౧౪. బుద్ధవగ్గో

౧. మారధీతరవత్థు

యస్స జితన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా బోధిమణ్డే విహరన్తో మారధీతరో ఆరబ్భ కథేసి. దేసనం పన సావత్థియం సముట్ఠాపేత్వా పున కురురట్ఠే మాగణ్డియబ్రాహ్మణస్స కథేసి.

కురురట్ఠే కిర మాగణ్డియబ్రాహ్మణస్స ధీతా మాగణ్డియాయేవ నామ అహోసి ఉత్తమరూపధరా. తం పత్థయమానా అనేకబ్రాహ్మణమహాసాలా చేవ ఖత్తియమహాసాలా చ ‘‘ధీతరం నో దేతూ’’తి మాగణ్డియస్స పహిణింసు. సోపి ‘‘న తుమ్హే మయ్హం ధీతు అనుచ్ఛవికా’’తి సబ్బే పటిక్ఖిపతేవ. అథేకదివసం సత్థా పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తో అత్తనో ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠం మాగణ్డియబ్రాహ్మణం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఉపధారేన్తో బ్రాహ్మణస్స చ బ్రాహ్మణియా చ తిణ్ణం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయం అద్దస. బ్రాహ్మణోపి బహిగామే నిబద్ధం అగ్గిం పరిచరతి. సత్థా పాతోవ పత్తచీవరమాదాయ తం ఠానం అగమాసి. బ్రాహ్మణో సత్థు రూపసిరిం ఓలోకేన్తో ‘‘ఇమస్మిం లోకే ఇమినా సదిసో పురిసో నామ నత్థి, అయం మయ్హం ధీతు అనుచ్ఛవికో, ఇమస్స మే ధీతరం దస్సామా’’తి చిన్తేత్వా సత్థారం ఆహ – ‘‘సమణ, మమ ఏకా ధీతా అత్థి, అహం తస్సా అనుచ్ఛవికం పురిసం అపస్సన్తో తం న కస్సచి అదాసిం, త్వం పనస్సా అనుచ్ఛవికో, అహం తే ధీతరం పాదపరిచారికం కత్వా దాతుకామో, యావ నం ఆనేమి, తావ ఇధేవ తిట్ఠాహీ’’తి. సత్థా తస్స కథం సుత్వా నేవ అభినన్ది, న పటిక్కోసి.

బ్రాహ్మణోపి గేహం గన్త్వా బ్రాహ్మణిం ఆహ – ‘‘భోతి, అజ్జ మే ధీతు అనుచ్ఛవికో పురిసో దిట్ఠో, తస్స నం దస్సామా’’తి ధీతరం అలఙ్కారాపేత్వా ఆదాయ బ్రాహ్మణియా సద్ధిం తం ఠానం అగమాసి. మహాజనోపి కుతూహలజాతో నిక్ఖమి. సత్థా బ్రాహ్మణేన వుత్తట్ఠానే అట్ఠత్వా తత్థ పదచేతియం దస్సేత్వా అఞ్ఞస్మిం ఠానే అట్ఠాసి. బుద్ధానం కిర పదచేతియం ‘‘ఇదం అసుకో నామ పస్సతూ’’తి అధిట్ఠహిత్వా అక్కన్తట్ఠానేయేవ పఞ్ఞాయతి, సేసట్ఠానే తం పస్సన్తో నామ నత్థి. బ్రాహ్మణో అత్తనా సద్ధిం గచ్ఛమానాయ బ్రాహ్మణియా ‘‘కహం సో’’తి పుట్ఠో ‘‘ఇమస్మిం ఠానే తిట్ఠాహీతి తం అవచ’’న్తి ఓలోకేన్తో పదవలఞ్జం దిస్వా ‘‘ఇదమస్స పద’’న్తి దస్సేసి. సా లక్ఖణమన్తకుసలతాయ ‘‘న ఇదం, బ్రాహ్మణ, కామభోగినో పద’’న్తి వత్వా బ్రాహ్మణేన, ‘‘భోతి, త్వం ఉదకపాతిమ్హి సుసుమారం పస్ససి, మయా సో సమణో దిట్ఠో ‘ధీతరం తే దస్సామీ’తి వుత్తో, తేనాపి అధివాసిత’’న్తి వుత్తే, ‘‘బ్రాహ్మణ, కిఞ్చాపి త్వం ఏవం వదేసి, ఇదం పన నిక్కిలేసస్సేవ పద’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘రత్తస్స హి ఉక్కుటికం పదం భవే,

దుట్ఠస్స హోతి సహసానుపీళితం;

మూళ్హస్స హోతి అవకడ్ఢితం పదం,

వివట్టచ్ఛదస్స ఇదమీదిసం పద’’న్తి. (విసుద్ధి. ౧.౪౫; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౬౦-౨౬౧; ధ. ప. అట్ఠ. ౧.సామావతీవత్థు);

అథ నం బ్రాహ్మణో, ‘‘భోతి, మా విరవి, తుణ్హీభూతావ ఏహీ’’తి గచ్ఛన్తో సత్థారం దిస్వా ‘‘అయం సో పురిసో’’తి తస్సా దస్సేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘సమణ, ధీతరం తే దస్సామీ’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘న మే తవ ధీతాయ అత్థో’’తి అవత్వా, ‘‘బ్రాహ్మణ, ఏకం తే కారణం కథేస్సామి, సుణిస్ససీ’’తి వత్వా ‘‘కథేహి, భో సమణ, సుణిస్సామీ’’తి వుత్తే అభినిక్ఖమనతో పట్ఠాయ అతీతం ఆహరిత్వా దస్సేసి.

తత్రాయం సఙ్ఖేపకథా – మహాసత్తో రజ్జసిరిం పహాయ కణ్టకం ఆరుయ్హ ఛన్నసహాయో అభినిక్ఖమన్తో నగరద్వారే ఠితేన మారేన ‘‘సిద్ధత్థ, నివత్త, ఇతో తే సత్తమే దివసే చక్కరతనం పాతుభవిస్సతీ’’తి వుత్తే, ‘‘అహమేతం, మార, జానామి, న మే తేనత్థో’’తి ఆహ. అథ కిమత్థాయ నిక్ఖమసీతి? సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణత్థాయాతి. ‘‘తేన హి సచే అజ్జతో పట్ఠాయ కామవితక్కాదీనం ఏకమ్పి వితక్కం వితక్కేస్ససి, జానిస్సామి తే కత్తబ్బ’’న్తి ఆహ. సో తతో పట్ఠాయ ఓతారాపేక్ఖో సత్త వస్సాని మహాసత్తం అనుబన్ధి.

సత్థాపి ఛబ్బస్సాని దుక్కరకారికం చరిత్వా పచ్చత్తపురిసకారం నిస్సాయ బోధిమూలే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా విముత్తిసుఖం పటిసంవేదయమానో పఞ్చమసత్తాహే అజపాలనిగ్రోధమూలే నిసీది. తస్మిం సమయే మారో ‘‘అహం ఏత్తకం కాలం అనుబన్ధిత్వా ఓతారాపేక్ఖోపి ఇమస్స కిఞ్చి ఖలితం నాద్దసం, అతిక్కన్తో ఇదాని ఏస మమ విసయ’’న్తి దోమనస్సప్పత్తో మహామగ్గే నిసీది. అథస్స తణ్హా అరతీ రగాతి ఇమా తిస్సో ధీతరో ‘‘పితా నో న పఞ్ఞాయతి, కహం ను ఖో ఏతరహీ’’తి ఓలోకయమానా తం తథా నిసిన్నం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కస్మా, తాత, దుక్ఖీ దుమ్మనోసీ’’తి పుచ్ఛింసు. సో తాసం తమత్థం ఆరోచేసి. అథ నం తా ఆహంసు – ‘‘తాత, మా చిన్తయి, మయం తం అత్తనో వసే కత్వా ఆనేస్సామా’’తి. ‘‘న సక్కా అమ్మా, ఏస కేనచి వసే కాతున్తి. ‘‘తాత, మయం ఇత్థియో నామ ఇదానేవ నం రాగపాసాదీహి బన్ధిత్వా ఆనేస్సామ, తుమ్హే మా చిన్తయిత్థా’’తి సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘పాదే తే, సమణ, పరిచారేమా’’తి ఆహంసు. సత్థా నేవ తాసం వచనం మనసాకాసి, న అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేసి.

పున మారధీతరో ‘‘ఉచ్చావచా ఖో పురిసానం అధిప్పాయా, కేసఞ్చి కుమారికాసు పేమం హోతి, కేసఞ్చి పఠమవయే ఠితాసు, కేసఞ్చి మజ్ఝిమవయే ఠితాసు, కేసఞ్చి పచ్ఛిమవయే ఠితాసు, నానప్పకారేహి తం పలోభేస్సామా’’తి ఏకేకా కుమారికవణ్ణాదివసేన సతం సతం అత్తభావే అభినిమ్మినిత్వా కుమారియో, అవిజాతా, సకిం విజాతా, దువిజాతా, మజ్ఝిమిత్థియో, మహల్లకిత్థియో చ హుత్వా ఛక్ఖత్తుం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘పాదే తే, సమణ, పరిచారేమా’’తి ఆహంసు. తమ్పి భగవా న మనసాకాసి యథా తం అనుత్తరే ఉపధిసఙ్ఖయే విముత్తోతి. అథ సత్థా ఏత్తకేనపి తా అనుగచ్ఛన్తియో ‘‘అపేథ, కిం దిస్వా ఏవం వాయమథ, ఏవరూపం నామ వీతరాగానం పురతో కాతుం న వట్టతి. తథాగతస్స పన రాగాదయో పహీనా. కేన తం కారణేన అత్తనో వసం నేస్సథా’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౧౭౯. ‘‘యస్స జితం నావజీయతి,

జితం యస్స నోయాతి కోచి లోకే;

తం బుద్ధమనన్తగోచరం,

అపదం కేన పదేన నేస్సథ.

౧౮౦. ‘‘యస్స జాలినీ విసత్తికా,

తణ్హా నత్థి కుహిఞ్చి నేతవే;

తం బుద్ధమనన్తగోచరం,

అపదం కేన పదేన నేస్సథా’’తి.

తత్థ యస్స జితం నావజీయతీతి యస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తేన తేన మగ్గేన జితం రాగాదికిలేసజాతం పున అసముదాచరణతో నావజీయతి, దుజ్జితం నామ న హోతి. నోయాతీతి న ఉయ్యాతి, యస్స జితం కిలేసజాతం రాగాదీసు కోచి ఏకో కిలేసోపి లోకే పచ్ఛతో వత్తీ నామ న హోతి, నానుబన్ధతీతి అత్థో. అనన్తగోచరన్తి అనన్తారమ్మణస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స వసేన అపరియన్త గోచరం. కేన పదేనాతి యస్స హి రాగపదాదీసు ఏకపదమ్పి అత్థి, తం తుమ్హే తేన పదేన నేస్సథ. బుద్ధస్స పన ఏకపదమ్పి నత్థి, తం అపదం బుద్ధం తుమ్హే కేన పదేన నేస్సథ.

