౨౨. నిరయవగ్గో

౧. సున్దరీపరిబ్బాజికావత్థు

అభూతవాదీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సున్దరిం పరిబ్బాజికం ఆరబ్భ కథేసి.

‘‘తేన ఖో పన సమయేన భగవా సక్కతో హోతి గరుకతో మానితో పూజితో’’తి వత్థు విత్థారతో ఉదానే (ఉదా. ౩౮) ఆగతమేవ. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – భగవతో కిర భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ పఞ్చన్నం మహానదీనం మహోఘసదిసే లాభసక్కారే ఉప్పన్నే హతలాభసక్కారా అఞ్ఞతిత్థియా సూరియుగ్గమనకాలే ఖజ్జోపనకా వియ నిప్పభా హుత్వా ఏకతో సన్నిపతిత్వా మన్తయింసు – ‘‘మయం సమణస్స గోతమస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ హతలాభసక్కారా, న నో కోచి అత్థిభావమ్పి జానాతి, కేన ను ఖో సద్ధిం ఏకతో హుత్వా సమణస్స గోతమస్స అవణ్ణం ఉప్పాదేత్వా లాభసక్కారమస్స అన్తరధాపేయ్యామా’’తి. అథ నేసం ఏతదహోసి – ‘‘సున్దరియా సద్ధిం ఏకతో హుత్వా సక్కుణిస్సామా’’తి. తే ఏకదివసం సున్దరిం తిత్థియారామం పవిసిత్వా వన్దిత్వా ఠితం నాలపింసు. సా పునప్పునం సల్లపన్తీపి పటివచనం అలభిత్వా ‘‘అపి పనయ్యా, కేనచి విహేఠితత్థా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కిం, భగిని, సమణం గోతమం అమ్హే విహేఠేత్వా హతలాభసక్కారే కత్వా విచరన్తం న పస్ససీ’’తి? ‘‘మయా ఏత్థ కిం కాతుం వట్టతీ’’తి? ‘‘త్వం ఖోసి, భగిని, అభిరూపా సోభగ్గప్పత్తా, సమణస్స గోతమస్స అయసం ఆరోపేత్వా మహాజనం తవ కథం గాహాపేత్వా హతలాభసక్కారం కరోహీ’’తి. సా తం సుత్వా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పక్కన్తా తతో పట్ఠాయ మాలాగన్ధవిలేపనకప్పూరకటుకఫలాదీని గహేత్వా సాయం మహాజనస్స సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా నగరం పవిసనకాలే జేతవనాభిముఖీ గచ్ఛతి, ‘‘కహం గచ్ఛసీ’’తి చ పుట్ఠా ‘‘సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గమిస్సామి, అహఞ్హి తేన సద్ధిం ఏకగన్ధకుటియం వసామీ’’తి వత్వా అఞ్ఞతరస్మిం తిత్థియారామే వసిత్వా పాతోవ జేతవనమగ్గం ఓతరిత్వా నగరాభిముఖీ ఆగచ్ఛన్తీ ‘‘కిం, సున్దరి, కహం గతాసీ’’తి పుట్ఠా ‘‘సమణేన గోతమేన సద్ధిం ఏకగన్ధకుటియం వసిత్వా తం కిలేసరతియా రమాపేత్వా ఆగతామ్హీ’’తి వదతి.

అథ తే కతిపాహచ్చయేన ధుత్తానం కహాపణే దత్వా ‘‘గచ్ఛథ సున్దరిం మారేత్వా సమణస్స గోతమస్స గన్ధకుటియా సమీపే మాలాకచవరన్తరే నిక్ఖిపిత్వా ఏథా’’తి వదింసు. తే తథా అకంసు. తతో తిత్థియా ‘‘సున్దరిం న పస్సామా’’తి కోలాహలం కత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా ‘‘కహం వో ఆసఙ్కా’’తి వుత్తా ‘‘ఇమేసు దివసేసు జేతవనే వసతి, తత్థస్సా పవత్తిం న జానామా’’తి వత్వా ‘‘తేన హి గచ్ఛథ, నం విచినథా’’తి రఞ్ఞా అనుఞ్ఞాతా అత్తనో ఉపట్ఠాకే గహేత్వా జేతవనం గన్త్వా విచినన్తా మాలాకచవరన్తరే తం దిస్వా మఞ్చకం ఆరోపేత్వా నగరం పవేసేత్వా ‘‘సమణస్స గోతమస్స సావకా ‘సత్థారా కతం పాపకమ్మం పటిచ్ఛాదేస్సామా’తి సున్దరిం మారేత్వా మాలాకచవరన్తరే నిక్ఖిపింసూ’’తి రఞ్ఞో ఆరోచయింసు. రాజా ‘‘తేన హి గచ్ఛథ, నగరం ఆహిణ్డథా’’తి ఆహ. తే నగరవీథీసు ‘‘పస్సథ సమణానం సక్యపుత్తియానం కమ్మ’’న్తిఆదీని వత్వా పున రఞ్ఞో నివేసనద్వారం ఆగమింసు. రాజా సున్దరియా సరీరం ఆమకసుసానే అట్టకం ఆరోపేత్వా రక్ఖాపేసి. సావత్థివాసినో ఠపేత్వా అరియసావకే సేసా యేభుయ్యేన ‘‘పస్సథ సమణానం సక్యపుత్తియానం కమ్మ’’న్తిఆదీని వత్వా అన్తోనగరేపి బహినగరేపి భిక్ఖూ అక్కోసన్తా విచరన్తి. భిక్ఖూ తం పవత్తిం తథాగతస్స ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘తేన హి తుమ్హేపి తే మనుస్సే ఏవం పటిచోదేథా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౦౬. ‘‘అభూతవాదీ నిరయం ఉపేతి,

