన్తిపి, రిఞ్చన్తి ఉద్దేసం పరిపుచ్ఛం అధిసీలం అధిచిత్తం అధిపఞ్ఞ’’న్తి (మహావ. ౨౫౧). భిక్ఖూ తేసం తథాకరణభావం జానిత్వా ఉజ్ఝాయిత్వా సత్థు ఆరోచేసుం. సత్థా తే భిక్ఖూ గరహిత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, తుమ్హే అఞ్ఞేన కిచ్చేన ఆగతా అఞ్ఞస్మింయేవ కిచ్చే ఉయ్యుత్తా’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౨౯౨. ‘‘యఞ్హి కిచ్చం అపవిద్ధం, అకిచ్చం పన కరీయతి;

ఉన్నళానం పమత్తానం, తేసం వడ్ఢన్తి ఆసవా.

౨౯౩. ‘‘యేసఞ్చ సుసమారద్ధా, నిచ్చం కాయగతా సతి;

అకిచ్చం తే న సేవన్తి, కిచ్చే సాతచ్చకారినో;

సతానం సమ్పజానానం, అత్థం గచ్ఛన్తి ఆసవా’’తి.

తత్థ యఞ్హి కిచ్చన్తి భిక్ఖునో హి పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ అపరిమాణసీలక్ఖన్ధగోపనం అరఞ్ఞావాసో ధుతఙ్గపరిహరణం భావనారామతాతి ఏవమాదీని కిచ్చం నామ. ఇమేహి పన యం అత్తనో కిచ్చం, తం అపవిద్ధం ఛడ్డితం. అకిచ్చన్తి భిక్ఖునో ఛత్తమణ్డనం ఉపాహనమణ్డనం పాదుకపత్తథాలకధమ్మకరణకాయబన్ధనఅంసబద్ధకమణ్డనం అకిచ్చం నామ. యేహి తం కయిరతి, తేసం మాననళం ఉక్ఖిపిత్వా చరణేన ఉన్నళానం సతివోస్సగ్గేన పమత్తానం చత్తారో ఆసవా వడ్ఢన్తీతి అత్థో. సుసమారద్ధాతి సుపగ్గహితా. కాయగతా సతీతి కాయానుపస్సనాభావనా. అకిచ్చన్తి తే ఏతం ఛత్తమణ్డనాదికం అకిచ్చం న సేవన్తి న కరోన్తీతి అత్థో. కిచ్చేతి పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ కత్తబ్బే అపరిమాణసీలక్ఖన్ధగోపనాదికే కరణీయే. సాతచ్చకారినోతి సతతకారినో అట్ఠితకారినో. తేసం సతియా అవిప్పవాసేన సతానం సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం గోచరసమ్పజఞ్ఞం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞన్తి చతూహి సమ్పజఞ్ఞేహి సమ్పజానానం చత్తారోపి ఆసవా అత్థం గచ్ఛన్తి, పరిక్ఖయం అభావం గచ్ఛన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే తే భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసు, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

భద్దియవత్థు తతియం.

౪. లకుణ్డకభద్దియత్థేరవత్థు

మాతరన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లకుణ్డకభద్దియత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకదివసఞ్హి సమ్బహులా ఆగన్తుకా భిక్ఖూ సత్థారం దివాట్ఠానే నిసిన్నం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. తస్మిం ఖణే లకుణ్డకభద్దియత్థేరో భగవతో అవిదూరే అతిక్కమతి. సత్థా తేసం భిక్ఖూనం చిత్తాచారం ఞత్వా ఓలోకేత్వా ‘‘పస్సథ, భిక్ఖవే, అయం భిక్ఖు మాతాపితరో హన్త్వా నిద్దుక్ఖో హుత్వా యాతీ’’తి వత్వా తేహి భిక్ఖూహి ‘‘కిం ను ఖో సత్థా వదతీ’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం ముఖాని ఓలోకేత్వా సంసయపక్ఖన్దేహి, ‘‘భన్తే, కిం నామేతం వదేథా’’తి వుత్తే తేసం ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౨౯౪. ‘‘మాతరం పితరం హన్త్వా, రాజానో ద్వే చ ఖత్తియే;

రట్ఠం సానుచరం హన్త్వా, అనీఘో యాతి బ్రాహ్మణో’’తి.

తత్థ సానుచరన్తి ఆయసాధకేన ఆయుత్తకేన సహితం. ఏత్థ హి ‘‘తణ్హా జనేతి పురిస’’న్తి (సం. ని. ౧.౫౫-౫౭) వచనతో తీసు భవేసు సత్తానం జననతో తణ్హా మాతా నామ. ‘‘అహం అసుకస్స నామ రఞ్ఞో వా రాజమహామత్తస్స వా పుత్తో’’తి పితరం నిస్సాయ అస్మిమానస్స ఉప్పజ్జనతో అస్మిమానో పితా నామ. లోకో వియ రాజానం యస్మా సబ్బదిట్ఠిగతాని ద్వే సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠియో భజన్తి, తస్మా ద్వే సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠియో ద్వే ఖత్తియరాజానో నామ. ద్వాదసాయతనాని విత్థతట్ఠేన రట్ఠదిసత్తా రట్ఠం నామ. ఆయసాధకో ఆయుత్తకపురిసో వియ తన్నిస్సితో నన్దిరాగో అనుచరో నామ. అనీఘోతి నిద్దుక్ఖో. బ్రాహ్మణోతి ఖీణాసవో. ఏతేసం తణ్హాదీనం అరహత్తమగ్గఞాణాసినా హతత్తా ఖీణాసవో నిద్దుక్ఖో హుత్వా యాతీతి అయమేత్థత్థో.

