౩. ఏరకపత్తనాగరాజవత్థు

కిచ్ఛో మనుస్సపటిలాభోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా బారాణసియం ఉపనిస్సాయ సత్తసిరీసకరుక్ఖమూలే విహరన్తో ఏరకపత్తం నామ నాగరాజం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర పుబ్బే కస్సపబుద్ధసాసనే దహరభిక్ఖు హుత్వా గఙ్గాయ నావం అభిరుయ్హ గచ్ఛన్తో ఏకస్మిం ఏరకగుమ్బే ఏరకపత్తం గహేత్వా నావాయ వేగసా గచ్ఛమానాయపి న ముఞ్చి, ఏరకపత్తం ఛిజ్జిత్వా గతం. సో ‘‘అప్పమత్తకం ఏత’’న్తి ఆపత్తిం అదేసేత్వా వీసతి వస్ససహస్సాని అరఞ్ఞే సమణధమ్మం కత్వాపి మరణకాలే ఏరకపత్తేన గీవాయ గహితో వియ ఆపత్తిం దేసేతుకామోపి అఞ్ఞం భిక్ఖుం అపస్సమానో ‘‘అపరిసుద్ధం మే సీల’’న్తి ఉప్పన్నవిప్పటిసారో తతో చవిత్వా ఏకరుక్ఖదోణికనావప్పమాణో నాగరాజా హుత్వా నిబ్బత్తి, ఏరకపత్తోత్వేవస్స నామం అహోసి. సో నిబ్బత్తక్ఖణేయేవ అత్తభావం ఓలోకేత్వా ‘‘ఏత్తకం నామ కాలం సమణధమ్మం కత్వా అహేతుకయోనియం మణ్డూకభక్ఖట్ఠానే నిబ్బత్తోమ్హీ’’తి విప్పటిసారీ అహోసి. సో అపరభాగే ఏకం ధీతరం లభిత్వా మజ్ఝే గఙ్గాయ ఉదకపిట్ఠే మహన్తం ఫలం ఉక్ఖిపిత్వా ధీతరం తస్మిం ఠపేత్వా నచ్చాపేత్వా గాయాపేసి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అద్ధా అహం ఇధ ఇమినా ఉపాయేన బుద్ధే ఉప్పన్నే తస్స ఉప్పన్నభావం సుణిస్సామీ’’తి. యో మే గీతస్స పటిగీతం ఆహరతి, తస్స మహన్తేన నాగభవనేన సద్ధిం ధీతరం దస్సామీతి అన్వడ్ఢమాసం ఉపోసథదివసే తం ధీతరం ఫణే ఠపేసి. సా తత్థ ఠితా నచ్చన్తీ –

‘‘కింసు అధిప్పతీ రాజా, కింసు రాజా రజ్జిస్సరో;

కథంసు విరజో హోతి, కథం బాలోతి వుచ్చతీ’’తి. –

ఇమం గీతం గాయతి.

సకలజమ్బుదీపవాసినో ‘‘నాగమాణవికం గణ్హిస్సామా’’తి గన్త్వా అత్తనో అత్తనో పఞ్ఞాబలేన పటిగీతం కత్వా గాయన్తి. సా తం పటిక్ఖిపతి. తస్సా అన్వడ్ఢమాసం ఫణే ఠత్వా ఏవం గాయన్తియావ ఏకం బుద్ధన్తరం వీతివత్తం. అథ అమ్హాకం సత్థా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా ఏకదివసం పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తో ఏరకపత్తం ఆదిం కత్వా ఉత్తరమాణవం నామ అత్తనో ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘అజ్జ ఏరకపత్తస్స ధీతరం ఫణే ఠపేత్వా నచ్చాపనదివసో, అయం ఉత్తరమాణవో మయా దిన్నం పటిగీతం గణ్హన్తోవ సోతాపన్నో హుత్వా తం ఆదాయ నాగరాజస్స సన్తికం గమిస్సతి. సో తం సుత్వా ‘బుద్ధో ఉప్పన్నో’తి ఞత్వా మమ సన్తికం ఆగమిస్సతి, అహం తస్మిం ఆగతే మహాసమాగమే గాథం కథేస్సామి, గాథాపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతీ’’తి అద్దస. సో తత్థ గన్త్వా బారాణసితో అవిదూరే సత్త సిరీసకరుక్ఖా అత్థి, తేసు ఏకస్స మూలే నిసీది. జమ్బుదీపవాసినో గీతపటిగీతం ఆదాయ సన్నిపతింసు. సత్థా అవిదూరే ఠానే గచ్ఛన్తం ఉత్తరమాణవం దిస్వా ‘‘ఏహి, ఉత్తరా’’తి ఆహ. ‘‘కిం, భన్తే’’తి? ‘‘ఇతో తావ ఏహీ’’తి. అథ నం ఆగన్త్వా వన్దిత్వా నిసిన్నం ఆహ ‘‘కహం గచ్ఛసీ’’తి? ‘‘ఏరకపత్తస్స ధీతు గాయనట్ఠాన’’న్తి. ‘‘జానాసి పన గీతపటిగీత’’న్తి? ‘‘జానామి, భన్తే’’తి. ‘‘వదేహి తావ న’’న్తి? అథ నం అత్తనో జానననియామేనేవ వదన్తం ‘‘న ఉత్తరం ఏతం పటిగీతం, అహం తే పటిగీతం దస్సామి, ఆదాయ నం గమిస్ససీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి. అథ నం సత్థా, ఉత్తర, త్వం నాగమాణవికాయ గీతకాలే –