యో వాపి కత్వా న కరోమిచాహ;

ఉభోపి తే పేచ్చ సమా భవన్తి,

నిహీనకమ్మా మనుజా పరత్థా’’తి.

తత్థ అభూతవాదీతి పరస్స దోసం అదిస్వావ ముసావాదం కత్వా తుచ్ఛేన పరం అబ్భాచిక్ఖన్తో. కత్వాతి యో వా పన పాపకమ్మం కత్వా ‘‘నాహం ఏతం కరోమీ’’తి ఆహ. పేచ్చ సమా భవన్తీతి తే ఉభోపి జనా పరలోకం గన్త్వా నిరయం ఉపగమనేన గతియా సమా భవన్తి. గతియేవ నేసం పరిచ్ఛిన్నా, ఆయు పన నేసం న పరిచ్ఛిన్నం. బహుకఞ్హి పాపకమ్మం కత్వా చిరం నిరయే పచ్చన్తి, పరిత్తం కత్వా అప్పమత్తకమేవ కాలం. యస్మా పన నేసం ఉభిన్నమ్పి లామకమేవ కమ్మం, తేన వుత్తం – ‘‘నిహీనకమ్మా మనుజా పరత్థా’’తి. పరత్థాతి ఇమస్స పన పదస్స పురతో పేచ్చపదేన సమ్బన్ధో. పేచ్చ పరత్థ ఇతో గన్త్వా తే నిహీనకమ్మా పరలోకే సమా భవన్తీతి అత్థో. దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

రాజా ‘‘సున్దరియా అఞ్ఞేహి మారితభావం జానాథా’’తి పురిసే ఉయ్యోజేసి. అథ తే ధుత్తా తేహి కహాపణేహి సురం పివన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం కరింసు. ఏకో ఏకం ఆహ – ‘‘త్వం సున్దరిం ఏకప్పహారేనేవ మారేత్వా మాలాకచవరన్తరే నిక్ఖిపిత్వా తతో లద్ధకహాపణేహి సురం పివసి, హోతు హోతూ’’తి. రాజపురిసా తే ధుత్తే గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసుం. అథ నే రాజా ‘‘తుమ్హేహి సా మారితా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘కేహి మారాపితా’’తి? ‘‘అఞ్ఞతిత్థియేహి, దేవా’’తి. రాజా తిత్థియే పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి. తే తథేవ వదింసు. తేన హి గచ్ఛథ తుమ్హే ఏవం వదన్తా నగరం ఆహిణ్డథ – ‘‘అయం సున్దరీ సమణస్స గోతమస్స అవణ్ణం ఆరోపేతుకామేహి అమ్హేహి మారాపితా, నేవ సమణస్స గోతమస్స, న సావకానం దోసో అత్థి, అమ్హాకమేవ దోసో’’తి. తే తథా కరింసు. బాలమహాజనో తదా సద్దహి, తిత్థియాపి ధుత్తాపి పురిసవధదణ్డం పాపుణింసు. తతో పట్ఠాయ బుద్ధానం సక్కారో మహా అహోసీతి.

సున్దరీపరిబ్బాజికావత్థు పఠమం.

౨. దుచ్చరితఫలపీళితవత్థు

కాసావకణ్ఠాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దుచ్చరితఫలానుభావేన పీళితే సత్తే ఆరబ్భ కథేసి.