దుతియగాథాయ తణ్హా నామేసా సంసిబ్బితపరియోనన్ధనట్ఠేన జాలమస్సా అత్థీతిపి జాలకారికాతిపి జాలూపమాతిపి జాలినీ. రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు విసత్తతాయ విసత్తమనతాయ విసాహరతాయ విసపుప్ఫతాయ విసఫలతాయ విసపరిభోగతాయ విసత్తికా. సా ఏవరూపా తణ్హా యస్స కుహిఞ్చి భవే నేతుం నత్థి, తం తుమ్హే అపదం బుద్ధం కేన పదేన నేస్సథాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూనం దేవతానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. మారధీతరోపి తత్థేవ అన్తరధాయింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా, ‘‘మాగణ్డియ, అహం పుబ్బే ఇమా తిస్సో మారధీతరో అద్దసం సేమ్హాదీహి అపలిబుద్ధేన సువణ్ణక్ఖన్ధసదిసేన అత్తభావేన సమన్నాగతా, తదాపి మేథునస్మిం ఛన్దో నాహోసియేవ. తవ ధీతు సరీరం ద్వత్తింసాకారకుణపపరిపూరం బహివిచిత్తో వియ అసుచిఘటో. సచే హి మమ పాదో అసుచిమక్ఖితో భవేయ్య, అయఞ్చ ఉమ్మారట్ఠానే తిట్ఠేయ్య, తథాపిస్సా సరీరే అహం పాదే న ఫుసేయ్య’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘దిస్వాన తణ్హం అరతిం రగఞ్చ,

నాహోసి ఛన్దో అపి మేథునస్మిం;

కిమేవిదం ముత్తకరీసపుణ్ణం,

పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛే’’తి. (సు. ని. ౮౪౧; మహాని. ౭౦);

దేసనావసానే ఉభోపి జయమ్పతికా అనాగామిఫలే పతిట్ఠహింసూతి.

మారధీతరవత్థు పఠమం.

౨. దేవోరోహణవత్థు

యే ఝానపసుతా ధీరాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సఙ్కస్సనగరద్వారే బహూ దేవమనుస్సే ఆరబ్భ కథేసి. దేసనా పన రాజగహే సముట్ఠితా.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే రాజగహసేట్ఠి పరిస్సయమోచనత్థఞ్చేవ పమాదేన గలితానం ఆభరణాదీనం రక్ఖణత్థఞ్చ జాలకరణ్డకం పరిక్ఖిపాపేత్వా గఙ్గాయ ఉదకకీళం కీళి. అథేకో రత్తచన్దనరుక్ఖో గఙ్గాయ ఉపరితీరే జాతో గఙ్గోదకేన ధోతమూలో పతిత్వా తత్థ తత్థ పాసాణేసు సంభజ్జమానో విప్పకిరి. తతో ఏకా ఘటప్పమాణా ఘటికా పాసాణేహి ఘంసియమానా ఉదకఊమీహి పోథియమానా మట్ఠా హుత్వా అనుపుబ్బేన వుయ్హమానా సేవాలపరియోనద్ధా ఆగన్త్వా తస్స జాలే లగ్గి. సేట్ఠి ‘‘కిమేత’’న్తి వత్వా ‘‘రుక్ఖఘటికా’’తి సుత్వా తం ఆహరాపేత్వా ‘‘కిం నామేత’’న్తి ఉపధారణత్థం వాసికణ్ణేన తచ్ఛాపేసి. తావదేవ అలత్తకవణ్ణం రత్తచన్దనం పఞ్ఞాయి. సేట్ఠి పన నేవ సమ్మాదిట్ఠి న మిచ్ఛాదిట్ఠి, మజ్ఝత్తధాతుకో. సో చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం గేహే రత్తచన్దనం బహు, కిం ను ఖో ఇమినా కరిస్సామీ’’తి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఇమస్మిం లోకే ‘మయం అరహన్తో మయం అరహన్తో’తి వత్తారో బహూ, అహం ఏకం అరహన్తమ్పి న పస్సామి. గేహే భమం యోజేత్వా పత్తం లిఖాపేత్వా సిక్కాయ ఠపేత్వా వేళుపరమ్పరాయ సట్ఠిహత్థమత్తే ఆకాసే ఓలమ్బాపేత్వా ‘సచే అరహా అత్థి, ఇమం ఆకాసేనాగన్త్వా గణ్హాతూ’తి వక్ఖామి. యో తం గహేస్సతి, తం సపుత్తదారో సరణం గమిస్సామీ’’తి. సో చిన్తితనియామేనేవ పత్తం లిఖాపేత్వా వేళుపరమ్పరాయ ఉస్సాపేత్వా ‘‘యో ఇమస్మిం లోకే అరహా, సో ఆకాసేనాగన్త్వా ఇమం పత్తం గణ్హాతూ’’తి ఆహ.

ఛ సత్థారో ‘‘అమ్హాకం ఏస అనుచ్ఛవికో, అమ్హాకమేవ నం దేహీ’’తి వదింసు. సో ‘‘ఆకాసేనాగన్త్వా గణ్హథా’’తి ఆహ. అథ ఛట్ఠే దివసే నిగణ్ఠో నాటపుత్తో అన్తేవాసికే పేసేసి – ‘‘గచ్ఛథ, సేట్ఠిం ఏవం వదేథ – ‘అమ్హాకం ఆచరియస్సేవ అనుచ్ఛవికోయం, మా అప్పమత్తకస్స కారణా ఆకాసేనాగమనం కరి, దేహి కిర మే తం పత్త’’’న్తి. తే గన్త్వా సేట్ఠిం తథా వదింసు. సేట్ఠి ‘‘ఆకాసేనాగన్త్వా గణ్హితుం సమత్థోవ గణ్హాతూ’’తి ఆహ. నాటపుత్తో సయం గన్తుకామో అన్తేవాసికానం సఞ్ఞం అదాసి – ‘‘అహం ఏకం హత్థఞ్చ పాదఞ్చ ఉక్ఖిపిత్వా ఉప్పతితుకామో వియ భవిస్సామి, తుమ్హే మం, ‘ఆచరియ, కిం కరోథ, దారుమయపత్తస్స కారణా పటిచ్ఛన్నం అరహత్తగుణం మహాజనస్స మా దస్సయిత్థా’తి వత్వా మం హత్థేసు చ పాదేసు చ గహేత్వా ఆకడ్ఢన్తా భూమియం పాతేయ్యాథా’’తి. సో తత్థ గన్త్వా సేట్ఠిం ఆహ, ‘‘మహాసేట్ఠి, మయ్హం అయం పత్తో అనుచ్ఛవికో, అఞ్ఞేసం నానుచ్ఛవికో, మా తే అప్పమత్తకస్స కారణా మమ ఆకాసే ఉప్పతనం రుచ్చి, దేహి మే పత్త’’న్తి. భన్తే, ఆకాసే ఉప్పతిత్వావ గణ్హథాతి. తతో నాటపుత్తో ‘‘తేన హి అపేథ అపేథా’’తి అన్తేవాసికే అపనేత్వా ‘‘ఆకాసే ఉప్పతిస్సామీ’’తి ఏకం హత్థఞ్చ పాదఞ్చ ఉక్ఖిపి. అథ నం అన్తేవాసికా, ‘‘ఆచరియ, కిం నామేతం కరోథ, ఛవస్స లామకస్స దారుమయపత్తస్స కారణా పటిచ్ఛన్నగుణేన మహాజనస్స దస్సితేన కో అత్థో’’తి తం హత్థపాదేసు గహేత్వా ఆకడ్ఢిత్వా భూమియం పాతేసుం. సో సేట్ఠిం ఆహ – ‘‘ఇమే, మహాసేట్ఠి, ఉప్పతితుం న దేన్తి, దేహి మే పత్త’’న్తి. ఉప్పతిత్వా గణ్హథ, భన్తేతి. ఏవం తిత్థియా ఛ దివసాని వాయమిత్వాపి తం పత్తం న లభింసుయేవ.

సత్తమే దివసే ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానస్స చ ఆయస్మతో పిణ్డోలభారద్వాజస్స చ ‘‘రాజగహే పిణ్డాయ చరిస్సామా’’తి గన్త్వా ఏకస్మిం పిట్ఠిపాసాణే ఠత్వా చీవరం పారుపనకాలే ధుత్తకా కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘అమ్భో పుబ్బే ఛ సత్థారో లోకే ‘మయం అరహన్తమ్హా’తి విచరింసు., రాజగహసేట్ఠినో పన అజ్జ సత్తమో దివసో పత్తం ఉస్సాపేత్వా ‘సచే అరహా అత్థి, ఆకాసేనాగన్త్వా గణ్హాతూ’తి వదన్తస్స, ఏకోపి ‘అహం అరహా’తి ఆకాసే ఉప్పతన్తో నత్థి. అజ్జ నో లోకే అరహన్తానం నత్థిభావో ఞాతో’’తి. తం కథం సుత్వా ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఆయస్మన్తం పిణ్డోలభారద్వాజం ఆహ – ‘‘సుతం తే, ఆవుసో భారద్వాజ, ఇమేసం వచనం, ఇమే బుద్ధస్స సాసనం పరిగ్గణ్హన్తా వియ వదన్తి. త్వఞ్చ మహిద్ధికో మహానుభావో, గచ్ఛ తం పత్తం ఆకాసేన గన్త్వా గణ్హాహీ’’తి. ఆవుసో మహామోగ్గల్లాన, త్వం ఇద్ధిమన్తానం అగ్గో, త్వం ఏతం గణ్హాహి, తయి పన అగ్గణ్హన్తే అహం గణ్హిస్సామీతి. ‘‘గణ్హావుసో’’తి వుత్తే ఆయస్మా పిణ్డోలభారద్వాజో అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా ఉట్ఠాయ తిగావుతం పిట్ఠిపాసాణం పాదన్తేన పటిచ్ఛాదేన్తో తులపిచు వియ ఆకాసే ఉట్ఠాపేత్వా రాజగహనగరస్స ఉపరి సత్తక్ఖత్తుం అనుపరియాయి. సో తిగావుతపమాణస్స నగరస్స పిధానం వియ పఞ్ఞాయి. నగరవాసినో ‘‘పాసాణో నో అవత్థరిత్వా గణ్హాతీ’’తి భీతా సుప్పాదీని మత్థకే కత్వా తత్థ తత్థ నిలీయింసు. సత్తమే వారే థేరో పిట్ఠిపాసాణం భిన్దిత్వా అత్తానం దస్సేసి. మహాజనో థేరం దిస్వా, ‘‘భన్తే పిణ్డోలభారద్వాజ, తవ పాసాణం దళ్హం కత్వా గణ్హ, మా నో సబ్బే నాసయీ’’తి. థేరో పాసాణం పాదన్తేన ఖిపిత్వా విస్సజ్జేసి. సో గన్త్వా యథాఠానేయేవ పతిట్ఠాసి. థేరో సేట్ఠిస్స గేహమత్థకే అట్ఠాసి. తం దిస్వా సేట్ఠి ఉరేన నిపజ్జిత్వా ‘‘ఓతరథ సామీ’’తి వత్వా ఆకాసతో ఓతిణ్ణం థేరం నిసీదాపేత్వా పత్తం ఓతారాపేత్వా చతుమధురపుణ్ణం కత్వా థేరస్స అదాసి. థేరో పత్తం గహేత్వా విహారాభిముఖో పాయాసి. అథస్స యే అరఞ్ఞగతా వా సుఞ్ఞాగారగతా వా తం పాటిహారియం నాద్దసంసు. తే సన్నిపతిత్వా, ‘‘భన్తే, అమ్హాకమ్పి పాటిహారియం దస్సేహీ’’తి థేరం అనుబన్ధింసు. సో తేసం తేసం పాటిహారియం దస్సేత్వా విహారం అగమాసి.