దేసనావసానే తే భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసు.

దుతియగాథాయపి వత్థు పురిమసదిసమేవ. తదా హి సత్థా లకుణ్డకభద్దియత్థేరమేవ ఆరబ్భ కథేసి. తేసం ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౨౯౫. ‘‘మాతరం పితరం హన్త్వా, రాజానో ద్వే చ సోత్థియే;

వేయగ్ఘపఞ్చమం హన్త్వా, అనీఘో యాతి బ్రాహ్మణో’’తి.

తత్థ ద్వే చ సోత్థియేతి ద్వే చ బ్రాహ్మణే. ఇమిస్సా గాథాయ సత్థా అత్తనో ధమ్మిస్సరతాయ చ దేసనావిధికుసలతాయ చ సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠియో ద్వే బ్రాహ్మణరాజానో చ కత్వా కథేసి. వేయగ్ఘపఞ్చమన్తి ఏత్థ బ్యగ్ఘానుచరితో సప్పటిభయో దుప్పటిపన్నో మగ్గో వేయగ్ఘో నామ, విచికిచ్ఛానీవరణమ్పి తేన సదిసతాయ వేయగ్ఘం నామ, తం పఞ్చమం అస్సాతి నీవరణపఞ్చకం వేయగ్ఘపఞ్చమం నామ. ఇదఞ్చ వేయగ్ఘపఞ్చమం అరహత్తమగ్గఞాణాసినా నిస్సేసం హన్త్వా అనీఘోవ యాతి బ్రాహ్మణోతి అయమేత్థత్థో. సేసం పురిమసదిసమేవాతి.

లకుణ్డకభద్దియత్థేరవత్థు చతుత్థం.

౫. దారుసాకటికపుత్తవత్థు

సుప్పబుద్ధన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దారుసాకటికస్స పుత్తం ఆరబ్భ కథేసి.

రాజగహస్మిఞ్హి సమ్మాదిట్ఠికపుత్తో మిచ్ఛాదిట్ఠికపుత్తోతి ద్వే దారకా అభిక్ఖణం గుళకీళం కీళన్తి. తేసు సమ్మాదిట్ఠికపుత్తో గుళం ఖిపమానో బుద్ధానుస్సతిం ఆవజ్జేత్వా ‘‘నమో బుద్ధస్సా’’తి వత్వా వత్వా గుళం ఖిపతి. ఇతరో తిత్థియగుణే ఉద్దిసిత్వా ‘‘నమో అరహన్తాన’’న్తి వత్వా వత్వా ఖిపతి. తేసు సమ్మాదిట్ఠికస్స పుత్తో జినాతి, ఇతరో పన పరాజయతి. సో తస్స కిరియం దిస్వా ‘‘అయం ఏవం అనుస్సరిత్వా ఏవం వత్వా గుళం ఖిపన్తో మమం జినాతి, అహమ్పి ఏవరూపం కరిస్సామీ’’తి బుద్ధానుస్సతియం పరిచయమకాసి. అథేకదివసం తస్స పితా సకటం యోజేత్వా దారూనం అత్థాయ గచ్ఛన్తో తమ్పి దారకం ఆదాయ గన్త్వా అటవియం దారూనం సకటం పూరేత్వా ఆగచ్ఛన్తో బహినగరే సుసానసామన్తే ఉదకఫాసుకట్ఠానే గోణే మోచేత్వా భత్తవిస్సగ్గమకాసి. అథస్స తే గోణా సాయన్హసమయే నగరం పవిసన్తేన గోగణేన సద్ధిం నగరమేవ పవిసింసు. సాకటికోపి గోణే అనుబన్ధన్తో నగరం పవిసిత్వా సాయం గోణే దిస్వా ఆదాయ నిక్ఖమన్తో ద్వారం న సమ్పాపుణి. తస్మిఞ్హి అసమ్పత్తేయేవ ద్వారం పిహితం.