ఆయస్మా హి మోగ్గల్లానో లక్ఖణత్థేరేన సద్ధిం గిజ్ఝకూటా ఓరోహన్తో అట్ఠిసఙ్ఖలికపేతాదీనం అత్తభావే దిస్వా సితం కరోన్తో లక్ఖణత్థేరేన సితకారణం పుట్ఠో ‘‘అకాలో, ఆవుసో, ఇమస్స పఞ్హస్స, తథాగతస్స సన్తికే మం పుచ్ఛేయ్యాసీ’’తి వత్వా తథాగతస్స సన్తికే థేరేన పుట్ఠో అట్ఠిసఙ్ఖలికపేతాదీనం దిట్ఠభావం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఇధాహం, ఆవుసో, గిజ్ఝకూటా పబ్బతా ఓరోహన్తో అద్దసం భిక్ఖుం వేహాసం గచ్ఛన్తం, తస్స సఙ్ఘాటిపి ఆదిత్తా సమ్పజ్జలితా సజోతిభూతా…పే… కాయోపి ఆదిత్తో’’తిఆదినా (పారా. ౨౩౦; సం. ని. ౨.౨౧౮) నయేన సద్ధిం పత్తచీవరకాయబన్ధనాదీహి డయ్హమానే పఞ్చ సహధమ్మికే ఆరోచేసి. సత్థా తేసం కస్సపదసబలస్స సాసనే పబ్బజిత్వా పబ్బజ్జాయ అనురూపం కాతుం అసక్కోన్తానం పాపభావం ఆచిక్ఖిత్వా తస్మిం ఖణే తత్థ నిసిన్నానం బహూనం పాపభిక్ఖూనం దుచ్చరితకమ్మస్స విపాకం దస్సేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౩౦౭. ‘‘కాసావకణ్ఠా బహవో, పాపధమ్మా అసఞ్ఞతా;

పాపా పాపేహి కమ్మేహి, నిరయం తే ఉపపజ్జరే’’తి.

తత్థ కాసావకణ్ఠాతి కాసావేన పలివేఠితకణ్ఠా. పాపధమ్మాతి లామకధమ్మా. అసఞ్ఞతాతి కాయాదిసంయమరహితా, తథారూపా పాపపుగ్గలా అత్తనా కతేహి అకుసలకమ్మేహి నిరయం ఉపపజ్జన్తి, తే తత్థ పచ్చిత్వా తతో చుతా విపాకావసేసేన పేతేసుపి ఏవం పచ్చన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

దుచ్చరితఫలపీళితవత్థు దుతియం.

౩. వగ్గుముదాతీరియభిక్ఖువత్థు

సేయ్యో అయోగుళోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేసాలిం ఉపనిస్సాయ మహావనే విహరన్తో వగ్గుముదాతీరియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపారాజికే (పారా. ౧౯౩ ఆదయో) ఆగతమేవ.

తదా హి సత్థా తే భిక్ఖూ ‘‘కిం పన తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఉదరస్సత్థాయ గిహీనం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స వణ్ణం భాసిత్థా’’తి వత్వా తేహి ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వుత్తే తే భిక్ఖూ అనేకపరియాయేన గరహిత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౦౮. ‘‘సేయ్యో అయోగుళో భుత్తో, తత్తో అగ్గిసిఖూపమో;

యఞ్చే భుఞ్జేయ్య దుస్సీలో, రట్ఠపిణ్డమసఞ్ఞతో’’తి.

తత్థ యఞ్చే భుఞ్జేయ్యాతి యం దుస్సీలో నిస్సీలపుగ్గలో కాయాదీహి అసఞ్ఞతో రట్ఠవాసీహి సద్ధాయ దిన్నం రట్ఠపిణ్డం ‘‘సమణోమ్హీ’’తి పటిజానన్తో గహేత్వా భుఞ్జేయ్య, తత్తో ఆదిత్తో అగ్గివణ్ణో అయోగుళోవ భుత్తో సేయ్యో సున్దరతరో. కిం కారణా? తప్పచ్చయా హి ఏకోవ అత్తభావో ఝాయేయ్య, దుస్సీలో పన సద్ధాదేయ్యం భుఞ్జిత్వా అనేకానిపి జాతిసతాని నిరయే పచ్చేయ్యాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

వగ్గుముదాతీరియభిక్ఖువత్థు తతియం.