సత్థా తం అనుబన్ధిత్వా ఉన్నాదేన్తస్స మహాజనస్స సద్దం సుత్వా, ‘‘ఆనన్ద, కస్సేసో సద్దో’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘భన్తే, పిణ్డోలభారద్వాజేన ఆకాసే ఉప్పతిత్వా చన్దనపత్తో గహితో, తస్స సన్తికే ఏసో సద్దో’’తి సుత్వా భారద్వాజం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర తయా ఏవం కత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే, ‘‘కస్మా తే, భారద్వాజ, ఏవం కత’’న్తి థేరం గరహిత్వా తం పత్తం ఖణ్డాఖణ్డం భేదాపేత్వా భిక్ఖూనం అఞ్జనపిసనత్థాయ దాపేత్వా పాటిహారియస్స అకరణత్థాయ సావకానం సిక్ఖాపదం (చూళవ. ౨౫౨) పఞ్ఞాపేసి.

తిత్థియా ‘‘సమణో కిర గోతమో తం పత్తం భేదాపేత్వా పాటిహారియస్స అకరణత్థాయ సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేసీ’’తి సుత్వా ‘‘సమణస్స గోతమస్స సావకా పఞ్ఞత్తం సిక్ఖాపదం జీవితహేతుపి నాతిక్కమన్తి, సమణోపి గోతమో తం రక్ఖిస్సతేవ. ఇదాని అమ్హేహి ఓకాసో లద్ధో’’తి నగరవీథీసు ఆరోచేన్తా విచరింసు ‘‘మయం అత్తనో గుణం రక్ఖన్తా పుబ్బే దారుమయపత్తస్స కారణా అత్తనో గుణం మహాజనస్స న దస్సయిమ్హా, సమణస్స గోతమస్స సావకా పత్తకమత్తస్స కారణా అత్తనో గుణం మహాజనస్స దస్సేసుం. సమణో గోతమో అత్తనో పణ్డితతాయ పత్తం భేదాపేత్వా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేసి, ఇదాని మయం తేనేవ సద్ధిం పాటిహారియం కరిస్సామా’’తి.

రాజా బిమ్బిసారో తం కథం సుత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా ‘‘తుమ్హేహి కిర, భన్తే, పాటిహారియస్స అకరణత్థాయ సావకానం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్త’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ఇదాని తిత్థియా ‘‘తుమ్హేహి సద్ధిం పాటిహారియం కరిస్సామా’’తి వదన్తి, కిం ఇదాని కరిస్సథాతి? ‘‘తేసు కరోన్తేసు కరిస్సామి, మహారాజా’’తి. నను తుమ్హేహి సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తన్తి. నాహం, మహారాజ, అత్తనో సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేసిం, తం మమేవ సావకానం పఞ్ఞత్తన్తి. తుమ్హే ఠపేత్వా అఞ్ఞత్థ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం నామ హోతి, భన్తేతి. తేన హి, మహారాజ, తమేవేత్థ పటిపుచ్ఛామి, ‘‘అత్థి పన తే, మహారాజ, విజితే ఉయ్యాన’’న్తి. ‘‘అత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘సచే తే, మహారాజ, ఉయ్యానే మహాజనో అమ్బాదీని ఖాదేయ్య, కిమస్స కత్తబ్బ’’న్తి? ‘‘దణ్డో, భన్తే’’తి. ‘‘త్వం పన ఖాదితుం లభసీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, మయ్హం దణ్డో నత్థి, అహం అత్తనో సన్తకం ఖాదితుం లభామీ’’తి. ‘‘మహారాజ, యథా తవ తియోజనసతికే రజ్జే ఆణా పవత్తతి, అత్తనో ఉయ్యానే అమ్బాదీని ఖాదన్తస్స దణ్డో నత్థి, అఞ్ఞేసం అత్థి, ఏవం మమపి చక్కవాళకోటిసతసహస్సే ఆణా పవత్తతి, అత్తనో సిక్ఖాపదపఞ్ఞత్తియా అతిక్కమో నామ నత్థి, అఞ్ఞేసం పన అత్థి, కరిస్సామహం పాటిహారియ’’న్తి. తిత్థియా తం కథం సుత్వా ‘‘ఇదానమ్హా నట్ఠా, సమణేన కిర గోతమేన సావకానంయేవ సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, న అత్తనో. సయమేవ కిర పాటిహారియం కత్తుకామో, కిం ను ఖో కరోమా’’తి మన్తయింసు.

రాజా సత్థారం పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, కదా పాటిహారియం కరిస్సథా’’తి. ‘‘ఇతో చతుమాసచ్చయేన ఆసాళ్హిపుణ్ణమాయం, మహారాజా’’తి. ‘‘కత్థ కరిస్సథ, భన్తే’’తి? ‘‘సావత్థిం నిస్సాయ, మహారాజా’’తి. ‘‘కస్మా పన సత్థా ఏవం దూరట్ఠానం అపదిసీ’’తి? ‘‘యస్మా తం సబ్బబుద్ధానం మహాపాటిహారియకరణట్ఠానం, అపిచ మహాజనస్స సన్నిపాతనత్థాయపి దూరట్ఠానమేవ అపదిసీ’’తి. తిత్థియా తం కథం సుత్వా ‘‘ఇతో కిర చతున్నం మాసానం అచ్చయేన సమణో గోతమో సావత్థియం పాటిహారియం కరిస్సతి, ఇదాని తం అముఞ్చిత్వావ అనుబన్ధిస్సామ, మహాజనో అమ్హే దిస్వా ‘కిం ఇద’న్తి పుచ్ఛిస్సతి. అథస్స వక్ఖామ ‘మయం సమణేన గోతమేన సద్ధిం పాటిహారియం కరిస్సామా’తి వదిమ్హా. సో పలాయతి, మయమస్స పలాయితుం అదత్వా అనుబన్ధామా’’తి. సత్థా రాజగహే పిణ్డాయ చరిత్వా నిక్ఖమి. తిత్థియాపిస్స పచ్ఛతోవ నిక్ఖమిత్వా భత్తకిచ్చట్ఠానే వసన్తి. వసితట్ఠానే పునదివసే పాతరాసం కరోన్తి. తే మనుస్సేహి ‘‘కిమిద’’న్తి పుచ్ఛితా హేట్ఠా చిన్తితనియామేనేవ ఆరోచేసుం. మహాజనోపి ‘‘పాటిహారియం పస్సిస్సామా’’తి అనుబన్ధి.

సత్థా అనుపుబ్బేన సావత్థిం పాపుణి. తిత్థియాపి తేన సద్ధింయేవ గన్త్వా ఉపట్ఠాకే సమాదపేత్వా సతసహస్సం లభిత్వా ఖదిరథమ్భేహి మణ్డపం కారేత్వా నీలుప్పలేహి ఛాదాపేత్వా ‘‘ఇధ పాటిహారియం కరిస్సామా’’తి నిసీదింసు. రాజా పసేనది కోసలో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, తిత్థియేహి మణ్డపో కారితో, అహమ్పి తుమ్హాకం మణ్డపం కరిస్సామీ’’తి. ‘‘అలం, మహారాజ, అత్థి మయ్హం మణ్డపకారకో’’తి. ‘‘భన్తే, మం ఠపేత్వా కో అఞ్ఞో కాతుం సక్ఖిస్సతీ’’తి? ‘‘సక్కో, దేవరాజా’’తి. ‘‘కహం పన, భన్తే, పాటిహారియం కరిస్సథా’’తి? ‘‘కణ్డమ్బరుక్ఖమూలే, మహారాజా’’తి. తిత్థియా ‘‘అమ్బరుక్ఖమూలే కిర పాటిహారియం కరిస్సతీ’’తి సుత్వా అత్తనో ఉపట్ఠాకానం ఆరోచేత్వా యోజనబ్భన్తరే ఠానే అన్తమసో తదహుజాతమ్పి అమ్బపోతకం ఉప్పాటేత్వా అరఞ్ఞే ఖిపాపేసుం.

సత్థా ఆసాళ్హిపుణ్ణమదివసే అన్తోనగరం పావిసి. రఞ్ఞోపి ఉయ్యానపాలో కణ్డో నామ ఏకం పిఙ్గలకిపిల్లికేహి కతపత్తపుటస్స అన్తరే మహన్తం అమ్బపక్కం దిస్వా తస్స గన్ధరసలోభేన సమ్పతన్తే వాయసే పలాపేత్వా రఞ్ఞో ఖాదనత్థాయ ఆదాయ గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే సత్థారం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘రాజా ఇమం అమ్బం ఖాదిత్వా మయ్హం అట్ఠ వా సోళస వా కహాపణే దదేయ్య, తం మే ఏకత్తభావేపి జీవితవుత్తియా నాలం. సచే పనాహం సత్థు ఇమం దస్సామి, అవస్సం తం మే దీఘకాలం హితావహం భవిస్సతీ’’తి. సో తం అమ్బపక్కం సత్థు ఉపనామేసి. సత్థా ఆనన్దత్థేరం ఓలోకేసి. అథస్స థేరో చతుమహారాజదత్తియం పత్తం నీహరిత్వా హత్థే ఠపేసి. సత్థా పత్తం ఉపనామేత్వా అమ్బపక్కం పటిగ్గహేత్వా తత్థేవ నిసీదనాకారం దస్సేసి. థేరో చీవరం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. అథస్స తస్మిం నిసిన్నే థేరో పానీయం పరిస్సావేత్వా అమ్బపక్కం మద్దిత్వా పానకం కత్వా అదాసి. సత్థా అమ్బపానకం పివిత్వా కణ్డం ఆహ – ‘‘ఇమం అమ్బట్ఠిం ఇధేవ పంసుం వియూహిత్వా రోపేహీ’’తి. సో తథా అకాసి. సత్థా తస్స ఉపరి హత్థం ధోవి. హత్థే ధోవితమత్తేయేవ నఙ్గలసీసమత్తక్ఖన్ధో హుత్వా ఉబ్బేధేన పణ్ణాసహత్థో అమ్బరుక్ఖో ఉట్ఠహి. చతూసు దిసాసు ఏకేకా, ఉద్ధం ఏకాతి పఞ్చ మహాసాఖా పణ్ణాసహత్థా అహేసుం. సో తావదేవ పుప్ఫఫలసఞ్ఛన్నో హుత్వా ఏకేకస్మిం ఠానే పరిపక్కఅమ్బపిణ్డిధరో అహోసి. పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తా భిక్ఖూ అమ్బపక్కాని ఖాదన్తా ఏవ ఆగమింసు. రాజా ‘‘ఏవరూపో కిర అమ్బరుక్ఖో ఉట్ఠితో’’తి సుత్వా ‘‘మా నం కోచి ఛిన్దీ’’తి ఆరక్ఖం ఠపేసి. సో పన కణ్డేన రోపితత్తా కణ్డమ్బరుక్ఖోత్వేవ పఞ్ఞాయి. ధుత్తకాపి అమ్బపక్కాని ఖాదిత్వా ‘‘హరే దుట్ఠతిత్థియా ‘సమణో కిర గోతమో కణ్డమ్బరుక్ఖమూలే పాటిహారియం కరిస్సతీ’తి తుమ్హేహి యోజనబ్భన్తరే తదహుజాతాపి అమ్బపోతకా ఉప్పాటాపితా, కణ్డమ్బో నామ అయ’’న్తి వత్వా తే ఉచ్ఛిట్ఠఅమ్బట్ఠీహి పహరింసు.