‘‘ఛద్వారాధిప్పతీ రాజా, రజ్జమానో రజ్జిస్సరో;

అరజ్జం విరజో హోతి, రజ్జం బాలోతి వుచ్చతీ’’తి. –

ఇమం పటిగీతం గాయేయ్యాసీతి ఆహ.

మాణవికాయ గీతస్స అత్థో – కింసు అధిప్పతీ రాజాతి కిం అధిప్పతి రాజా నామ హోతి? కింసు రాజా రజ్జిస్సరోతి కథం పన రాజా రజ్జిస్సరో నామ హోతి? కథంసు విరజో హోతీతి కథం ను ఖో సో రాజా విరజో నామ హోతీతి?

పటిగీతస్స పన అత్థో – ఛద్వారాధిప్పతీ రాజాతి యో ఛన్నం ద్వారానం అధిప్పతి, ఏకద్వారేపి రూపాదీహి అనభిభూతో, అయం రాజా నామ. రజ్జమానో రజ్జిస్సరోతి యో పన తేసు ఆరమ్మణేసు రజ్జతి, సో రజ్జమానో రజ్జిస్సరో నామ. అరజ్జన్తి అరజ్జమానో పన విరజో నామ హోతి. రజ్జన్తి రజ్జమానో బాలోతి వుచ్చతీతి.

ఏవమస్స సత్థా పటిగీతం దత్వా, ఉత్తర, తయా ఇమస్మిం గీతే గాయితే ఇమస్స గీతస్స ఇమం పటిగీతం గాయిస్సతి –

‘‘కేనస్సు వుయ్హతి బాలో, కథం నుదతి పణ్డితో;

యోగక్ఖేమీ కథం హోతి, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి.

అథస్స త్వం ఇదం పటిగీతం గాయేయ్యాసి –

‘‘ఓఘేన వుయ్హతి బాలో, యోగా నుదతి పణ్డితో;

సబ్బయోగవిసంయుత్తో, యోగక్ఖేమీతి వుచ్చతీ’’తి.

తస్సత్థో – ‘‘కామోఘాదినా చతుబ్బిధేన ఓఘేన బాలో వుయ్హతి, తం ఓఘం పణ్డితో సమ్మప్పధానసఙ్ఖాతేన యోగేన నుదతి. సో సబ్బేహి కామయోగాదీహి విసంయుత్తో యోగక్ఖేమీ నామ వుచ్చతీ’’తి.