౪. ఖేమకసేట్ఠిపుత్తవత్థు

చత్తారి ఠానానీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అనాథపిణ్డికస్స భాగినేయ్యం ఖేమకం నామ సేట్ఠిపుత్తం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర అభిరూపో అహోసి, యేభుయ్యేన ఇత్థియో తం దిస్వా రాగాభిభూతా సకభావేన సణ్ఠాతుం నాసక్ఖింసు. సోపి పరదారకమ్మాభిరతోవ అహోసి. అథ నం రత్తిం రాజపురిసా గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసుం. రాజా మహాసేట్ఠిస్స లజ్జామీతి తం కిఞ్చి అవత్వా విస్సజ్జాపేసి. సో పన నేవ విరమి. అథ నం దుతియమ్పి తతియమ్పి రాజపురిసా గహేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసుం. రాజా విస్సజ్జాపేసియేవ. మహాసేట్ఠి, తం పవత్తిం సుత్వా తం ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా, ‘‘భన్తే, ఇమస్స ధమ్మం దేసేథా’’తి ఆహ. సత్థా తస్స సంవేగకథం వత్వా పరదారసేవనాయ దోసం దస్సేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౩౦౯. ‘‘చత్తారి ఠానాని నరో పమత్తో,

ఆపజ్జతి పరదారూపసేవీ;

అపుఞ్ఞలాభం న నికామసేయ్యం,

నిన్దం తతీయం నిరయం చతుత్థం.

౩౧౦. ‘‘అపుఞ్ఞలాభో చ గతీ చ పాపికా,

భీతస్స భీతాయ రతీ చ థోకికా;

రాజా చ దణ్డం గరుకం పణేతి,

తస్మా నరో పరదారం న సేవే’’తి.

తత్థ ఠానానీతి దుక్ఖకారణాని. పమత్తోతి సతివోస్సగ్గేన సమన్నాగతో. ఆపజ్జతీతి పాపుణాతి. పరదారూపసేవీతి పరదారం ఉపసేవన్తో ఉప్పథచారీ. అపుఞ్ఞలాభన్తి అకుసలలాభం. న నికామసేయ్యన్తి యథా ఇచ్ఛతి, ఏవం సేయ్యం అలభిత్వా అనిచ్ఛితం పరిత్తకమేవ కాలం సేయ్యం లభతి. అపుఞ్ఞలాభో చాతి ఏవం తస్స అయఞ్చ అపుఞ్ఞలాభో, తేన చ అపుఞ్ఞేన నిరయసఙ్ఖాతా పాపికా గతి హోతి. రతీ చ థోకికాతి యా తస్స భీతస్స భీతాయ ఇత్థియా సద్ధిం రతి, సాపి థోకికా పరిత్తా హోతి. గరుకన్తి రాజా చ హత్థచ్ఛేదాదివసేన గరుకం దణ్డం పణేతి. తస్మాతి యస్మా పరదారం సేవన్తో ఏతాని అపుఞ్ఞాదీని పాపుణాతి, తస్మా పరదారం న సేవేయ్యాతి అత్థో.

దేసనావసానే ఖేమకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. తతో పట్ఠాయ మహాజనో సుఖం వీతినామేసి. కిం పనస్స పుబ్బకమ్మన్తి? సో కిర కస్సపబుద్ధకాలే ఉత్తమమల్లో హుత్వా ద్వే సువణ్ణపటాకా దసబలస్స కఞ్చనథూపే ఆరోపేత్వా పత్థనం పట్ఠపేసి ‘‘ఠపేత్వా ఞాతిసాలోహితిత్థియో అవసేసా మం దిస్వా రజ్జన్తూ’’తి. ఇదమస్స పుబ్బకమ్మన్తి. తేన తం నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే దిస్వా పరేసం ఇత్థియో సకభావేన సణ్ఠాతుం నాసక్ఖింసూతి.

ఖేమకసేట్ఠిపుత్తవత్థు చతుత్థం.

౫. దుబ్బచభిక్ఖువత్థు

కుసో యథాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం దుబ్బచభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకో కిర భిక్ఖు అసఞ్చిచ్చ ఏకం తిణం ఛిన్దిత్వా కుక్కుచ్చే ఉప్పన్నే ఏకం భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘ఆవుసో, యో తిణం ఛిన్దతి, తస్స కిం హోతీ’’తి తం అత్తనా కతభావం ఆరోచేత్వా పుచ్ఛి. అథ నం ఇతరో ‘‘త్వం తిణస్స ఛిన్నకారణా కిఞ్చి హోతీతి సఞ్ఞం కరోసి, న ఏత్థ కిఞ్చి హోతి, దేసేత్వా పన ముచ్చతీ’’తి వత్వా సయమ్పి ఉభోహి హత్థేహి తిణం లుఞ్చిత్వా అగ్గహేసి. భిక్ఖూ తం పవత్తిం సత్థు ఆరోచేసుం. సత్థా తం భిక్ఖుం అనేకపరియాయేన విగరహిత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౩౧౧. ‘‘కుసో యథా దుగ్గహితో, హత్థమేవానుకన్తతి;

సామఞ్ఞం దుప్పరామట్ఠం, నిరయాయుపకడ్ఢతి.