సక్కో వాతవలాహకం దేవపుత్తం ఆణాపేసి ‘‘తిత్థియానం మణ్డపం వాతేహి ఉప్పాటేత్వా ఉక్కారభూమియం ఖిపాపేహీ’’తి. సో తథా అకాసి. సూరియమ్పి దేవపుత్తం ఆణాపేసి ‘‘సూరియమణ్డలం నికడ్ఢన్తో తాపేహీ’’తి. సో తథా అకాసి. పున వాతవలాహకం ఆణాపేసి ‘‘వాతమణ్డలం ఉట్ఠాపేన్తో యాహీ’’తి. సో తథా కరోన్తో తిత్థియానం పగ్ఘరితసేదసరీరే రజోవట్టియా ఓకిరి. తే తమ్బమత్తికసదిసా అహేసుం. వస్సవలాహకమ్పి ఆణాపేసి ‘‘మహన్తాని బిన్దూని పాతేహీ’’తి. సో తథా అకాసి. అథ నేసం కాయో కబరగావిసదిసో అహోసి. తే నిగణ్ఠా లజ్జమానా హుత్వా సమ్ముఖసమ్ముఖట్ఠానేనేవ పలాయింసు. ఏవం పలాయన్తేసు పురాణకస్సపస్స ఉపట్ఠాకో ఏకో కస్సకో ‘‘ఇదాని మే అయ్యానం పాటిహారియకరణవేలా, గన్త్వా పాటిహారియం పస్సిస్సామీ’’తి గోణే విస్సజ్జేత్వా పాతోవ ఆభతం యాగుకుటఞ్చేవ యోత్తకఞ్చ గహేత్వా ఆగచ్ఛన్తో పురాణం తథా పలాయన్తం దిస్వా, భన్తే, అజ్జ ‘అయ్యానం పాటిహారియం పస్సిస్సామీ’తి ఆగచ్ఛామి, తుమ్హే కహం గచ్ఛథా’’తి. కిం తే పాటిహారియేన, ఇమం కుటఞ్చ యోత్తఞ్చ దేహీతి. సో తేన దిన్నం కుటఞ్చ యోత్తఞ్చ ఆదాయ నదీతీరం గన్త్వా కుటం యోత్తేన అత్తనో గీవాయ బన్ధిత్వా లజ్జన్తో కిఞ్చి అకథేత్వా రహదే పతిత్వా ఉదకపుబ్బుళే ఉట్ఠాపేన్తో కాలం కత్వా అవీచిమ్హి నిబ్బత్తి.

సక్కో ఆకాసే రతనచఙ్కమం మాపేసి. తస్స ఏకా కోటి పాచీనచక్కవాళముఖవట్టియం అహోసి, ఏకా పచ్ఛిమచక్కవాళముఖవట్టియం. సత్థా సన్నిపతితాయ ఛత్తింసయోజనికాయ పరిసాయ వడ్ఢమానకచ్ఛాయాయ ‘‘ఇదాని పాటిహారియకరణవేలా’’తి గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా పముఖే అట్ఠాసి. అథ నం ఘరణీ నామ ఇద్ధిమన్తీ ఏకా అనాగామిఉపాసికా ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, మాదిసాయ ధీతరి విజ్జమానాయ తుమ్హాకం కిలమనకిచ్చం నత్థి, అహం పాటిహారియం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘కథం త్వం కరిస్ససి, ఘరణీ’’తి? ‘‘భన్తే, ఏకస్మిం చక్కవాళగబ్భే మహాపథవిం ఉదకం కత్వా ఉదకసకుణికా వియ నిముజ్జిత్వా పాచీనచక్కవాళముఖవట్టియం అత్తానం దస్సేస్సామి, తథా పచ్ఛిమఉత్తరదక్ఖిణచక్కవాళముఖవట్టియం, తథా మజ్ఝే’’. మహాజనో మం దిస్వా ‘‘కా ఏసా’’తి వుత్తే వక్ఖతి ‘‘ఘరణీ నామేసా, అయం తావ ఏకిస్సా ఇత్థియా ఆనుభావో, బుద్ధానుభావో పన కీదిసో భవిస్సతీ’’తి. ఏవం తిత్థియా తుమ్హే అదిస్వావ పలాయిస్సన్తీతి. అథ నం సత్థా ‘‘జానామి తే ఘరణీ ఏవరూపం పాటిహారియం కాతుం సమత్థభావం, న పనాయం తవత్థాయ బద్ధో మాలాపుటో’’తి వత్వా పటిక్ఖిపి. సా ‘‘న మే సత్థా అనుజానాతి, అద్ధా మయా ఉత్తరితరం పాటిహారియం కాతుం సమత్థో అఞ్ఞో అత్థీ’’తి ఏకమన్తం అట్ఠాసి. సత్థాపి ‘‘ఏవమేవ తేసం గుణో పాకటో భవిస్సతీతి ఏవం ఛత్తింసయోజనికాయ పరిసాయ మజ్ఝే సీహనాదం నదిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానో అపరేపి పుచ్ఛి – ‘‘తుమ్హే కథం పాటిహారియం కరిస్సథా’’తి. తే ‘‘ఏవఞ్చ ఏవఞ్చ కరిస్సామ, భన్తే’’తి సత్థు పురతో ఠితావ సీహనాదం నదింసు. తేసు కిర చూళఅనాథపిణ్డికో ‘‘మాదిసే అనాగామిఉపాసకే పుత్తే విజ్జమానే సత్థు కిలమనకిచ్చం నత్థీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘అహం, భన్తే, పాటిహారియం కరిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘కథం కరిస్ససీ’’తి పుట్ఠో ‘‘అహం, భన్తే, ద్వాదసయోజనికం బ్రహ్మత్తభావం నిమ్మినిత్వా ఇమిస్సా పరిసాయ మజ్ఝే మహామేఘగజ్జితసదిసేన సద్దేన బ్రహ్మఅప్ఫోటనం నామ అప్ఫోటేస్సామీ’’తి. మహాజనో ‘‘కిం నామేసో సద్దో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘చూళఅనాథపిణ్డికస్స కిర బ్రహ్మఅప్ఫోటనసద్దో నామా’’తి వక్ఖతి. తిత్థియా ‘‘గహపతికస్స కిర తావ ఏసో ఆనుభావో, బుద్ధానుభావో కీదిసో భవిస్సతీ’’తి తుమ్హే అదిస్వావ పలాయిస్సన్తీతి. సత్థా ‘‘జానామి తే ఆనుభావ’’న్తి తస్సపి తథేవ వత్వా పాటిహారియకరణం నానుజాని.

అథేకా పటిసమ్భిదప్పత్తా సత్తవస్సికా చీరసామణేరీ కిర నామ సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘అహం, భన్తే, పాటిహారియం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘కథం కరిస్ససి చీరే’’తి? ‘‘భన్తే, సినేరుఞ్చ చక్కవాళపబ్బతఞ్చ హిమవన్తఞ్చ ఆహరిత్వా ఇమస్మిం ఠానే పటిపాటియా ఠపేత్వా అహం హంససకుణీ వియ తతో తతో నిక్ఖమిత్వా అసజ్జమానా గమిస్సామి, మహాజనో మం దిస్వా ‘కా ఏసా’తి పుచ్ఛిత్వా ‘చీరసామణేరీ’తి వక్ఖతి. తిత్థియా ‘సత్తవస్సికాయ తావ సామణేరియా అయమానుభావో, బుద్ధానుభావో కీదిసో భవిస్సతీ’తి తుమ్హే అదిస్వావ పలాయిస్సన్తీ’’తి. ఇతో పరం ఏవరూపాని వచనాని వుత్తానుసారేనేవ వేదితబ్బాని. తస్సాపి భగవా ‘‘జానామి తే ఆనుభావ’’న్తి వత్వా పాటిహారియకరణం నానుజాని. అథేకో పటిసమ్భిదప్పత్తో ఖీణాసవో చున్దసామణేరో నామ జాతియా సత్తవస్సికో సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘అహం భగవా పాటిహారియం కరిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘కథం కరిస్ససీ’’తి పుట్ఠో ఆహ – ‘‘అహం, భన్తే, జమ్బుదీపస్స ధజభూతం మహాజమ్బురుక్ఖం ఖన్ధే గహేత్వా చాలేత్వా మహాజమ్బుపేసియో ఆహరిత్వా ఇమం పరిసం ఖాదాపేస్సామి, పారిచ్ఛత్తకకుసుమాని చ ఆహరిత్వా తుమ్హే వన్దిస్సామీ’’తి. సత్థా ‘‘జానామి తే ఆనుభావ’’న్తి తస్స పాటిహారియకరణం పటిక్ఖిపి.

అథ ఉప్పలవణ్ణా థేరీ సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘అహం, భన్తే, పాటిహారియం కరిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘కథం కరిస్ససీ’’తి పుట్ఠా ఆహ – ‘‘అహం, భన్తే, సమన్తా ద్వాదసయోజనికం పరిసం దస్సేత్వా ఆవట్టతో ఛత్తింసయోజనాయ పరిసాయ పరివుతో చక్కవత్తిరాజా హుత్వా ఆగన్త్వా తుమ్హే వన్దిస్సామీ’’తి. సత్థా ‘‘జానామి తే ఆనుభావ’’న్తి తస్సాపి పాటిహారియకరణం పటిక్ఖిపి. అథ మహామోగ్గల్లానత్థేరో భగవన్తం వన్దిత్వా ‘‘అహం, భన్తే, పాటిహారియం కరిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘కథం కరిస్ససీ’’తి పుట్ఠో ఆహ – ‘‘అహం, భన్తే, సినేరుపబ్బతరాజానం దన్తన్తరే ఠపేత్వా మాససాసపబీజం వియ ఖాదిస్సామీ’’తి. ‘‘అఞ్ఞం కిం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘ఇమం మహాపథవిం కటసారకం వియ సంవేల్లిత్వా అఙ్గులన్తరే నిక్ఖిపిస్సామీ’’తి. ‘‘అఞ్ఞం కిం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘మహాపథవిం కులాలచక్కం వియ పరివత్తేత్వా మహాజనం పథవోజం ఖాదాపేస్సామీ’’తి. ‘‘అఞ్ఞం కిం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘వామహత్థే పథవిం కత్వా ఇమే సత్తే దక్ఖిణహత్థేన అఞ్ఞస్మిం దీపే ఠపేస్సామీ’’తి. ‘‘అఞ్ఞం కిం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘సినేరుం ఛత్తదణ్డం వియ కత్వా మహాపథవిం ఉక్ఖిపిత్వా తస్సుపరి ఠపేత్వా ఛత్తహత్థో భిక్ఖు వియ ఏకహత్థేనాదాయ ఆకాసే చఙ్కమిస్సామీ’’తి. సత్థా ‘‘జానామి తే ఆనుభావ’’న్తి తస్సపి పాటిహారియకరణం నానుజాని. సో ‘‘జానాతి మఞ్ఞే సత్థా మయా ఉత్తరితరం పాటిహారియం కాతుం సమత్థ’’న్తి ఏకమన్తం అట్ఠాసి.