అథస్స పుత్తో ఏకకోవ రత్తిభాగే సకటస్స హేట్ఠా నిపజ్జిత్వా నిద్దం ఓక్కమి. రాజగహం పన పకతియాపి అమనుస్సబహులం. అయఞ్చ సుసానసన్తికే నిపన్నో. తత్థ నం ద్వే అమనుస్సా పస్సింసు. ఏకో సాసనస్స పటికణ్డకో మిచ్ఛాదిట్ఠికో, ఏకో సమ్మాదిట్ఠికో. తేసు మిచ్ఛాదిట్ఠికో ఆహ – ‘‘అయం నో భక్ఖో, ఇమం ఖాదిస్సామా’’తి. ఇతరో ‘‘అలం మా తే రుచ్చీ’’తి నివారేతి. సో తేన నివారియమానోపి తస్స వచనం అనాదియిత్వా దారకం పాదేసు గహేత్వా ఆకడ్ఢి. సో బుద్ధానుస్సతియా పరిచితత్తా తస్మిం ఖణే ‘‘నమో బుద్ధస్సా’’తి ఆహ. అమనుస్సో మహాభయభీతో పటిక్కమిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం ఇతరో ‘‘అమ్హేహి అకిచ్చం కతం, దణ్డకమ్మం తస్స కరోమా’’తి వత్వా తం రక్ఖమానో అట్ఠాసి. మిచ్ఛాదిట్ఠికో నగరం పవిసిత్వా రఞ్ఞో భోజనపాతిం పూరేత్వా భోజనం ఆహరి. అథ నం ఉభోపి తస్స మాతాపితరో వియ హుత్వా ఉపట్ఠాపేత్వా భోజేత్వా ‘‘ఇమాని అక్ఖరాని రాజావ పస్సతు, మా అఞ్ఞో’’తి తం పవత్తిం పకాసేన్తా యక్ఖానుభావేన భోజనపాతియం అక్ఖరాని ఛిన్దిత్వా పాతిం దారుసకటే పక్ఖిపిత్వా సబ్బరత్తిం ఆరక్ఖం కత్వా పక్కమింసు.

పునదివసే ‘‘రాజకులతో చోరేహి భోజనభణ్డం అవహట’’న్తి కోలాహలం కరోన్తా ద్వారాని పిదహిత్వా ఓలోకేన్తా తత్థ అపస్సన్తా నగరా నిక్ఖమిత్వా ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తా దారుసకటే సువణ్ణపాతిం దిస్వా ‘‘అయం చోరో’’తి తం దారకం గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసుం. రాజా అక్ఖరాని దిస్వా ‘‘కిం ఏతం, తాతా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘నాహం, దేవ, జానామి, మాతాపితరో మే ఆగన్త్వా రత్తిం భోజేత్వా రక్ఖమానా అట్ఠంసు, అహమ్పి మాతాపితరో మం రక్ఖన్తీతి నిబ్భయోవ నిద్దం ఉపగతో. ఏత్తకం అహం జానామీ’’తి. అథస్స మాతాపితరోపి తం ఠానం ఆగమంసు. రాజా తం పవత్తిం ఞత్వా తే తయోపి జనే ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా సబ్బం ఆరోచేత్వా ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, బుద్ధానుస్సతి ఏవ రక్ఖా హోతి, ఉదాహు ధమ్మానుస్సతిఆదయోపీ’’తి పుచ్ఛి. అథస్స సత్థా, ‘‘మహారాజ, న కేవలం బుద్ధానుస్సతియేవ రక్ఖా, యేసం పన ఛబ్బిధేన చిత్తం సుభావితం, తేసం అఞ్ఞేన రక్ఖావరణేన వా మన్తోసధేహి వా కిచ్చం నత్థీ’’తి వత్వా ఛ ఠానాని దస్సేన్తో ఇమా గాథా అభాసి.

౨౯౬. ‘‘సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తి, సదా గోతమసావకా;

యేసం దివా చ రత్తో చ, నిచ్చం బుద్ధగతా సతి.

౨౯౭. ‘‘సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తి, సదా గోతమసావకా;

యేసం దివా చ రత్తో చ, నిచ్చం ధమ్మగతా సతి.

౨౯౮. ‘‘సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తి, సదా గోతమసావకా;

యేసం దివా చ రత్తో చ, నిచ్చం సఙ్ఘగతా సతి.

౨౯౯. ‘‘సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తి, సదా గోతమసావకా;

యేసం దివా చ రత్తో చ, నిచ్చం కాయగతా సతి.

౩౦౦. ‘‘సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తి, సదా గోతమసావకా;

యేసం దివా చ రత్తో చ, అహింసాయ రతో మనో.

౩౦౧. ‘‘సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తి, సదా గోతమసావకా;

యేసం దివా చ రత్తో చ, భావనాయ రతో మనో’’తి.

తత్థ సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తీతి బుద్ధగతం సతిం గహేత్వా సుపన్తా, గహేత్వాయేవ చ పబుజ్ఝన్తా సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తి నామ. సదా గోతమసావకాతి గోతమగోత్తస్స బుద్ధస్స సవనన్తే జాతత్తా తస్సేవ అనుసాసనియా సవనతాయ గోతమసావకా. బుద్ధగతా సతీతి యేసం ‘‘ఇతిపి సో భగవా’’తిఆదిప్పభేదే బుద్ధగుణే ఆరబ్భ ఉప్పజ్జమానా సతి నిచ్చకాలం అత్థి, తే సదాపి సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తీతి అత్థో. తథా అసక్కోన్తా పన ఏకదివసం తీసు కాలేసు ద్వీసు కాలేసు ఏకస్మిమ్పి కాలే బుద్ధానుస్సతిం మనసి కరోన్తా సుప్పబుద్ధం పబుజ్ఝన్తియేవ నామ. ధమ్మగతా సతీతి ‘‘స్వాఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తిఆదిప్పభేదే ధమ్మగుణే ఆరబ్భ ఉప్పజ్జమానా సతి. సఙ్ఘగతా సతీతి ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తిఆదిప్పభేదే సఙ్ఘగుణే ఆరబ్భ ఉప్పజ్జమానా సతి. కాయగతా సతీతి ద్వత్తింసాకారవసేన వా నవసివథికావసేన వా చతుధాతువవత్థానవసేన వా అజ్ఝత్తనీలకసిణాదిరూపజ్ఝానవసేన వా ఉప్పజ్జమానా సతి. అహింసాయ రతోతి ‘‘సో కరుణాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తి (విభ. ౬౪౨) ఏవం వుత్తాయ కరుణాభావనాయ రతో. భావనాయాతి మేత్తాభావనాయ. కిఞ్చాపి హేట్ఠా కరుణాభావనాయ వుత్తత్తా ఇధ సబ్బాపి అవసేసా భావనా నామ, ఇధ పన మేత్తాభావనావ అధిప్పేతా. సేసం పఠమగాథాయ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