౩౧౨. ‘‘యం కిఞ్చి సిథిలం కమ్మం, సంకిలిట్ఠఞ్చ యం వతం;

సఙ్కస్సరం బ్రహ్మచరియం, న తం హోతి మహప్ఫలం.

౩౧౩. ‘‘కయిరా చే కయిరాథేనం, దళ్హమేనం పరక్కమే;

సిథిలో హి పరిబ్బాజో, భియ్యో ఆకిరతే రజ’’న్తి.

తత్థ కుసోతి యం కిఞ్చి తిఖిణధారం తిణం అన్తమసో తాలపణ్ణమ్పి, యథా సో కుసో యేన దుగ్గహితో, తస్స హత్థం అనుకన్తతి ఫాలేతి, ఏవమేవ సమణధమ్మసఙ్ఖాతం సామఞ్ఞమ్పి ఖణ్డసీలాదితాయ దుప్పరామట్ఠం నిరయాయుపకడ్ఢతి, నిరయే నిబ్బత్తాపేతీతి అత్థో. సిథిలన్తి ఓలీయిత్వా కరణేన సిథిలగాహం కత్వా కతం యంకిఞ్చి కమ్మం. సంకిలిట్ఠన్తి వేసియాదికేసు అగోచరేసు చరణేన సంకిలిట్ఠం. సఙ్కస్సరన్తి సఙ్కాహి సరితబ్బం, ఉపోసథకిచ్చాదీసు అఞ్ఞతరకిచ్చేన సన్నిపతితమ్పి సఙ్ఘం దిస్వా ‘‘అద్ధా ఇమే మమ చరియం ఞత్వా మం ఉక్ఖిపితుకామావ సన్నిపతితా’’తి ఏవం అత్తనో ఆసఙ్కాహి సరితం ఉస్సఙ్కితం పరిసఙ్కితం. న తం హోతీతి తం ఏవరూపం సమణధమ్మసఙ్ఖాతం బ్రహ్మచరియం తస్స పుగ్గలస్స మహప్ఫలం న హోతి, తస్స మహప్ఫలాభావేనేవ భిక్ఖదాయకానమ్పిస్స న మహప్ఫలం హోతీతి అత్థో. కయిరా చేతి తస్మా యం కమ్మం కరేయ్య, తం కరేయ్యాథేవ. దళ్హమేనం పరక్కమేతి థిరకతమేవ కత్వా అవత్తసమాదానో హుత్వా ఏనం కయిరా. పరిబ్బాజోతి సిథిలభావేన కతో ఖణ్డాదిభావప్పత్తో సమణధమ్మో. భియ్యో ఆకిరతే రజన్తి అబ్భన్తరే విజ్జమానం రాగరజాదిం ఏవరూపో సమణధమ్మో అపనేతుం న సక్కోతి, అథ ఖో తస్స ఉపరి అపరమ్పి రాగరజాదిం ఆకిరతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు, సోపి భిక్ఖు సంవరే ఠత్వా పచ్ఛా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణీతి.

దుబ్బచభిక్ఖువత్థు పఞ్చమం.

౬. ఇస్సాపకతిత్థివత్థు

అకతన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం ఇస్సాపకతం ఇత్థిం ఆరబ్భ కథేసి.