అథ నం సత్థా ‘‘నాయం మోగ్గల్లానం తవత్థాయ బద్ధో బాలాపుటో. అహఞ్హి అసమధురో, మమ ధురం అఞ్ఞో వహితుం సమత్థో నామ నత్థి. అనచ్ఛరియమేతం, యం ఇదాని మమ ధురం వహితుం సమత్థో నామ భవేయ్య. అహేతుకతిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తకాలేపి మమ ధురం అఞ్ఞో వహితుం సమత్థో నామ నాహోసియేవా’’తి వత్వా ‘‘కదా పన, భన్తే’’తి థేరేన పుట్ఠో అతీతం ఆహరిత్వా –

‘‘యతో యతో గరు ధురం, యతో గమ్భీరవత్తనీ;

తదాస్సు కణ్హం యుఞ్జన్తి, స్వాస్సు తం వహతే ధుర’’న్తి. –

ఇదం కణ్హఉసభజాతకం (జా. ౧.౧.౨౯) విత్థారేత్వా పున తమేవ వత్థుం విసేసేత్వా దస్సేన్తో –

‘‘మనుఞ్ఞమేవ భాసేయ్య, నామనుఞ్ఞం కుదాచనం;

మనుఞ్ఞం భాసమానస్స, గరుం భారం ఉదద్ధరి;

ధనఞ్చ నం అలాభేసి, తేన చత్తమనో అహూ’’తి. –

ఇదం నన్దివిసాలజాతకం విత్థారేత్వా కథేసి. కథేత్వా చ పన సత్థా రతనచఙ్కమం అభిరుహి, పురతో ద్వాదసయోజనికా పరిసా అహోసి తథా పచ్ఛతో చ ఉత్తరతో చ దక్ఖిణతో చ. ఉజుకం పన చతువీసతియోజనికాయ పరిసాయ మజ్ఝే భగవా యమకపాటిహారియం అకాసి.

తం పాళితో తావ ఏవం వేదితబ్బం (పటి. మ. ౧.౧౧౬) – కతమం తథాగతస్స యమకపాటిహారియే ఞాణం? ఇధం తథాగతో యమకపాటిహారియం కరోతి అసాధారణం సావకేహి, ఉపరిమకాయతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, హేట్ఠిమకాయతో ఉదకధారా పవత్తతి. హేట్ఠిమకాయతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, ఉపరిమకాయతో ఉదకధారా పవత్తతి. పురత్థిమకాయతో, పచ్ఛిమకాయతో; పచ్ఛిమకాయతో, పురత్థిమకాయతో; దక్ఖిణఅక్ఖితో, వామఅక్ఖితో; వామఅక్ఖితో, దక్ఖిణఅక్ఖితో; దక్ఖిణకణ్ణసోతతో, వామకణ్ణసోతతో; వామకణ్ణసోతతో, దక్ఖిణకణ్ణసోతతో; దక్ఖిణనాసికాసోతతో, వామనాసికాసోతతో; వామనాసికాసోతతో, దక్ఖిణనాసికాసోతతో; దక్ఖిణఅంసకూటతో, వామఅంసకూటతో; వామఅంసకూటతో, దక్ఖిణఅంసకూటతో; దక్ఖిణహత్థతో, వామహత్థతో; వామహత్థతో, దక్ఖిణహత్థతో; దక్ఖిణపస్సతో, వామపస్సతో; వామపస్సతో, దక్ఖిణపస్సతో; దక్ఖిణపాదతో, వామపాదతో; వామపాదతో, దక్ఖిణపాదతో; అఙ్గులఙ్గులేహి, అఙ్గులన్తరికాహి; అఙ్గులన్తరికాహి, అఙ్గులఙ్గులేహి; ఏకేకలోమకూపతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, ఏకేకలోమతో ఉదకధారా పవత్తతి. ఏకేకలోమతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, ఏకేకలోమకూపతో ఉదకధారా పవత్తతి ఛన్నం వణ్ణానం నీలానం పీతకానం లోహితకానం ఓదాతానం మఞ్జేట్ఠానం పభస్సరానం. భగవా చఙ్కమతి, బుద్ధనిమ్మితో తిట్ఠతి వా నిసీదతి వా సేయ్యం వా కప్పేతి…పే… నిమ్మితో సేయ్యం కప్పేతి, భగవా చఙ్కమతి వా తిట్ఠతి వా నిసీదతి వా. ఇదం తథాగతస్స యమకపాటిహారియే ఞాణన్తి.

ఇదం పన పాటిహారియం భగవా తస్మిం చఙ్కమే చఙ్కమిత్వా అకాసి. తస్స తేజోకసిణసమాపత్తివసేన ఉపరిమకాయతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, ఆపోకసిణసమాపత్తివసేన హేట్ఠిమకాయతో ఉదకధారా పవత్తతి. న పన ఉదకధారాయ పవత్తనట్ఠానతో అగ్గిక్ఖన్ధో పవత్తతి, అగ్గిక్ఖన్ధస్స పవత్తనట్ఠానతో ఉదకధారా పవత్తతీతి దస్సేతుం ‘‘హేట్ఠిమకాయతో ఉపరిమకాయతో’’తి వుత్తం. ఏసేవ నయో సబ్బపదేసు. అగ్గిక్ఖన్ధో పనేత్థ ఉదకధారాయ అసమ్మిస్సో అహోసి, తథా ఉదకధారా అగ్గిక్ఖన్ధేన. ఉభయమ్పి కిర చేతం యావ బ్రహ్మలోకా ఉగ్గన్త్వా చక్కవాళముఖవట్టియం పతతి. ‘‘ఛన్నం వణ్ణాన’’న్తి వుత్తా పనస్స ఛబ్బణ్ణరంసియో ఘటేహి ఆసిఞ్చమానం విలీనసువణ్ణం వియ యన్తనాలికతో నిక్ఖన్తసువణ్ణరసధారా వియ చ ఏకచక్కవాళగబ్భతో ఉగ్గన్త్వా బ్రహ్మలోకం ఆహచ్చ పటినివత్తిత్వా చక్కవాళముఖవట్టిమేవ గణ్హింసు. ఏకచక్కవాళగబ్భం వఙ్కగోపానసికం వియ బోధిఘరం అహోసి ఏకాలోకం.

తందివసం సత్థా చఙ్కమిత్వా పాటిహారియం కరోన్తో అన్తరన్తరా మహాజనస్స ధమ్మం కథేసి. కథేన్తో చ జనం నిరస్సాసం అకత్వా తస్స అస్సాసవారం దేతి. తస్మిం ఖణే మహాజనో సాధుకారం పవత్తేసి. తస్స సాధుకారపవత్తనకాలే సత్థా తావమహతియా పరిసాయ చిత్తం ఓలోకేన్తో ఏకేకస్స సోళసన్నం ఆకారానం వసేన చిత్తాచారం అఞ్ఞాసి. ఏవం లహుకపరివత్తం బుద్ధానం చిత్తం. యో యో యస్మిఞ్చ ధమ్మే యస్మిఞ్చ పాటిహీరే పసన్నో, తస్స తస్స అజ్ఝాసయవసేనేవ ధమ్మఞ్చ కథేసి, పాటిహీరఞ్చ అకాసి. ఏవం ధమ్మే దేసియమానే పాటిహీరే చ కరియమానే మహాజనస్స ధమ్మాభిసమయో అహోసి. సత్థా పన తస్మిం సమాగమే అత్తనో మనం గహేత్వా అఞ్ఞం పఞ్హం పుచ్ఛితుం సమత్థం అదిస్వా నిమ్మితబుద్ధం మాపేసి. తేన పుచ్ఛితం పఞ్హం సత్థా విస్సజ్జేసి, సత్థారా పుచ్ఛితం సో విస్సజ్జేసి. భగవతో చఙ్కమనకాలే నిమ్మితో ఠానాదీసు అఞ్ఞతరం కప్పేసి, నిమ్మితస్స చఙ్కమనకాలే భగవా ఠానాదీసు అఞ్ఞతరం కప్పేసి. తమత్థం దస్సేతుం ‘‘నిమ్మితో చఙ్కమతి వా’’తిఆది వుత్తం. ఏవం కరోన్తస్స సత్థు పాటిహారియం దిస్వా ధమ్మకథం సుత్వా తస్మిం సమాగమే వీసతియా పాణకోటీనం ధమ్మాభిసమయో అహోసి.

సత్థా పాటిహీరం కరోన్తోవ ‘‘కత్థ ను ఖో అతీతబుద్ధా ఇదం పాటిహీరం కత్వా వస్సం ఉపేన్తీ’’తి ఆవజ్జేత్వా ‘‘తావతింసభవనే వస్సం ఉపగన్త్వా మాతు అభిధమ్మపిటకం దేసేన్తీ’’తి దిస్వా దక్ఖిణపాదం ఉక్ఖిపిత్వా యుగన్ధరమత్థకే ఠపేత్వా ఇతరం పాదం ఉక్ఖిపిత్వా సినేరుమత్థకే ఠపేసి. ఏవం అట్ఠసట్ఠియోజనసతసహస్సట్ఠానే తయో పదవారా అహేసుం, ద్వే పాదఛిద్దాని. సత్థా పాదం పసారేత్వా అక్కమీతి న సల్లక్ఖేతబ్బం. తస్స హి పాదుక్ఖిపనకాలేయేవ పబ్బతా పాదమూలం ఆగన్త్వా సమ్పటిచ్ఛింసు, సత్థారా అక్కమనకాలే తే పబ్బతా ఉట్ఠాయ సకట్ఠానేయేవ అట్ఠంసు. సక్కో సత్థారం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘పణ్డుకమ్బలసిలాయ మఞ్ఞే సత్థా ఇమం వస్సావాసం ఉపేస్సతి, బహూనఞ్చ దేవతానం ఉపకారో భవిస్సతి, సత్థరి పనేత్థ వస్సావాసం ఉపగతే అఞ్ఞా దేవతా హత్థమ్పి ఠపేతుం న సక్ఖిస్సన్తి. అయం ఖో పన పణ్డుకమ్బలసిలా దీఘతో సట్ఠియోజనా, విత్థారతో పణ్ణాసయోజనా, పుథులతో పన్నరసయోజనా, సత్థరి నిసిన్నేపి తుచ్ఛం భవిస్సతీ’’తి. సత్థా తస్స అజ్ఝాసయం విదిత్వా అత్తనో సఙ్ఘాటిం సిలాసనం పటిచ్ఛాదయమానం ఖిపి. సక్కో చిన్తేసి – ‘‘చీవరం తావ పటిచ్ఛాదయమానం ఖిపి, సయం పన పరిత్తకే ఠానే నిసీదిస్సతీ’’తి. సత్థా తస్స అజ్ఝాసయం విదిత్వా నీచపీఠకం మహాపంసుకూలికో వియ పణ్డుకమ్బలసిలం అన్తోచీవరభోగేయేవ కత్వా నిసీది. మహాజనోపి తంఖణఞ్ఞేవ సత్థారం ఓలోకేన్తో నాద్దస, చన్దస్స అత్థఙ్గమితకాలో వియ సూరియస్స చ అత్థఙ్గమితకాలో వియ అహోసి. మహాజనో –

‘‘గతో ను చిత్తకూటం వా, కేలాసం వా యుగన్ధరం;

న నో దక్ఖేము సమ్బుద్ధం, లోకజేట్ఠం నరాసభ’’న్తి. –

ఇమం గాథం వదన్తో పరిదేవి. అపరే ‘‘సత్థా నామ పవివేకరతో, సో ‘ఏవరూపాయ మే పరిసాయ ఏవరూపం పాటిహీరం కత’న్తి లజ్జాయ అఞ్ఞం రట్ఠం వా జనపదం వా గతో భవిస్సతి, న దాని తం దక్ఖిస్సామా’’తి పరిదేవన్తా ఇమం గాథమాహంసు –

‘‘పవివేకరతో ధీరో, నిమం లోకం పునేహితి;

న నో దక్ఖేము సమ్బుద్ధం, లోకజేట్ఠం నరాసభ’’న్తి.

