౧. రోహినీఖత్తియకఞ్ఞావత్థు

కోధం జహేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా నిగ్రోధారామే విహరన్తో రోహినిం నామ ఖత్తియకఞ్ఞం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిం కిర సమయే ఆయస్మా అనురుద్ధో పఞ్చసతేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం కపిలవత్థుం అగమాసి. అథస్స ఞాతకా ‘‘థేరో ఆగతో’’తి సుత్వా థేరస్స సన్తికం అగమంసు ఠపేత్వా రోహినిం నామ థేరస్స భగినిం. థేరో ఞాతకే పుచ్ఛి ‘‘కహం, రోహినీ’’తి? ‘‘గేహే, భన్తే’’తి. ‘‘కస్మా ఇధ నాగతా’’తి? ‘‘సరీరే తస్సా ఛవిరోగో ఉప్పన్నోతి లజ్జాయ నాగతా, భన్తే’’తి. థేరో ‘‘పక్కోసథ న’’న్తి పక్కోసాపేత్వా పటకఞ్చుకం పటిముఞ్చిత్వా ఆగతం ఏవమాహ – ‘‘రోహిని, కస్మా నాగతాసీ’’తి? ‘‘సరీరే మే, భన్తే, ఛవిరోగో ఉప్పన్నో, తస్మా లజ్జాయ నాగతామ్హీ’’తి. ‘‘కిం పన తే పుఞ్ఞం కాతుం న వట్టతీ’’తి? ‘‘కిం కరోమి, భన్తే’’తి? ‘‘ఆసనసాలం కారేహీ’’తి. ‘‘కిం గహేత్వా’’తి? ‘‘కిం తే పసాధనభణ్డకం నత్థీ’’తి? ‘‘అత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘కిం మూల’’న్తి? ‘‘దససహస్సమూలం భవిస్సతీ’’తి. ‘‘తేన హి తం విస్సజ్జేత్వా ఆసనసాలం కారేహీ’’తి. ‘‘కో మే, భన్తే, కారేస్సతీ’’తి? థేరో సమీపే ఠితఞాతకే ఓలోకేత్వా ‘‘తుమ్హాకం భారో హోతూ’’తి ఆహ. ‘‘తుమ్హే పన, భన్తే, కిం కరిస్సథా’’తి? ‘‘అహమ్పి ఇధేవ భవిస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి ఏతిస్సా దబ్బసమ్భారే ఆహరథా’’తి. తే ‘‘సాధు, భన్తే’’తి ఆహరింసు.

థేరో ఆసనసాలం సంవిదహన్తో రోహినిం ఆహ – ‘‘ద్విభూమికం ఆసనసాలం కారేత్వా ఉపరి పదరానం దిన్నకాలతో పట్ఠాయ హేట్ఠాసాలం నిబద్ధం సమ్మజ్జిత్వా ఆసనాని పఞ్ఞాపేహి, నిబద్ధం పానీయఘటే ఉపట్ఠాపేహీ’’తి. సా ‘‘సాధు, భన్తే’’తి పసాధనభణ్డకం విస్సజ్జేత్వా ద్విభూమికఆసనసాలం కారేత్వా ఉపరి పదరానం దిన్నకాలతో పట్ఠాయ హేట్ఠాసాలం సమ్మజ్జనాదీని అకాసి. నిబద్ధం భిక్ఖూ నిసీదన్తి. అథస్సా ఆసనసాలం సమ్మజ్జన్తియావ ఛవిరోగో మిలాయి. సా ఆసనసాలాయ నిట్ఠితాయ బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా ఆసనసాలం పూరేత్వా నిసిన్నస్స బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయం అదాసి. సత్థా కతభత్తకిచ్చో ‘‘కస్సేతం దాన’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘భగినియా మే, భన్తే, రోహినియా’’తి. ‘‘సా పన కహ’’న్తి? ‘‘గేహే, భన్తే’’తి. ‘‘పక్కోసథ న’’న్తి? సా ఆగన్తుం న ఇచ్ఛి. అథ నం సత్థా అనిచ్ఛమానమ్పి పక్కోసాపేసియేవ. ఆగన్త్వా చ పన వన్దిత్వా నిసిన్నం ఆహ – ‘‘రోహిని, కస్మా నాగమిత్థా’’తి? ‘‘సరీరే మే, భన్తే, ఛవిరోగో అత్థి, తేన లజ్జమానా నాగతామ్హీ’’తి. ‘‘జానాసి పన కిం తే నిస్సాయ ఏస ఉప్పన్నో’’తి? ‘‘న జానామి, భన్తే’’తి. ‘‘తవ కోధం నిస్సాయ ఉప్పన్నో ఏసో’’తి. ‘‘కిం పన మే, భన్తే, కత’’న్తి? ‘‘తేన హి సుణాహీ’’తి. అథస్సా సత్థా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసిరఞ్ఞో అగ్గమహేసీ ఏకిస్సా రఞ్ఞో నాటకిత్థియా ఆఘాతం బన్ధిత్వా ‘‘దుక్ఖమస్సా ఉప్పాదేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా మహాకచ్ఛుఫలాని ఆహరాపేత్వా తం నాటకిత్థిం అత్తనో సన్తికం పక్కోసాపేత్వా యథా సా న జానాతి, ఏవమస్సా సయనే చేవ పావారకోజవాదీనఞ్చ అన్తరేసు కచ్ఛుచుణ్ణాని ఠపాపేసి, కేళిం కురుమానా వియ తస్సా సరీరేపి ఓకిరి. తం ఖణంయేవ తస్సా సరీరం ఉప్పక్కుప్పక్కం గణ్డాగణ్డజాతం అహోసి. సా కణ్డువన్తీ గన్త్వా సయనే నిపజ్జి, తత్రాపిస్సా కచ్ఛుచుణ్ణేహి ఖాదియమానాయ ఖరతరా వేదనా ఉప్పజ్జి. తదా అగ్గమహేసీ రోహినీ అహోసీతి.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా, ‘‘రోహిని, తదా తయావేతం కమ్మం కతం. అప్పమత్తకోపి హి కోధో వా ఇస్సా వా కాతుం న యుత్తరూపో ఏవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౨౧. ‘‘కోధం జహే విప్పజహేయ్య మానం,