తస్సా కిర సామికో ఏకాయ గేహదాసియా సద్ధిం సన్థవం అకాసి. సా ఇస్సాపకతా తం దాసిం హత్థపాదేసు బన్ధిత్వా తస్సా కణ్ణనాసం ఛిన్దిత్వా ఏకస్మిం గుళ్హగబ్భే పక్ఖిపిత్వా ద్వారం పిదహిత్వా తస్స కమ్మస్స అత్తనా కతభావం పటిచ్ఛాదేతుం ‘‘ఏహి, అయ్య, విహారం గన్త్వా ధమ్మం సుణిస్సామా’’తి సామికం ఆదాయ విహారం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తీ నిసీది. అథస్సా ఆగన్తుకఞాతకా గేహం ఆగన్త్వా ద్వారం వివరిత్వా తం విప్పకారం దిస్వా దాసిం మోచయింసు. సా విహారం గన్త్వా చతుపరిసమజ్ఝే ఠితా తమత్థం దసబలస్స ఆరోచేసి. సత్థా తస్సా వచనం సుత్వా ‘‘దుచ్చరితం నామ ‘ఇదం మే అఞ్ఞే న జానన్తీ’తి అప్పమత్తకమ్పి న కాతబ్బం, అఞ్ఞస్మిం అజానన్తేపి సుచరితమేవ కాతబ్బం. పటిచ్ఛాదేత్వా కతమ్పి హి దుచ్చరితం నామ పచ్ఛానుతాపం కరోతి, సుచరితం పామోజ్జమేవ జనేతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౧౪. ‘‘అకతం దుక్కటం సేయ్యో, పచ్ఛా తప్పతి దుక్కటం;

కతఞ్చ సుకతం సేయ్యో, యం కత్వా నానుతప్పతీ’’తి.

తత్థ దుక్కటన్తి సావజ్జం అపాయసంవత్తనికం కమ్మం అకతమేవ సేయ్యో వరం ఉత్తమం. పచ్ఛా తప్పతీతి తఞ్హి అనుస్సరితానుస్సరితకాలే తప్పతియేవ. సుకతన్తి అనవజ్జం పన సుఖదాయకం సుగతిసంవత్తనికమేవ కమ్మం కతం సేయ్యో. యం కత్వాతి యం కమ్మం కత్వా పచ్ఛా అనుస్సరణకాలే న తప్పతి నానుతప్పతి, సోమనస్సజాతోవ హోతి, తం కమ్మం వరన్తి అత్థో.

దేసనావసానే ఉపాసకో చ సా చ ఇత్థీ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. తఞ్చ పన దాసిం తత్థేవ భుజిస్సం కత్వా ధమ్మచారినిం కరింసూతి.

ఇస్సాపకతిత్థివత్థు ఛట్ఠం.

౭. సమ్బహులభిక్ఖువత్థు

నగరం యథాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సమ్బహులే ఆగన్తుకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

తే కిర ఏకస్మిం పచ్చన్తే వస్సం ఉపగన్త్వా పఠమమాసే సుఖం విహరింసు. మజ్ఝిమమాసే చోరా ఆగన్త్వా తేసం గోచరగామం పహరిత్వా కరమరే గహేత్వా అగమంసు. తతో పట్ఠాయ మనుస్సా చోరానం పటిబాహనత్థాయ తం పచ్చన్తనగరం అభిసఙ్ఖరోన్తా తే భిక్ఖూ సక్కచ్చం ఉపట్ఠాతుం ఓకాసం న లభింసు. తే అఫాసుకం వస్సం వసిత్వా వుత్థవస్సా సత్థు దస్సనాయ సావత్థిం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. సత్థా తేహి సద్ధిం కతపటిసన్థారో ‘‘కిం, భిక్ఖవే, సుఖం వసిత్థా’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘భన్తే, మయం పఠమమాసమేవ సుఖం వసిమ్హా, మజ్ఝిమమాసే చోరా గామం పహరింసు, తతో పట్ఠాయ మనుస్సా నగరం అభిసఙ్ఖరోన్తా సక్కచ్చం ఉపట్ఠాతుం ఓకాసం న లభింసు. తస్మా అఫాసుకం వస్సం వసిమ్హా’’తి వుత్తే ‘‘అలం, భిక్ఖవే, మా చిన్తయిత్థ, ఫాసువిహారో నామ నిచ్చకాలం దుల్లభో, భిక్ఖునా నామ యథా తే మనుస్సా నగరం గోపయింసు, ఏవం అత్తభావమేవ గోపయితుం వట్టతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౧౫. ‘‘నగరం యథా పచ్చన్తం, గుత్తం సన్తరబాహిరం;

ఏవం గోపేథ అత్తానం, ఖణో వో మా ఉపచ్చగా;

ఖణాతీతా హి సోచన్తి, నిరయమ్హి సమప్పితా’’తి.