తే మహామోగ్గల్లానం పుచ్ఛింసు – ‘‘కహం, భన్తే, సత్థా’’తి? సో సయం జానన్తోపి ‘‘పరేసమ్పి గుణా పాకటా హోన్తూ’’తి అజ్ఝాసయేన ‘‘అనురుద్ధం పుచ్ఛథా’’తి ఆహ. తే థేరం తథా పుచ్ఛింసు – ‘‘కహం, భన్తే, సత్థా’’తి? తావతింసభవనే పణ్డుకమ్బలసిలాయం వస్సం ఉపగన్త్వా మాతు అభిధమ్మపిటకం దేసేతుం గతోతి. ‘‘కదా ఆగమిస్సతి, భన్తే’’తి? ‘‘తయో మాసే అభిధమ్మపిటకం దేసేత్వా మహాపవారణదివసే’’తి. తే ‘‘సత్థారం అదిస్వా న గమిస్సామా’’తి తత్థేవ ఖన్ధావారం బన్ధింసు. ఆకాసమేవ కిర నేసం ఛదనం అహోసి. తాయ చ మహతియా పరిసాయ సరీరనిఘంసో నామ న పఞ్ఞాయి, పథవీ వివరం అదాసి, సబ్బత్థ పరిసుద్ధమేవ భూమితలం అహోసి.

సత్థా పఠమమేవ మోగ్గల్లానత్థేరం అవోచ – ‘‘మోగ్గల్లాన, త్వం ఏతిస్సాయ పరిసాయ ధమ్మం దేసేయ్యాసి, చూళఅనాథపిణ్డికో ఆహారం దస్సతీ’’తి. తస్మా తం తేమాసం చూళఅనాథపిణ్డికోవ తస్సా పరిసాయ యాపనం యాగుభత్తం ఖాదనీయం తమ్బులతేలగన్ధమాలాపిలన్ధనాని చ అదాసి. మహామోగ్గల్లానో ధమ్మం దేసేసి, పాటిహారియదస్సనత్థం ఆగతాగతేహి పుట్ఠపఞ్హే చ విస్సజ్జేసి. సత్థారమ్పి మాతు అభిధమ్మదేసనత్థం పణ్డుకమ్బలసిలాయం వస్సం ఉపగతం దససహస్సచక్కవాళదేవతా పరివారయింసు. తేన వుత్తం –

‘‘తావతింసే యదా బుద్ధో, సిలాయం పణ్డుకమ్బలే;

పారిచ్ఛత్తకమూలమ్హి, విహాసి పురిసుత్తమో.

‘‘దససు లోకధాతూసు, సన్నిపతిత్వాన దేవతా;

పయిరుపాసన్తి సమ్బుద్ధం, వసన్తం నాగముద్ధని.

‘‘న కోచి దేవో వణ్ణేన, సమ్బుద్ధస్స విరోచతి;

సబ్బే దేవే అతిక్కమ్మ, సమ్బుద్ధోవ విరోచతీ’’తి. (పే. వ. ౩౧౭-౩౧౯);

ఏవం సబ్బా దేవతా అత్తనో సరీరప్పభాయ అభిభవిత్వా నిసిన్నస్స పనస్స మాతా తుసితవిమానతో ఆగన్త్వా దక్ఖిణపస్సే నిసీది. ఇన్దకోపి దేవపుత్తో ఆగన్త్వా దక్ఖిణపస్సేయేవ నిసీది, అఙ్కురో వామపస్సే నిసీది. సో మహేసక్ఖాసు దేవతాసు సన్నిపతన్తీసు అపగన్త్వా ద్వాదసయోజనికే ఠానే ఓకాసం లభి, ఇన్దకో తత్థేవ నిసీది. సత్థా తే ఉభోపి ఓలోకేత్వా అత్తనో సాసనే దక్ఖిణేయ్యపుగ్గలానం దిన్నదానస్స మహప్ఫలభావం ఞాపేతుకామో ఏవమాహ – ‘‘అఙ్కుర, తయా దీఘమన్తరే దసవస్ససహస్సపరిమాణకాలే ద్వాదసయోజనికం ఉద్ధనపన్తిం కత్వా మహాదానం దిన్నం, ఇదాని మమ సమాగమం ఆగన్త్వా ద్వాదసయోజనికే ఠానే ఓకాసం లభి, కిం ను ఖో ఏత్థ కారణ’’న్తి? వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘ఓలోకేత్వాన సమ్బుద్ధో, అఙ్కురఞ్చాపి ఇన్దకం;

దక్ఖిణేయ్యం సమ్భావేన్తో, ఇదం వచనమబ్రవి.

‘‘మహాదానం తయా దిన్నం, అఙ్కుర దీఘమన్తరే;

అతిదూరే నిసిన్నోసి, ఆగచ్ఛ మమ సన్తికే’’తి. (పే. వ. ౩౨౧-౩౨౨);

సో సద్ధో పథవీతలం పాపుణి. సబ్బాపి నం సా పరిసా అస్సోసి. ఏవం వుత్తే –

‘‘చోదితో భావితత్తేన, అఙ్కురో ఏతమబ్రవి;

కిం మయ్హం తేన దానేన, దక్ఖిణేయ్యేన సుఞ్ఞతం.

‘‘అయం సో ఇన్దకో యక్ఖో, దజ్జా దానం పరిత్తకం;

అతిరోచతి అమ్హేహి, చన్దో తారాగణే యథా’’తి. (పే. వ. ౩౨౩-౩౨౪);

తత్థ దజ్జాతి దత్వా. ఏవం వుత్తే సత్థా ఇన్దకం ఆహ – ‘‘ఇన్దక, త్వం మమ దక్ఖిణపస్సే నిసిన్నో, కస్మా అనపగన్త్వావ నిసీదసీ’’తి? సో ‘‘అహం, భన్తే, సుఖేత్తే అప్పకబీజం వపనకస్సకో వియ దక్ఖిణేయ్యసమ్పదం అలత్థ’’న్తి దక్ఖిణేయ్యం పభావేన్తో ఆహ –

‘‘ఉజ్జఙ్గలే యథా ఖేత్తే, బీజం బహుమ్పి రోపితం;

న ఫలం విపులం హోతి, నపి తోసేతి కస్సకం.

‘‘తథేవ దానం బహుకం, దుస్సీలేసు పతిట్ఠితం;

న ఫలం విపులం హోతి, నపి తోసేతి దాయకం.

‘‘యథాపి భద్దకే ఖేత్తే, బీజం అప్పమ్పి రోపితం;

సమ్మా ధారం పవేచ్ఛన్తే, ఫలం తోసేతి కస్సకం.

‘‘తథేవ సీలవన్తేసు, గుణవన్తేసు తాదిసు;

అప్పకమ్పి కతం కారం, పుఞ్ఞం హోతి మహప్ఫల’’న్తి. (పే. వ. ౩౨౫-౩౨౮);

కిం పనేతస్స పుబ్బకమ్మన్తి? సో కిర అనురుద్ధత్థేరస్స అన్తోగామం పిణ్డాయ పవిట్ఠస్స అత్తనో ఆభతం కటచ్ఛుభిక్ఖం దాపేసి. తదా తస్స పుఞ్ఞం అఙ్కురేన దసవస్ససహస్సాని ద్వాదసయోజనికం ఉద్ధనపన్తిం కత్వా దిన్నదానతో మహప్ఫలతరం జాతం. తస్మా ఏవమాహ.

ఏవం వుత్తే సత్థా, ‘‘అఙ్కుర, దానం నామ విచేయ్య దాతుం వట్టతి, ఏవం తం సుఖేత్తేసు వుత్తబీజం వియ మహప్ఫలం హోతి. త్వం పన న తథా అకాసి, తేన తే దానం మహప్ఫలం న జాత’’న్తి ఇమమత్థం విభావేన్తో –

‘‘విచేయ్య దానం దాతబ్బం, యత్థ దిన్నం మహప్ఫలం…పే….

‘‘విచేయ్య దానం సుగతప్పసత్థం,

యే దక్ఖిణేయ్యా ఇధ జీవలోకే;

ఏతేసు దిన్నాని మహప్ఫలాని,

బీజాని వుత్తాని యథా సుఖేత్తే’’తి. (పే. వ. ౩౨౯-౩౩౦) –

వత్వా ఉత్తరిమ్పి ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

‘‘తిణదోసాని ఖేత్తాని, రాగదోసా అయం పజా;

తస్మా హి వీతరాగేసు, దిన్నం హోతి మహప్ఫలం.

‘‘తిణదోసాని ఖేత్తాని, దోసదోసా అయం పజా;

తస్మా హి వీతదోసేసు, దిన్నం హోతి మహప్ఫలం.

‘‘తిణదోసాని ఖేత్తాని, మోహదోసా అయం పజా;

తస్మా హి వీతమోహేసు, దిన్నం హోతి మహప్ఫలం.

‘‘తిణదోసాని ఖేత్తాని, ఇచ్ఛాదోసా అయం పజా;

తస్మా హి విగతిచ్ఛేసు, దిన్నం హోతి మహప్ఫల’’న్తి.

దేసనావసానే అఙ్కురో చ ఇన్దకో చ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు, మహాజనస్సాపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

అథ సత్థా దేవపరిసాయ మజ్ఝే నిసిన్నో మాతరం ఆరబ్భ ‘‘కుసలా ధమ్మా, అకుసలా ధమ్మా, అబ్యాకతా ధమ్మా’’తి అభిధమ్మపిటకం పట్ఠపేసి. ఏవం తయో మాసే నిరన్తరం అభిధమ్మపిటకం కథేసి. కథేన్తో పన భిక్ఖాచారవేలాయ ‘‘యావ మమాగమనా ఏత్తకం నామ ధమ్మం దేసేతూ’’తి నిమ్మితబుద్ధం మాపేత్వా హిమవన్తం గన్త్వా నాగలతాదన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా అనోతత్తదహే ముఖం ధోవిత్వా ఉత్తరకురుతో పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా మహాసాలమాళకే నిసిన్నో భత్తకిచ్చం అకాసి. సారిపుత్తత్థేరో తత్థ గన్త్వా సత్థు వత్తం కరోతి. సత్థా భత్తకిచ్చపరియోసానే, ‘‘సారిపుత్త, అజ్జ మయా ఏత్తకో నామ ధమ్మో భాసితో, త్వం అత్తనో అన్తేవాసికానం భిక్ఖూనం వాచేహీ’’తి థేరస్స కథేసి. యమకపాటిహీరే కిర పసీదిత్వా పఞ్చసతా కులపుత్తా థేరస్స సన్తికే పబ్బజింసు. తే సన్ధాయ థేరం ఏవమాహ. వత్వా చ పన దేవలోకం గన్త్వా నిమ్మితబుద్ధేన దేసితట్ఠానతో పట్ఠాయ సయం ధమ్మం దేసేసి. థేరోపి గన్త్వా తేసం భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేసి. తే సత్థరి దేవలోకే విహరన్తేయేవ సత్తపకరణికా అహేసుం.