దేసనావసానే దారకో సద్ధిం మాతాపితూహి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. పచ్ఛా పన పబ్బజిత్వా సబ్బేపి అరహత్తం పాపుణింసు, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

దారుసాకటికపుత్తవత్థు పఞ్చమం.

౬. వజ్జిపుత్తకభిక్ఖువత్థు

దుప్పబ్బజ్జన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేసాలిం నిస్సాయ మహావనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం వజ్జిపుత్తకం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తం సన్ధాయ వుత్తం – అఞ్ఞతరో వజ్జిపుత్తకో భిక్ఖు వేసాలియం విహరతి అఞ్ఞతరస్మిం వనసణ్డే, తేన ఖో పన సమయేన వేసాలియం సబ్బరత్తిఛణో హోతి. అథ ఖో సో భిక్ఖు వేసాలియా తూరియతాళితవాదితనిగ్ఘోససద్దం సుత్వా పరిదేవమానో తాయం వేలాయం ఇమం గాథం అభాసి –

‘‘ఏకకా మయం అరఞ్ఞే విహరామ,

అపవిద్ధంవ వనస్మిం దారుకం;

ఏతాదిసికాయ రత్తియా,

కోసు నామమ్హేహి పాపియో’’తి. (సం. ని. ౧.౨౨౯);

సో కిర వజ్జిరట్ఠే రాజపుత్తో వారేన సమ్పత్తం రజ్జం పహాయ పబ్బజితో వేసాలియం చాతుమహారాజికేహి సద్ధిం ఏకాబద్ధం కత్వా సకలనగరే ధజపటాకాదీహి పటిమణ్డితే కోముదియా పుణ్ణమాయ సబ్బరత్తిం ఛణవారే వత్తమానే భేరియాదీనం తూరియానం తాళితానం నిగ్ఘోసం వీణాదీనఞ్చ వాదితానం సద్దం సుత్వా యాని వేసాలియం సత్త రాజసహస్సాని సత్త రాజసతాని సత్త రాజానో, తత్తకా ఏవ చ నేసం ఉపరాజసేనాపతిఆదయో, తేసు అలఙ్కతపటియత్తేసు నక్ఖత్తకీళనత్థాయ వీథిం ఓతిణ్ణేసు సట్ఠిహత్థే మహాచఙ్కమే చఙ్కమమానో గగనమజ్ఝే ఠితం పుణ్ణచన్దం దిస్వా చఙ్కమకోటియం ఫలకం నిస్సాయ ఠితో వేఠనాలఙ్కారవిరహితత్తా వనే ఛడ్డితదారుకం వియ అత్తభావం ఓలోకేత్వా ‘‘అత్థి ను ఖో అఞ్ఞో అమ్హేహి లామకతరో’’తి చిన్తేన్తో పకతియా ఆరఞ్ఞకాదిగుణయుత్తోపి తస్మిం ఖణే అనభిరతియా పీళితో ఏవమాహ. సో తస్మిం వనసణ్డే అధివత్థాయ దేవతాయ ‘‘ఇమం భిక్ఖుం సంవేజేస్సామీ’’తి అధిప్పాయేన –

‘‘ఏకకోవ త్వం అరఞ్ఞే విహరసి, అపవిద్ధంవ వనస్మిం దారుకం;

తస్స తే బహుకా పిహయన్తి, నేరయికా వియ సగ్గగామిన’’న్తి. (సం. ని. ౧.౨౨౯) –

వుత్తం ఇమం గాథం సుత్వా పునదివసే సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా నిసీది. సత్థా తం పవత్తిం ఞత్వా ఘరావాసస్స దుక్ఖతం పకాసేతుకామో పఞ్చ దుక్ఖాని సమోధానేత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౦౨. ‘‘దుప్పబ్బజ్జం దురభిరమం, దురావాసా ఘరా దుఖా;

దుక్ఖోసమానసంవాసో, దుక్ఖానుపతితద్ధగూ;

తస్మా న చద్ధగూ సియా, న చ దుక్ఖానుపతితో సియా’’తి.