తత్థ సన్తరబాహిరన్తి, భిక్ఖవే, యథా తేహి మనుస్సేహి తం పచ్చన్తనగరం ద్వారపాకారాదీని థిరాని కరోన్తేహి సఅన్తరం, అట్టాలకపరిఖాదీని థిరాని కరోన్తేహి సబాహిరన్తి సన్తరబాహిరం సుగుత్తం కతం, ఏవం తుమ్హేపి సతిం ఉపట్ఠపేత్వా అజ్ఝత్తికాని ఛ ద్వారాని పిదహిత్వా ద్వారరక్ఖికం సతిం అవిస్సజ్జేత్వా యథా గయ్హమానాని బాహిరాని ఛ ఆయతనాని అజ్ఝత్తికానం ఉపఘాతాయ సంవత్తన్తి, తథా అగ్గహణేన తానిపి థిరాని కత్వా తేసం అప్పవేసాయ ద్వారరక్ఖికం సతిం అప్పహాయ విచరన్తా అత్తానం గోపేథాతి అత్థో. ఖణో వో మా ఉపచ్చగాతి యో హి ఏవం అత్తానం న గోపేతి, తం పుగ్గలం అయం బుద్ధుప్పాదఖణో మజ్ఝిమదేసే ఉప్పత్తిఖణో సమ్మాదిట్ఠియా పటిలద్ధఖణో ఛన్నం ఆయతనానం అవేకల్లఖణోతి సబ్బోపి అయం ఖణో అతిక్కమతి, సో ఖణో తుమ్హే మా అతిక్కమతు. ఖణాతీతాతి యే హి తం ఖణం అతీతా, తే చ పుగ్గలే సో చ ఖణో అతీతో, తే నిరయమ్హి సమప్పితా హుత్వా తత్థ నిబ్బత్తిత్వా సోచన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే తే భిక్ఖూ ఉప్పన్నసంవేగా అరహత్తే పతిట్ఠహింసూతి.

సమ్బహులభిక్ఖువత్థు సత్తమం.

౮. నిగణ్ఠవత్థు

అలజ్జితాయేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో నిగణ్ఠే ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి దివసే భిక్ఖూ నిగణ్ఠే దిస్వా కథం సముట్ఠాపేసుం, ‘‘ఆవుసో, సబ్బసో అప్పటిచ్ఛన్నేహి అచేలకేహి ఇమే నిగణ్ఠా వరతరా, యే ఏకం పురిమపస్సమ్పి తావ పటిచ్ఛాదేన్తి, సహిరికా మఞ్ఞే ఏతే’’తి. తం సుత్వా నిగణ్ఠా ‘‘న మయం ఏతేన కారణేన పటిచ్ఛాదేమ, పంసురజాదయో పన పుగ్గలా ఏవ, జీవితిన్ద్రియపటిబద్ధా ఏవ, తే నో భిక్ఖాభాజనేసు మా పతింసూతి ఇమినా కారణేన పటిచ్ఛాదేమా’’తి వత్వా తేహి సద్ధిం వాదపటివాదవసేన బహుం కథం కథేసుం. భిక్ఖూ సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా నిసిన్నకాలే తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. సత్థా, ‘‘భిక్ఖవే, అలజ్జితబ్బేన లజ్జిత్వా లజ్జితబ్బేన అలజ్జమానా నామ దుగ్గతిపరాయణావ హోన్తీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౩౧౬. ‘‘అలజ్జితాయే లజ్జన్తి, లజ్జితాయే న లజ్జరే;

మిచ్ఛాదిట్ఠిసమాదానా, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం.

౩౧౭. ‘‘అభయే భయదస్సినో, భయే చాభయదస్సినో;

మిచ్ఛాదిట్ఠిసమాదానా, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతి’’న్తి.

తత్థ అలజ్జితాయేతి అలజ్జితబ్బేన. భిక్ఖాభాజనఞ్హి అలజ్జితబ్బం నామ, తే పన తం పటిచ్ఛాదేత్వా విచరన్తా తేన లజ్జన్తి నామ. లజ్జితాయేతి అపటిచ్ఛన్నేన హిరికోపీనఙ్గేన లజ్జితబ్బేన. తే పన తం అపటిచ్ఛాదేత్వా విచరన్తా లజ్జితాయే న లజ్జన్తి నామ. తేన తేసం అలజ్జితబ్బేన లజ్జితం లజ్జితబ్బేన అలజ్జితం తుచ్ఛగహణభావేన చ అఞ్ఞథాగహణభావేన చ మిచ్ఛాదిట్ఠి హోతి. తం సమాదియిత్వా విచరన్తా పన తే మిచ్ఛాదిట్ఠిసమాదానా సత్తా నిరయాదిభేదం దుగ్గతిం గచ్ఛన్తీతి అత్థో. అభయేతి భిక్ఖాభాజనం నిస్సాయ రాగదోసమోహమానదిట్ఠికిలేసదుచ్చరితభయానం అనుప్పజ్జనతో భిక్ఖాభాజనం అభయం నామ, భయేన తం పటిచ్ఛాదేన్తా పన అభయే భయదస్సినో నామ. హిరికోపీనఙ్గం పన నిస్సాయ రాగాదీనం ఉప్పజ్జనతో తం భయం నామ, తస్స అపటిచ్ఛాదనేన భయే చాభయదస్సినో. తస్స తం అయథాగహణస్స సమాదిన్నత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠిసమాదానా సత్తా దుగ్గహిం గచ్ఛన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ నిగణ్ఠా సంవిగ్గమానసా పబ్బజింసు, సమ్పత్తానమ్పి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

నిగణ్ఠవత్థు అట్ఠమం.