సంయోజనం సబ్బమతిక్కమేయ్య;

తం నామరూపస్మిమసజ్జమానం,

అకిఞ్చనం నానుపతన్తి దుక్ఖా’’తి.

తత్థ కోధన్తి సబ్బాకారమ్పి కోధం నవవిధమ్పి మానం జహేయ్య. సంయోజనన్తి కామరాగసంయోజనాదికం దసవిధమ్పి సబ్బసంయోజనం అతిక్కమేయ్య. అసజ్జమానన్తి అలగ్గమానం. యో హి ‘‘మమ రూపం మమ వేదనా’’తిఆదినా నయేన నామరూపం పటిగ్గణ్హాతి, తస్మిఞ్చ భిజ్జమానే సోచతి విహఞ్ఞతి, అయం నామరూపస్మిం సజ్జతి నామ. ఏవం అగ్గణ్హన్తో అవిహఞ్ఞన్తో న సజ్జతి నామ. తం పుగ్గలం ఏవం అసజ్జమానం రాగాదీనం అభావేన అకిఞ్చనం దుక్ఖా నామ నానుపతన్తీతి అత్థో. దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి. రోహినీపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితా, తఙ్ఖణఞ్ఞేవస్సా సరీరం సువణ్ణవణ్ణం అహోసి.

సా తతో చుతా తావతింసభవనే చతున్నం దేవపుత్తానం సీమన్తరే నిబ్బత్తిత్వా పాసాదికా రూపసోభగ్గప్పత్తా అహోసి. చత్తారోపి దేవపుత్తా తం దిస్వా ఉప్పన్నసినేహా హుత్వా ‘‘మమ సీమాయ అన్తో నిబ్బత్తా, మమ సీమాయ అన్తో నిబ్బత్తా’’తి వివదన్తా సక్కస్స దేవరఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా, ‘‘దేవ, ఇమం నో నిస్సాయ అడ్డో ఉప్పన్నో, తం వినిచ్ఛినాథా’’తి ఆహంసు. సక్కోపి తం ఓలోకేత్వావ ఉప్పన్నసినేహో హుత్వా ఏవమాహ – ‘‘ఇమాయ వో దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ కథం చిత్తాని ఉప్పన్నానీ’’తి. అథేకో ఆహ – ‘‘మమ తావ ఉప్పన్నచిత్తం సఙ్గామభేరి వియ సన్నిసీదితుం నాసక్ఖీ’’తి. దుతియో ‘‘మమ చిత్తం పబ్బతనదీ వియ సీఘం పవత్తతియేవా’’తి. తతియో ‘‘మమ ఇమిస్సా దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ కక్కటస్స వియ అక్ఖీని నిక్ఖమింసూ’’తి. చతుత్థో ‘‘మమ చిత్తం చేతియే ఉస్సాపితధజో వియ నిచ్చలం ఠాతుం నాసక్ఖీ’’తి. అథ నే సక్కో ఆహ – ‘‘తాతా, తుమ్హాకం తావ చిత్తాని పసయ్హరూపాని, అహం పన ఇమం లభన్తో జీవిస్సామి, అలభన్తస్స మే మరణం భవిస్సతీ’’తి. దేవపుత్తా, ‘‘మహారాజ, తుమ్హాకం మరణేన అత్థో నత్థీ’’తి తం సక్కస్స విస్సజ్జేత్వా పక్కమింసు. సా సక్కస్స పియా అహోసి మనాపా. ‘‘అసుకకీళం నామ గచ్ఛామా’’తి వుత్తే సక్కో తస్సా వచనం పటిక్ఖిపితుం నాసక్ఖీతి.

రోహినీఖత్తియకఞ్ఞావత్థు పఠమం.