ఉత్తరో ఇమం పటిగీతం గణ్హన్తోవ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సో సోతాపన్నో హుత్వా తం గాథం ఆదాయ గన్త్వా, ‘‘అమ్భో, మయా గీతపటిగీతం ఆహటం, ఓకాసం మే దేథా’’తి వత్వా నిరన్తరం ఠితస్స మహాజనస్స జణ్ణునా అక్కమన్తో అగమాసి. నాగమాణవికా పితు ఫణే ఠత్వా నచ్చమానా ‘‘కింసు అధిప్పతీ రాజా’’తి గీతం గాయతి? ఉత్తరో ‘‘ఛద్వారాధిప్పతీ రాజా’’తి పటిగీతం గాయి. పున నాగమాణవికా ‘‘కేనస్సు వుయ్హతీ’’తి తస్స గీతం గాయతి? అథస్సా పటిగీతం గాయన్తో ఉత్తరో ‘‘ఓఘేన వుయ్హతీ’’తి ఇమం గాథమాహ. నాగరాజా తం సుత్వావ బుద్ధస్స ఉప్పన్నభావం ఞత్వా ‘‘మయా ఏకం బుద్ధన్తరం ఏవరూపం పదం నామ న సుతపుబ్బం, ఉప్పన్నో వత, భో, లోకే బుద్ధో’’తి తుట్ఠమానసో నఙ్గుట్ఠేన ఉదకం పహరి, మహావీచియో ఉట్ఠహింసు, ఉభో తీరాని భిజ్జింసు. ఇతో చితో చ ఉసభమత్తే ఠానే మనుస్సా ఉదకే నిముజ్జింసు. సో ఏత్తకం మహాజనం ఫణే ఠపేత్వా ఉక్ఖిపిత్వా థలే పతిట్ఠపేసి. సో ఉత్తరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కహం, సామి, సత్థా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఏకస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నో, మహారాజా’’తి. సో ‘‘ఏహి, సామి, గచ్ఛామా’’తి ఉత్తరేన సద్ధిం అగమాసి. మహాజనోపి తేన సద్ధింయేవ గతో. నాగరాజా గన్త్వా ఛబ్బణ్ణరంసీనం అన్తరం పవిసిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా రోదమానో అట్ఠాసి. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘కిం ఇదం, మహారాజా’’తి? ‘‘అహం, భన్తే, తుమ్హాదిసస్స బుద్ధస్స సావకో హుత్వా వీసతి వస్ససహస్సాని సమణధమ్మం అకాసిం, సోపి మం సమణధమ్మో నిద్ధారేతుం నాసక్ఖి. అప్పమత్తకం ఏరకపత్తఛిన్దనమత్తం నిస్సాయ అహేతుకపటిసన్ధిం గహేత్వా ఉరేన పరిసక్కనట్ఠానే నిబ్బత్తోస్మి, ఏకం బుద్ధన్తరం నేవ మనుస్సత్తం లభామి, న సద్ధమ్మస్సవనం, న తుమ్హాదిసస్స బుద్ధస్స దస్సన’’న్తి సత్థా తస్స కథం సుత్వా, ‘‘మహారాజ, మనుస్సత్తం నామ దుల్లభమేవ, తథా సద్ధమ్మస్సవనం, తథా బుద్ధుప్పాదో, ఇదం కిచ్ఛేన కసిరేన లబ్భతీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౮౨. ‘‘కిచ్ఛో మనుస్సపటిలాభో, కిచ్ఛం మచ్చాన జీవితం;

కిచ్ఛం సద్ధమ్మస్సవనం, కిచ్ఛో బుద్ధానముప్పాదో’’తి.

తస్సత్థో – మహన్తేన హి వాయామేన మహన్తేన కుసలేన లద్ధత్తా మనుస్సత్తపటిలాభో నామ కిచ్ఛో దుల్లభో. నిరన్తరం కసికమ్మాదీని కత్వా జీవితవుత్తిం ఘటనతోపి పరిత్తట్ఠాయితాయపి మచ్చానం జీవితం కిచ్ఛం. అనేకేసుపి కప్పేసు ధమ్మదేసకస్స పుగ్గలస్స దుల్లభతాయ సద్ధమ్మస్సవనమ్పి కిచ్ఛం. మహన్తేన వాయామేన అభినీహారస్స సమిజ్ఝనతో సమిద్ధాభినీహారస్స చ అనేకేహిపి కప్పకోటిసహస్సేహి దుల్లభుప్పాదతో బుద్ధానం ఉప్పాదోపి కిచ్ఛోయేవ, అతివియ దుల్లభోతి.

దేసనావసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. నాగరాజాపి తందివసం సోతాపత్తిఫలం లభేయ్య, తిరచ్ఛానగతత్తా పన నాలత్థ. సో యేసు పటిసన్ధిగహణతచజహనవిస్సట్ఠనిద్దోక్కమనసజాతియామేథునసేవనచుతిసఙ్ఖాతేసు పఞ్చసు ఠానేసు నాగసరీరమేవ గహేత్వా కిలమన్తి, తేసు అకిలమనభావం పత్వా మాణవరూపేనేవ విచరితుం లభతీతి.

ఏరకపత్తనాగరాజవత్థు తతియం.