౯. తిత్థియసావకవత్థు

అవజ్జేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో తిత్థియసావకే ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే అఞ్ఞతిత్థియసావకా అత్తనో పుత్తే సమ్మాదిట్ఠికానం ఉపాసకానం పుత్తేహి సద్ధిం సపరివారే కీళమానే దిస్వా గేహం ఆగతకాలే ‘‘న వో సమణా సక్యపుత్తియా వన్దితబ్బా, నాపి తేసం విహారం పవిసితబ్బ’’న్తి సపథం కారయింసు. తే ఏకదివసం జేతవనవిహారస్స బహిద్వారకోట్ఠకసామన్తే కీళన్తా పిపాసితా అహేసుం. అథేకం ఉపాసకదారకం ‘‘త్వం ఏత్థ గన్త్వా పానీయం పివిత్వా అమ్హాకమ్పి ఆహరాహీ’’తి పహిణింసు. సో విహారం పవిసిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా పానీయం పివిత్వా తమత్థం ఆరోచేసి. అథ నం సత్థా ‘‘త్వమేవ పానీయం పివిత్వా గన్త్వా ఇతరేపి పానీయపివనత్థాయ ఇధేవ పేసేహీ’’తి ఆహ. సో తథా అకాసి. తే ఆగన్త్వా పానీయం పివింసు. సత్థా తే పక్కోసాపేత్వా తేసం సప్పాయం ధమ్మకథం కథేత్వా తే అచలసద్ధే కత్వా సరణేసు చ సీలేసు చ పతిట్ఠాపేసి. తే సకాని గేహాని గన్త్వా తమత్థం మాతాపితూనం ఆరోచేసుం. అథ నేసం మాతాపితరో ‘‘పుత్తకా నో విపన్నదిట్ఠికా జాతా’’తి దోమనస్సప్పత్తా పరిదేవింసు. అథ తేసం ఛేకా సమ్బహులా పటివిస్సకా మనుస్సా ఆగన్త్వా దోమనస్సవూపసమనత్థాయ ధమ్మం కథయింసు. తే తేసం కథం సుత్వా ‘‘ఇమే దారకే సమణస్స గోతమస్సేవ నియ్యాదేస్సామా’’తి మహన్తేన ఞాతిగణేన సద్ధిం విహారం నయింసు. సత్థా తేసం అజ్ఝాసయం ఓలోకేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౩౧౮. ‘‘అవజ్జే వజ్జమతినో, వజ్జే చావజ్జదస్సినో;

మిచ్ఛాదిట్ఠిసమాదానా, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిం.

౩౧౯. ‘‘వజ్జఞ్చ వజ్జతో ఞత్వా, అవజ్జఞ్చ అవజ్జతో;

సమ్మాదిట్ఠిసమాదానా, సత్తా గచ్ఛన్తి సుగ్గతి’’న్తి.

తత్థ అవజ్జేతి దసవత్థుకాయ సమ్మాదిట్ఠియా, తస్సా ఉపనిస్సయభూతే ధమ్మే చ. వజ్జమతినోతి వజ్జం ఇదన్తి ఉప్పన్నమతినో. దసవత్థుకాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా పన తస్సా ఉపనిస్సయభూతే ధమ్మే చ అవజ్జదస్సినో, ఏతిస్సా అవజ్జం వజ్జతో వజ్జఞ్చ అవజ్జతో ఞత్వా గహణసఙ్ఖాతాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా సమాదిన్నత్తా మిచ్ఛాదిట్ఠిసమాదానా సత్తా దుగ్గతిం గచ్ఛన్తీతి అత్థో. దుతియగాథాయ వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

దేసనావసానే సబ్బేపి తే తీసు సరణేసు పతిట్ఠాయ అపరాపరం ధమ్మం సుణన్తా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసూతి.

తిత్థియసావకవత్థు నవమం.

నిరయవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ద్వావీసతిమో వగ్గో.