తత్థ దుప్పబ్బజ్జన్తి అప్పం వా మహన్తం వా భోగక్ఖన్ధఞ్చేవ ఞాతిపరివట్టఞ్చ పహాయ ఇమస్మిం సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజ్జం నామ దుక్ఖం. దురభిరమన్తి ఏవం పబ్బజితేనాపి భిక్ఖాచరియాయ జీవితవుత్తిం ఘటేన్తేన అపరిమాణసీలక్ఖన్ధగోపనధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తిపూరణవసేన అభిరమితుం దుక్ఖం. దురావాసాతి యస్మా పన ఘరం ఆవసన్తేన రాజూనం రాజకిచ్చం, ఇస్సరానం ఇస్సరకిచ్చం వహితబ్బం, పరిజనా చేవ ధమ్మికా సమణబ్రాహ్మణా చ సఙ్గహితబ్బా. ఏవం సన్తేపి ఘరావాసో ఛిద్దఘటో వియ మహాసముద్దో వియ చ దుప్పూరో. తస్మా ఘరావాసా నామేతే దురావాసా దుక్ఖా ఆవసితుం, తేనేవ కారణేన దుక్ఖాతి అత్థో. దుక్ఖో సమానసంవాసోతి గిహినో వా హి యే జాతిగోత్తకులభోగేహి పబ్బజితా వా సీలాచారబాహుసచ్చాదీహి సమానాపి హుత్వా ‘‘కోసి త్వం, కోస్మి అహ’’న్తిఆదీని వత్వా అధికరణపసుతా హోన్తి, తే అసమానా నామ, తేహి సద్ధిం సంవాసో దుక్ఖోతి అత్థో. దుక్ఖానుపతితద్ధగూతి యే వట్టసఙ్ఖాతం అద్ధానం పటిపన్నత్తా అద్ధగూ, తే దుక్ఖే అనుపతితావ. తస్మా న చద్ధగూతి యస్మా దుక్ఖానుపతితభావోపి దుక్ఖో అద్ధగూభావోపి, తస్మా వట్టసఙ్ఖాతం అద్ధానం గమనతాయ అద్ధగూ న భవేయ్య, వుత్తప్పకారేన దుక్ఖేన అనుపతితోపి న భవేయ్యాతి అత్థో.

దేసనావసానే సో భిక్ఖు పఞ్చసు ఠానేసు దస్సితే దుక్ఖే నిబ్బిన్దన్తో పఞ్చోరమ్భాగియాని పఞ్చ ఉద్ధమ్భాగియాని సంయోజనాని పదాలేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠహీతి.

వజ్జిపుత్తకభిక్ఖువత్థు ఛట్ఠం.

౭. చిత్తగహపతివత్థు

సద్ధోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో చిత్తగహపతిం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు బాలవగ్గే ‘‘అసన్తం భావనమిచ్ఛేయ్యా’’తి గాథావణ్ణనాయ విత్థారితం. గాథాపి తత్థేవ వుత్తా. వుత్తఞ్హేతం తత్థ (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౭౪) –

‘‘కిం పన, భన్తే, ఏతస్స తుమ్హాకం సన్తికం ఆగచ్ఛన్తస్సేవాయం లాభసక్కారో ఉప్పజ్జతి, ఉదాహు అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తస్సాపి ఉప్పజ్జతీ’’తి. ‘‘ఆనన్ద, మమ సన్తికం ఆగచ్ఛన్తస్సాపి అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తస్సాపి తస్స ఉప్పజ్జతేవ. అయఞ్హి ఉపాసకో సద్ధో పసన్నో సమ్పన్నసీలో, ఏవరూపో పుగ్గలో యం యం పదేసం భజతి, తత్థ తత్థేవస్స లాభసక్కారో నిబ్బత్తతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౦౩. ‘‘సద్ధో సీలేన సమ్పన్నో, యసోభోగసమప్పితో;

యం యం పదేసం భజతి, తత్థ తత్థేవ పూజితో’’తి. (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౭౪);

తత్థ సద్ధోతి లోకియలోకుత్తరసద్ధాయ సమన్నాగతో. సీలేనాతి ఆగారియసీలం, అనాగారియసీలన్తి దువిధం సీలం. తేసు ఇధ ఆగారియసీలం అధిప్పేతం, తేన సమన్నాగతోతి అత్థో. యసోభోగసమప్పితోతి యాదిసో అనాథపిణ్డికాదీనం పఞ్చఉపాసకసతపరివారసఙ్ఖాతో ఆగారియయసో, తాదిసేనేవ యసేన ధనధఞ్ఞాదికో చేవ సత్తవిధఅరియధనసఙ్ఖాతో చాతి దువిధో భోగో, తేన సమన్నాగతోతి అత్థో. యం యం పదేసన్తి పురత్థిమాదీసు దిసాసు ఏవరూపో కులపుత్తో యం యం పదేసం భజతి, తత్థ తత్థ ఏవరూపేన లాభసక్కారేన పూజితోవ హోతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

చిత్తగహపతివత్థు సత్తమం.

౮. చూళసుభద్దావత్థు

దూరే సన్తోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అనాథపిణ్డికస్స ధీతరం చూళసుభద్దం నామ ఆరబ్భ కథేసి.