తే కిర కస్సపబుద్ధకాలే ఖుద్దకవగ్గులియో హుత్వా ఏకస్మిం పబ్భారే ఓలమ్బన్తా ద్విన్నం థేరానం చఙ్కమిత్వా అభిధమ్మం సజ్ఝాయన్తానం సద్దం సుత్వా సరే నిమిత్తం అగ్గహేసుం. తే ‘‘ఇమే ఖన్ధా నామ, ఇమా ధాతుయో నామా’’తి అజానిత్వా సరే నిమిత్తగహణమత్తేనేవ తతో చుతా దేవలోకే నిబ్బత్తా, ఏకం బుద్ధన్తరం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా తతో చవిత్వా సావత్థియం కులఘరేసు నిబ్బత్తా. యమకపాటిహీరే ఉప్పన్నపసాదా థేరస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా సబ్బపఠమం సత్తపకరణికా అహేసుం. సత్థాపి తేనేవ నీహారేన తం తేమాసం అభిధమ్మం దేసేసి. దేసనావసానే అసీతికోటిసహస్సానం దేవతానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి, మహామాయాపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి.

సాపి ఖో ఛత్తింసయోజనపరిమణ్డలా పరిసా ‘‘ఇదాని సత్తమే దివసే మహాపవారణా భవిస్సతీ’’తి మహామోగ్గల్లానత్థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే సత్థు, ఓరోహణదివసం సఞ్ఞాతుం వట్టతి, న హి మయం సత్థారం అదిస్వా గమిస్సామా’’తి. ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో తం కథం సుత్వా ‘‘సాధావుసో’’తి వత్వా తత్థేవ పథవియం నిముగ్గో సినేరుపాదం గన్త్వా ‘‘మం అభిరుహన్తం పరిసా పస్సతూ’’తి అధిట్ఠాయ మణిరతనేన ఆవుతం పణ్డుకమ్బలసుత్తం వియ పఞ్ఞాయమానరూపోవ సినేరుమజ్ఝేన అభిరుహి. మనుస్సాపి నం ‘‘ఏకయోజనం అభిరుళ్హో, ద్వియోజనం అభిరుళ్హో’’తి ఓలోకయింసు. థేరోపి సత్థు పాదే సీసేన ఉక్ఖిపన్తో వియ అభిరుహిత్వా వన్దిత్వా ఏవమాహ – ‘‘భన్తే, పరిసా తుమ్హే దిస్వావ గన్తుకామా, కదా ఓరోహిస్సథా’’తి. ‘‘కహం పన తే, మోగ్గల్లాన, జేట్ఠభాతికో సారిపుత్తో’’తి. ‘‘భన్తే, సఙ్కస్సనగరే వస్సం ఉపగతో’’తి. మోగ్గల్లాన, అహం ఇతో సత్తమే దివసే మహాపవారణాయ సఙ్కస్సనగరద్వారే ఓతరిస్సామి, మం దట్ఠుకామా తత్థ ఆగచ్ఛన్తు, సావత్థితో సఙ్కస్సనగరద్వారం తింసయోజనాని, ఏత్తకే మగ్గే కస్సచి పాథేయ్యకిచ్చం నత్థి, ఉపోసథికా హుత్వా ధురవిహారం ధమ్మస్సవనత్థాయ గచ్ఛన్తా వియ ఆగచ్ఛేయ్యాథాతి తేసం ఆరోచేయ్యాసీతి. థేరో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి గన్త్వా తథా ఆరోచేసి.

సత్థా వుట్ఠవస్సో పవారేత్వా సక్కస్స ఆరోచేసి – ‘‘మహారాజ, మనుస్సపథం గమిస్సామీ’’తి. సక్కో సువణ్ణమయం మణిమయం రజతమయన్తి తీణి సోపానాని మాపేసి. తేసం పాదా సఙ్కస్సనగరద్వారే పతిట్ఠహింసు, సీసాని సినేరుముద్ధని. తేసు దక్ఖిణపస్సే సువణ్ణమయం సోపానం దేవతానం అహోసి, వామపస్సే రజతమయం సోపానం మహాబ్రహ్మానం అహోసి, మజ్ఝే మణిమయం సోపానం తథాగతస్స అహోసి. సత్థాపి సినేరుముద్ధని ఠత్వా దేవోరోహణసమయే యమకపాటిహారియం కత్వా ఉద్ధం ఓలోకేసి, యావ బ్రహ్మలోకా ఏకఙ్గణా అహేసుం. అధో ఓలోకేసి, యావ అవీచితో ఏకఙ్గణం అహోసి. దిసావిదిసా ఓలోకేసి, అనేకాని చక్కవాళసతసహస్సాని ఏకఙ్గణాని అహేసుం. దేవా మనుస్సే పస్సింసు, మనుస్సాపి దేవే పస్సింసు, సబ్బే సమ్ముఖావ పస్సింసు.

భగవా ఛబ్బణ్ణరంసియో విస్సజ్జేసి. తం దివసం బుద్ధసిరిం ఓలోకేత్వా ఛత్తింసయోజన పరిమణ్డలాయ పరిసాయ ఏకోపి బుద్ధభావం అపత్థేన్తో నామ నత్థి. సువణ్ణసోపానేన దేవా ఓతరింసు, రజతసోపానేన మహాబ్రహ్మానో ఓతరింసు, మణిసోపానేన సమ్మాసమ్బుద్ధో ఓతరి. పఞ్చసిఖో గన్ధబ్బదేవపుత్తో బేలువపణ్డువీణం ఆదాయ దక్ఖిణపస్సే ఠత్వా సత్థు గన్ధబ్బమధురదిబ్బవీణాయ సద్దేన పూజం కరోన్తో ఓతరి, మాతలి, సఙ్గాహకో వామపస్సే ఠత్వా దిబ్బగన్ధమాలాపుప్ఫం గహేత్వా నమస్సమానో పూజం కత్వా ఓతరి, మహాబ్రహ్మా ఛత్తం ధారేసి, సుయామో వాలబీజనిం ధారేసి. సత్థా ఇమినా పరివారేన సద్ధిం ఓతరిత్వా సఙ్కస్సనగరద్వారే పతిట్ఠహి. సారిపుత్తత్థేరోపి ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా యస్మా సారిపుత్తత్థేరేన తథారూపాయ బుద్ధసిరియా ఓతరన్తో సత్థా ఇతో పుబ్బే న దిట్ఠపుబ్బో, తస్మా –

‘‘న మే దిట్ఠో ఇతో పుబ్బే, న సుతో ఉద కస్సచి;

ఏవం వగ్గువదో సత్థా, తుసితా గణిమాగతో’’తి. (సు. ని. ౯౬౧; మహాని. ౧౯౦) –

ఆదీహి అత్తనో తుట్ఠిం పకాసేత్వా, ‘‘భన్తే, అజ్జ సబ్బేపి దేవమనుస్సా తుమ్హాకం పిహయన్తి, పత్థేన్తీ’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా, ‘‘సారిపుత్త, ఏవరూపేహి గుణేహి సమన్నాగతా బుద్ధా దేవమనుస్సానం పియా హోన్తియేవా’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౮౧. ‘‘యే ఝానపసుతా ధీరా, నేక్ఖమ్మూపసమే రతా;

దేవాపి తేసం పిహయన్తి, సమ్బుద్ధానం సతీమత’’న్తి.

తత్థ యే ఝానపసుతాతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానం ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానన్తి ఇమేసు ద్వీసు ఝానేసు ఆవజ్జనసమాపజ్జనఅధిట్ఠానవుట్ఠానపచ్చవేక్ఖణేహి యుత్తప్పయుత్తా. నేక్ఖమ్మూపసమే రతాతి ఏత్థ పబ్బజ్జా నేక్ఖమ్మన్తి న గహేతబ్బా, కిలేసవూపసమనిబ్బానరతిం పన సన్ధాయేతం వుత్తం. దేవాపీతి దేవాపి మనుస్సాపి తేసం పిహయన్తి పత్థేన్తి. సతీమతన్తి ఏవరూపగుణానం తేసం సతియా సమన్నాగతానం సమ్బుద్ధానం. ‘‘అహో వత మయం బుద్ధా భవేయ్యామా’’తి బుద్ధభావం ఇచ్ఛమానా పిహయన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే తింసమత్తానం పాణకోటీనం ధమ్మాభిసమయో అహోసి, థేరస్స సద్ధివిహారికా పఞ్చసతభిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసు.

సబ్బబుద్ధానం కిర అవిజహితమేవ యమకపాటిహీరం కత్వా దేవలోకే వస్సం వసిత్వా సఙ్కస్సనగరద్వారే ఓతరణం. తత్థ పన దక్ఖిణపాదస్స పతిట్ఠితట్ఠానం అచలచేతియట్ఠానం నామ హోతి. సత్థా తత్థ ఠత్వా పుథుజ్జనాదీనం విసయే పఞ్హం పుచ్ఛి, పుథుజ్జనా అత్తనో విసయే పఞ్హే విస్సజ్జేత్వా సోతాపన్నవిసయే పఞ్హం విస్సజ్జేతుం నాసక్ఖింసు. తథా సకదాగామిఆదీనం విసయే సోతాపన్నాదయో, మహామోగ్గల్లానవిసయే సేసమహాసావకా, సారిపుత్తత్థేరస్స విసయే మహామోగ్గల్లానో, బుద్ధవిసయే చ సారిపుత్తోపి విస్సజ్జేతుం నాసక్ఖియేవ. సో పాచీనదిసం ఆదిం కత్వా సబ్బదిసా ఓలోకేసి, సబ్బత్థ ఏకఙ్గణమేవ అహోసి. అట్ఠసు దిసాసు దేవమనుస్సా ఉద్ధం యావ బ్రహ్మలోకా హేట్ఠా భూమట్ఠా చ యక్ఖనాగసుపణ్ణా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా, ‘‘భన్తే, ఇధ తస్స పఞ్హస్స విస్సజ్జేతా నత్థి, ఏత్థేవ ఉపధారేథా’’తి ఆహంసు. సత్థా సారిపుత్తో కిలమతి. కిఞ్చాపి హేస –

‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే, యే చ సేఖా పుథూ ఇధ;

తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహి మారిసా’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౪; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౭) –