అనాథపిణ్డికస్స కిర దహరకాలతో పట్ఠాయ ఉగ్గనగరవాసీ ఉగ్గో నామ సేట్ఠిపుత్తో సహాయకో అహోసి. తే ఏకాచరియకులే సిప్పం ఉగ్గణ్హన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం కతికం కరింసు ‘‘అమ్హాకం వయప్పత్తకాలే పుత్తధీతాసు జాతాసు యో పుత్తస్స ధీతరం వారేతి, తేన తస్స ధీతా దాతబ్బా’’తి. తే ఉభోపి వయప్పత్తా అత్తనో అత్తనో నగరే సేట్ఠిట్ఠానే పతిట్ఠహింసు. అథేకస్మిం సమయే ఉగ్గసేట్ఠి వణిజ్జం పయోజేన్తో పఞ్చహి సకటసతేహి సావత్థిం అగమాసి. అనాథపిణ్డికో అత్తనో ధీతరం చూళసుభద్దం ఆమన్తేత్వా, ‘‘అమ్మ, పితా తే ఉగ్గసేట్ఠి నామ ఆగతో, తస్స కత్తబ్బకిచ్చం సబ్బం తవ భారో’’తి ఆణాపేసి. సా ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా తస్స ఆగతదివసతో పట్ఠాయ సహత్థేనేవ సూపబ్యఞ్జనాదీని సమ్పాదేతి, మాలాగన్ధవిలేపనాదీని అభిసఙ్ఖరోతి, భోజనకాలే తస్స న్హానోదకం పటియాదాపేత్వా న్హానకాలతో పట్ఠాయ సబ్బకిచ్చాని సాధుకం కరోతి.

ఉగ్గసేట్ఠి తస్సా ఆచారసమ్పత్తిం దిస్వా పసన్నచిత్తో ఏకదివసం అనాథపిణ్డికేన సద్ధిం సుఖకథాయ సన్నిసిన్నో ‘‘మయం దహరకాలే ఏవం నామ కతికం కరిమ్హా’’తి సారేత్వా చూళసుభద్దం అత్తనో పుత్తస్సత్థాయ వారేసి. సో పన పకతియావ మిచ్ఛాదిట్ఠికో. తస్మా దసబలస్స తమత్థం ఆరోచేత్వా సత్థారా ఉగ్గసేట్ఠిస్సూపనిస్సయం దిస్వా అనుఞ్ఞాతో భరియాయ సద్ధిం మన్తేత్వా తస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా దివసం వవత్థపేత్వా ధీతరం విసాఖం దత్వా ఉయ్యోజేన్తో ధనఞ్చయసేట్ఠి వియ మహన్తం సక్కారం కత్వా సుభద్దం ఆమన్తేత్వా, ‘‘అమ్మ, ససురకులే వసన్తియా నామ అన్తోఅగ్గి బహి న నీహరితబ్బో’’తి (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౫౯; ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౫౨ విసాఖావత్థు) ధనఞ్చయసేట్ఠినా విసాఖాయ దిన్ననయేనేవ దస ఓవాదే దత్వా ‘‘సచే మే గతట్ఠానే ధీతు దోసో ఉప్పజ్జతి, తుమ్హేహి సోధేతబ్బో’’తి అట్ఠ కుటుమ్బికే పాటిభోగే గహేత్వా తస్సా ఉయ్యోజనదివసే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా పురిమభవే ధీతరా కతానం సుచరితానం ఫలవిభూతిం లోకస్స పాకటం కత్వా దస్సేన్తో వియ మహన్తేన సక్కారేన ధీతరం ఉయ్యోజేసి. తస్సా అనుపుబ్బేన ఉగ్గనగరం పత్తకాలే ససురకులేన సద్ధిం మహాజనో పచ్చుగ్గమనమకాసి.

సాపి అత్తనో సిరివిభవం పాకటం కాతుం విసాఖా వియ సకలనగరస్స అత్తానం దస్సేన్తీ రథే ఠత్వా నగరం పవిసిత్వా నాగరేహి పేసితే పణ్ణాకారే గహేత్వా అనురూపవసేన తేసం తేసం పేసేన్తీ సకలనగరం అత్తనో గుణేహి ఏకాబద్ధమకాసి. మఙ్గలదివసాదీసు పనస్సా ససురో అచేలకానం సక్కారం కరోన్తో ‘‘ఆగన్త్వా అమ్హాకం సమణే వన్దతూ’’తి పేసేసి. సా లజ్జాయ నగ్గే పస్సితుం అసక్కోన్తీ గన్తుం న ఇచ్ఛతి. సో పునప్పునం పేసేత్వాపి తాయ పటిక్ఖిత్తో కుజ్ఝిత్వా ‘‘నీహరథ న’’న్తి ఆహ. సా ‘‘న సక్కా మమ అకారణేన దోసం ఆరోపేతు’’న్తి కుటుమ్బికే పక్కోసాపేత్వా తమత్థం ఆరోచేసి. తే తస్సా నిద్దోసభావం ఞత్వా సేట్ఠిం సఞ్ఞాపేసుం. సో ‘‘అయం మమ సమణే అహిరికాతి న వన్దీ’’తి భరియాయ ఆరోచేసి. సా ‘‘కీదిసా ను ఖో ఇమిస్సా సమణా, అతివియ తేసం పసంసతీ’’తి తం పక్కోసాపేత్వా ఆహ –

‘‘కీదిసా సమణా తుయ్హం, బాళ్హం ఖో నే పసంససి;

కింసీలా కింసమాచారా, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితా’’తి. (అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౨౪);

అథస్సా సుభద్దా బుద్ధానఞ్చేవ బుద్ధసావకానఞ్చ గుణే పకాసేన్తీ –

‘‘సన్తిన్ద్రియా సన్తమానసా, సన్తం తేసం గతం ఠితం;

ఓక్ఖిత్తచక్ఖూ మితభాణీ, తాదిసా సమణా మమ. (అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౨౪);

‘‘కాయకమ్మం సుచి నేసం, వాచాకమ్మం అనావిలం;

మనోకమ్మం సువిసుద్ధం, తాదిసా సమణా మమ.

‘‘విమలా సఙ్ఖముత్తాభా, సుద్ధా అన్తరబాహిరా;

పుణ్ణా సుద్ధేహి ధమ్మేహి, తాదిసా సమణా మమ.

‘‘లాభేన ఉన్నతో లోకో, అలాభేన చ ఓనతో;

లాభాలాభేన ఏకట్ఠా, తాదిసా సమణా మమ.

‘‘యసేన ఉన్నతో లోకో, అయసేన చ ఓనతో;

యసాయసేన ఏకట్ఠా, తాదిసా సమణా మమ.

‘‘పసంసాయున్నతో లోకో, నిన్దాయాపి చ ఓనతో;

సమా నిన్దాపసంసాసు, తాదిసా సమణా మమ.

‘‘సుఖేన ఉన్నతో లోకో, దుక్ఖేనాపి చ ఓనతో;

అకమ్పా సుఖదుక్ఖేసు, తాదిసా సమణా మమా’’తి. –

ఏవమాదీహి వచనేహి సస్సుం తోసేసి.

అథ నం ‘‘సక్కా తవ సమణే అమ్హాకమ్పి దస్సేతు’’న్తి వత్వా ‘‘సక్కా’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి యథా మయం తే పస్సామ, తథా కరోహీ’’తి వుత్తే సా ‘‘సాధూ’’తి బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం సజ్జేత్వా ఉపరిపాసాదతలే ఠత్వా జేతవనాభిముఖీ సక్కచ్చం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా బుద్ధగుణే ఆవజ్జేత్వా గన్ధవాసపుప్ఫధుమేహి పూజం కత్వా, ‘‘భన్తే, స్వాతనాయ బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేమి, ఇమినా మే సఞ్ఞాణేన సత్థా నిమన్తితభావం జానాతూ’’తి సుమనపుప్ఫానం అట్ఠ ముట్ఠియో ఆకాసే ఖిపి. పుప్ఫాని గన్త్వా చతుపరిసమజ్ఝే ధమ్మం దేసేన్తస్స సత్థునో ఉపరి మాలావితానం హుత్వా అట్ఠంసు. తస్మిం ఖణే అనాథపిణ్డికోపి ధమ్మకథం సుత్వా స్వాతనాయ సత్థారం నిమన్తేసి. సత్థా ‘‘అధివుత్థం మయా, గహపతి, స్వాతనాయ భత్త’’న్తి వత్వా, ‘‘భన్తే, మయా పురేతరం ఆగతో నత్థి, కస్స ను ఖో వో అధివుత్థ’’న్తి వుత్తే ‘‘చూళసుభద్దాయ, గహపతి, నిమన్తితో’’తి వత్వా ‘‘నను, భన్తే, చూళసుభద్దా దూరే వసతి ఇతో వీసతియోజనసతమత్థకే’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమ గహపతి, దూరే వసన్తాపి హి సప్పురిసా అభిముఖే ఠితా వియ పకాసేన్తీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౦౪. ‘‘దూరే సన్తో పకాసేన్తి, హిమవన్తోవ పబ్బతో;

అసన్తేత్థ న దిస్సన్తి, రత్తిం ఖిత్తా యథా సరా’’తి.