ఇమం బుద్ధవిసయే పుట్ఠపఞ్హం సుత్వా ‘సత్థా మం సేఖాసేఖానం ఆగమనపటిపదం పుచ్ఛతీ’తి పఞ్హే నిక్కఙ్ఖో, ఖన్ధాదీసు పన కతరేన ను ఖో ముఖేన ఇమం పటిపదం కథేన్తో ‘అహం సత్థు అజ్ఝాసయం గణ్హితుం న సక్ఖిస్సామీ’తి మమ అజ్ఝాసయే కఙ్ఖతి, సో మయా నయే అదిన్నే కథేతుం న సక్ఖిస్సతి, నయమస్స దస్సామీతి నయం దస్సేన్తో ‘‘భూతమిదం, సారిపుత్త, సమనుపస్ససీ’’తి ఆహ. ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘సారిపుత్తో మమ అజ్ఝాసయం గహేత్వా కథేన్తో ఖన్ధవసేన కథేస్సతీ’’తి. థేరస్స సహ నయదానేన సో పఞ్హో నయసతేన నయసహస్సేన నయసతసహస్సేన ఉపట్ఠాసి. సో సత్థారా దిన్ననయే ఠత్వా తం పఞ్హం కథేసి. ఠపేత్వా కిర సమ్మాసమ్బుద్ధం అఞ్ఞో సారిపుత్తత్థేరస్స పఞ్ఞం పాపుణితుం సమత్థో నామ నత్థి. తేనేవ కిర థేరో సత్థు పురతో ఠత్వా సీహనాదం నది – ‘‘అహం, భన్తే, సకలకప్పమ్పి దేవే వుట్ఠే ‘ఏత్తకాని బిన్దూని మహాసముద్దే పతితాని, ఏత్తకాని భూమియం, ఏత్తకాని పబ్బతే’తి గణేత్వా లేఖం ఆరోపేతుం సమత్థో’’తి. సత్థాపి నం ‘‘జానామి, సారిపుత్త, గణేతుం సమత్థభావ’’న్తి ఆహ. తస్స ఆయస్మతో పఞ్ఞాయ ఉపమా నామ నత్థి. తేనేవాహ –

‘‘గఙ్గాయ వాలుకా ఖీయే, ఉదకం ఖీయే మహణ్ణవే;

మహియా మత్తికా ఖీయే, న ఖీయే మమ బుద్ధియా’’తి.

ఇదం వుత్తం హోతి – సచే హి, భన్తే, బుద్ధిసమ్పన్నలోకనాథ, మయా ఏకస్మిం పఞ్హే విస్సజ్జితే ఏకం వా వాలుకం ఏకం వా ఉదకబిన్దుం ఏకం వా పంసుఖణ్డం అఖిపిత్వా పఞ్హానం సతేన వా సహస్సేనవా సతసహస్సేన వా విస్సజ్జితే గఙ్గాయ వాలుకాదీసు ఏకేకం ఏకమన్తే ఖిపేయ్య, ఖిప్పతరం గఙ్గాదీసు వాలుకాదయో పరిక్ఖయం గచ్ఛేయ్యుం, న త్వేవ మమ పఞ్హానం విస్సజ్జనన్తి. ఏవం మహాపఞ్ఞోపి హి భిక్ఖు బుద్ధవిసయే పఞ్హస్స అన్తం వా కోటిం వా అదిస్వా సత్థారా దిన్ననయే ఠత్వావ పఞ్హం విస్సజ్జేసి. తం సుత్వా భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘యం పఞ్హం పుట్ఠో సబ్బోపి జనో కథేతుం న సక్ఖి, తం ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తో ఏకకోవ కథేసీ’’తి. సత్థా తం కథం సుత్వా ‘‘న ఇదానేవ సారిపుత్తో యం పఞ్హం మహాజనో విస్సజ్జేతుం నాసక్ఖి, తం విస్సజ్జేసి, పుబ్బేపి అనేన విస్సజ్జితోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరితుం –

‘‘పరోసహస్సమ్పి సమాగతానం,

కన్దేయ్యుం తే వస్ససతం అపఞ్ఞా;

ఏకోవ సేయ్యో పురిసో సపఞ్ఞో,

యో భాసితస్స విజానాతి అత్థ’’న్తి. (జా. ౧.౧.౯౯) –

ఇమం జాతకం విత్థారేన కథేసీతి.

దేవోరోహణవత్థు దుతియం.

౩. ఏరకపత్తనాగరాజవత్థు

కిచ్ఛో మనుస్సపటిలాభోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా బారాణసియం ఉపనిస్సాయ సత్తసిరీసకరుక్ఖమూలే విహరన్తో ఏరకపత్తం నామ నాగరాజం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర పుబ్బే కస్సపబుద్ధసాసనే దహరభిక్ఖు హుత్వా గఙ్గాయ నావం అభిరుయ్హ గచ్ఛన్తో ఏకస్మిం ఏరకగుమ్బే ఏరకపత్తం గహేత్వా నావాయ వేగసా గచ్ఛమానాయపి న ముఞ్చి, ఏరకపత్తం ఛిజ్జిత్వా గతం. సో ‘‘అప్పమత్తకం ఏత’’న్తి ఆపత్తిం అదేసేత్వా వీసతి వస్ససహస్సాని అరఞ్ఞే సమణధమ్మం కత్వాపి మరణకాలే ఏరకపత్తేన గీవాయ గహితో వియ ఆపత్తిం దేసేతుకామోపి అఞ్ఞం భిక్ఖుం అపస్సమానో ‘‘అపరిసుద్ధం మే సీల’’న్తి ఉప్పన్నవిప్పటిసారో తతో చవిత్వా ఏకరుక్ఖదోణికనావప్పమాణో నాగరాజా హుత్వా నిబ్బత్తి, ఏరకపత్తోత్వేవస్స నామం అహోసి. సో నిబ్బత్తక్ఖణేయేవ అత్తభావం ఓలోకేత్వా ‘‘ఏత్తకం నామ కాలం సమణధమ్మం కత్వా అహేతుకయోనియం మణ్డూకభక్ఖట్ఠానే నిబ్బత్తోమ్హీ’’తి విప్పటిసారీ అహోసి. సో అపరభాగే ఏకం ధీతరం లభిత్వా మజ్ఝే గఙ్గాయ ఉదకపిట్ఠే మహన్తం ఫలం ఉక్ఖిపిత్వా ధీతరం తస్మిం ఠపేత్వా నచ్చాపేత్వా గాయాపేసి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘అద్ధా అహం ఇధ ఇమినా ఉపాయేన బుద్ధే ఉప్పన్నే తస్స ఉప్పన్నభావం సుణిస్సామీ’’తి. యో మే గీతస్స పటిగీతం ఆహరతి, తస్స మహన్తేన నాగభవనేన సద్ధిం ధీతరం దస్సామీతి అన్వడ్ఢమాసం ఉపోసథదివసే తం ధీతరం ఫణే ఠపేసి. సా తత్థ ఠితా నచ్చన్తీ –

‘‘కింసు అధిప్పతీ రాజా, కింసు రాజా రజ్జిస్సరో;

కథంసు విరజో హోతి, కథం బాలోతి వుచ్చతీ’’తి. –

ఇమం గీతం గాయతి.

సకలజమ్బుదీపవాసినో ‘‘నాగమాణవికం గణ్హిస్సామా’’తి గన్త్వా అత్తనో అత్తనో పఞ్ఞాబలేన పటిగీతం కత్వా గాయన్తి. సా తం పటిక్ఖిపతి. తస్సా అన్వడ్ఢమాసం ఫణే ఠత్వా ఏవం గాయన్తియావ ఏకం బుద్ధన్తరం వీతివత్తం. అథ అమ్హాకం సత్థా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా ఏకదివసం పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తో ఏరకపత్తం ఆదిం కత్వా ఉత్తరమాణవం నామ అత్తనో ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘అజ్జ ఏరకపత్తస్స ధీతరం ఫణే ఠపేత్వా నచ్చాపనదివసో, అయం ఉత్తరమాణవో మయా దిన్నం పటిగీతం గణ్హన్తోవ సోతాపన్నో హుత్వా తం ఆదాయ నాగరాజస్స సన్తికం గమిస్సతి. సో తం సుత్వా ‘బుద్ధో ఉప్పన్నో’తి ఞత్వా మమ సన్తికం ఆగమిస్సతి, అహం తస్మిం ఆగతే మహాసమాగమే గాథం కథేస్సామి, గాథాపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతీ’’తి అద్దస. సో తత్థ గన్త్వా బారాణసితో అవిదూరే సత్త సిరీసకరుక్ఖా అత్థి, తేసు ఏకస్స మూలే నిసీది. జమ్బుదీపవాసినో గీతపటిగీతం ఆదాయ సన్నిపతింసు. సత్థా అవిదూరే ఠానే గచ్ఛన్తం ఉత్తరమాణవం దిస్వా ‘‘ఏహి, ఉత్తరా’’తి ఆహ. ‘‘కిం, భన్తే’’తి? ‘‘ఇతో తావ ఏహీ’’తి. అథ నం ఆగన్త్వా వన్దిత్వా నిసిన్నం ఆహ ‘‘కహం గచ్ఛసీ’’తి? ‘‘ఏరకపత్తస్స ధీతు గాయనట్ఠాన’’న్తి. ‘‘జానాసి పన గీతపటిగీత’’న్తి? ‘‘జానామి, భన్తే’’తి. ‘‘వదేహి తావ న’’న్తి? అథ నం అత్తనో జానననియామేనేవ వదన్తం ‘‘న ఉత్తరం ఏతం పటిగీతం, అహం తే పటిగీతం దస్సామి, ఆదాయ నం గమిస్ససీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి. అథ నం సత్థా, ఉత్తర, త్వం నాగమాణవికాయ గీతకాలే –

‘‘ఛద్వారాధిప్పతీ రాజా, రజ్జమానో రజ్జిస్సరో;

అరజ్జం విరజో హోతి, రజ్జం బాలోతి వుచ్చతీ’’తి. –

ఇమం పటిగీతం గాయేయ్యాసీతి ఆహ.

మాణవికాయ గీతస్స అత్థో – కింసు అధిప్పతీ రాజాతి కిం అధిప్పతి రాజా నామ హోతి? కింసు రాజా రజ్జిస్సరోతి కథం పన రాజా రజ్జిస్సరో నామ హోతి? కథంసు విరజో హోతీతి కథం ను ఖో సో రాజా విరజో నామ హోతీతి?

పటిగీతస్స పన అత్థో – ఛద్వారాధిప్పతీ రాజాతి యో ఛన్నం ద్వారానం అధిప్పతి, ఏకద్వారేపి రూపాదీహి అనభిభూతో, అయం రాజా నామ. రజ్జమానో రజ్జిస్సరోతి యో పన తేసు ఆరమ్మణేసు రజ్జతి, సో రజ్జమానో రజ్జిస్సరో నామ. అరజ్జన్తి అరజ్జమానో పన విరజో నామ హోతి. రజ్జన్తి రజ్జమానో బాలోతి వుచ్చతీతి.

ఏవమస్స సత్థా పటిగీతం దత్వా, ఉత్తర, తయా ఇమస్మిం గీతే గాయితే ఇమస్స గీతస్స ఇమం పటిగీతం గాయిస్సతి –

‘‘కేనస్సు వుయ్హతి బాలో, కథం నుదతి పణ్డితో;

యోగక్ఖేమీ కథం హోతి, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి.

అథస్స త్వం ఇదం పటిగీతం గాయేయ్యాసి –

‘‘ఓఘేన వుయ్హతి బాలో, యోగా నుదతి పణ్డితో;

సబ్బయోగవిసంయుత్తో, యోగక్ఖేమీతి వుచ్చతీ’’తి.