తత్థ సన్తోతి రాగాదీనం సన్తతాయ బుద్ధాదయో సన్తా నామ. ఇధ పన పుబ్బబుద్ధేసు కతాధికారా ఉస్సన్నకుసలమూలా భావితభావనా సత్తా సన్తోతి అధిప్పేతా. పకాసేన్తీతి దూరే ఠితాపి బుద్ధానం ఞాణపథం ఆగచ్ఛన్తా పాకటా హోన్తి. హిమవన్తో వాతి యథా హి తియోజనసహస్సవిత్థతో పఞ్చయోజనసతుబ్బేధో చతురాసీతియా కూటసహస్సేహి పటిమణ్డితో హిమవన్తపబ్బతో దూరే ఠితానమ్పి అభిముఖే ఠితో వియ పకాసేతి, ఏవం పకాసేన్తీతి అత్థో. అసన్తేత్థాతి దిట్ఠధమ్మగరుకా వితిణ్ణపరలోకా ఆమిసచక్ఖుకా జీవికత్థాయ పబ్బజితా బాలపుగ్గలా అసన్తో నామ, తే ఏత్థ బుద్ధానం దక్ఖిణస్స జాణుమణ్డలస్స సన్తికే నిసిన్నాపి న దిస్సన్తి న పఞ్ఞాయన్తి. రత్తిం ఖిత్తాతి రత్తిం చతురఙ్గసమన్నాగతే అన్ధకారే ఖిత్తసరా వియ తథారూపస్స ఉపనిస్సయభూతస్స పుబ్బహేతునో అభావేన న పఞ్ఞాయన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సక్కో దేవరాజా ‘‘సత్థారా సుభద్దాయ నిమన్తనం అధివాసిత’’న్తి ఞత్వా విస్సకమ్మదేవపుత్తం ఆణాపేసి – ‘‘పఞ్చ కూటాగారసతాని నిమ్మినిత్వా స్వే బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం ఉగ్గనగరం నేహీ’’తి. సో పునదివసే పఞ్చసతాని కూటాగారాని నిమ్మినిత్వా జేతవనద్వారే అట్ఠాసి. సత్థా ఉచ్చినిత్వా విసుద్ధఖీణాసవానంయేవ పఞ్చసతాని ఆదాయ సపరివారో కూటాగారేసు నిసీదిత్వా ఉగ్గనగరం అగమాసి. ఉగ్గసేట్ఠిపి సపరివారో సుభద్దాయ దిన్ననయేనేవ తథాగతస్స ఆగతమగ్గం ఓలోకేన్తో సత్థారం మహన్తేన సిరివిభవేన ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా పసన్నమానసో మాలాదీహి మహన్తం సక్కారం కరోన్తో సపరివారో సమ్పటిచ్ఛిత్వా వన్దిత్వా మహాదానం దత్వా పునప్పునం నిమన్తేత్వా సత్తాహం మహాదానం అదాసి. సత్థాపిస్స సప్పాయం సల్లక్ఖేత్వా ధమ్మం దేసేసి. తం ఆదిం కత్వా చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. సత్థా ‘‘చూళసుభద్దాయ అనుగ్గహణత్థం త్వం ఇధేవ హోహీ’’తి అనురుద్ధత్థేరం నివత్తాపేత్వా సావత్థిమేవ అగమాసి. తతో పట్ఠాయ తం నగరం సద్ధాసమ్పన్నం అహోసీతి.

చూళసుభద్దావత్థు అట్ఠమం.

౯. ఏకవిహారిత్థేరవత్థు

ఏకాసనన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకవిహారిత్థేరం నామ ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర థేరో ఏకకోవ సేయ్యం కప్పేతి, ఏకకోవ నిసీదతి, ఏకకోవ చఙ్కమతి, ఏకకోవ తిట్ఠతీతి చతుపరిసన్తరే పాకటో అహోసి. అథ నం భిక్ఖూ, ‘‘భన్తే, ఏవరూపో నామాయం థేరో’’తి తథాగతస్సారోచేసుం. సత్థా ‘‘సాధు సాధూ’’తి తస్స సాధుకారం దత్వా ‘‘భిక్ఖునా నామ పవివిత్తేన భవితబ్బ’’న్తి వివేకే ఆనిసంసం కథేత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౦౫. ‘‘ఏకాసనం ఏకసేయ్యం, ఏకో చరమతన్దితో;

ఏకో దమయమత్తానం, వనన్తే రమితో సియా’’తి.

తత్థ ఏకాసనం ఏకసేయ్యన్తి భిక్ఖుసహస్సమజ్ఝేపి మూలకమ్మట్ఠానం అవిజహిత్వా తేనేవ మనసికారేన నిసిన్నస్స ఆసనం ఏకాసనం నామ. లోహపాసాదసదిసేపి చ పాసాదే భిక్ఖుసహస్సమజ్ఝేపి పఞ్ఞత్తే విచిత్రపచ్చత్థరణూపధానే మహారహే సయనే సతిం ఉపట్ఠపేత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన మూలకమ్మట్ఠానమనసికారేన నిపన్నస్స భిక్ఖునో సేయ్యా ఏకసేయ్యా నామ. ఏవరూపం ఏకాసనఞ్చ ఏకసేయ్యఞ్చ భజేథాతి అత్థో. అతన్దితోతి జఙ్ఘబలం నిస్సాయ జీవితకప్పనేన అకుసీతో హుత్వా సబ్బీరియాపథేసు ఏకకోవ చరన్తోతి అత్థో. ఏకో దమయన్తి రత్తిట్ఠానాదీసు కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జిత్వా మగ్గఫలాధిగమవసేన ఏకోవ హుత్వా అత్తానం దమేన్తోతి అత్థో. వనన్తే రమితో సియాతి ఏవం అత్తానం దమేన్తో ఇత్థిపురిససద్దాదీహి పవివిత్తే వనన్తేయేవ అభిరమితో భవేయ్య. న హి సక్కా ఆకిణ్ణవిహారినా ఏవం అత్తానం దమేతున్తి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు. తతో పట్ఠాయ మహాజనో ఏకవిహారికమేవ పత్థేసీతి.

ఏకవిహారిత్థేరవత్థు నవమం.

పకిణ్ణకవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఏకవీసతిమో వగ్గో.