౧౫. సుఖవగ్గో

౧. ఞాఆతికలహవూపసమనవత్థు

సుసుఖం వతాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సక్కేసు విహరన్తో కలహవూపసమనత్థం ఞాతకే ఆరబ్భ కథేసి.

సాకియకోలియా కిర కపిలవత్థునగరస్స చ కోలియనగరస్స చ అన్తరే రోహిణిం నామ నదిం ఏకేనేవ ఆవరణేన బన్ధాపేత్వా సస్సాని కరోన్తి. అథ జేట్ఠమూలమాసే సస్సేసు మిలాయన్తేసు ఉభయనగరవాసికానమ్పి కమ్మకారా సన్నిపతింసు. తత్థ కోలియనగరవాసినో ఆహంసు – ‘‘ఇదం ఉదకం ఉభయతో హరియమానం నేవ తుమ్హాకం, న అమ్హాకం పహోస్సతి, అమ్హాకం పన సస్సం ఏకఉదకేనేవ నిప్ఫజ్జిస్సతి, ఇదం ఉదకం అమ్హాకం దేథా’’తి. ఇతరేపి ఆహంసు – ‘‘తుమ్హేసు కోట్ఠకే పూరేత్వా ఠితేసు మయం రత్తసువణ్ణనీలమణికాళకహాపణే చ గహేత్వా పచ్ఛిపసిబ్బకాదిహత్థా న సక్ఖిస్సామ తుమ్హాకం ఘరద్వారే విచరితుం, అమ్హాకమ్పి సస్సం ఏకఉదకేనేవ నిప్ఫజ్జిస్సతి, ఇదం ఉదకం అమ్హాకం దేథా’’తి. న మయం దస్సామాతి. మయమ్పి న దస్సామాతి ఏవం కథం వడ్ఢేత్వా ఏకో ఉట్ఠాయ ఏకస్స పహారం అదాసి, సోపి అఞ్ఞస్సాతి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం పహరిత్వా రాజకులానం జాతిం ఘట్టేత్వా కలహం వడ్ఢయింసు.

కోలియకమ్మకారా వదన్తి – ‘‘తుమ్హే కపిలవత్థువాసికే గహేత్వా గజ్జథ, యే సోణసిఙ్గాలాదయో వియ అత్తనో భగినీహి సద్ధిం సంవసింసు, ఏతేసం హత్థినో చేవ అస్సా చ ఫలకావుధాని చ అమ్హాకం కిం కరిస్సన్తీ’’తి. సాకియకమ్మకారాపి వదన్తి ‘‘తుమ్హే ఇదాని కుట్ఠినో దారకే గహేత్వా గజ్జథ, యే అనాథా నిగ్గతికా తిరచ్ఛానా వియ కోలరుక్ఖే వసింసు, ఏతేసం హత్థినో చ అస్సా చ ఫలకావుధాని చ అమ్హాకం కిం కరిస్సన్తీ’’తి. తే గన్త్వా తస్మిం కమ్మే నియుత్తానం అమచ్చానం కథయింసు, అమచ్చా రాజకులానం కథేసుం. తతో సాకియా ‘‘భగినీహి సద్ధిం సంవసితకానం థామఞ్చ బలఞ్చ దస్సేస్సామా’’తి యుద్ధసజ్జా నిక్ఖమింసు. కోలియాపి ‘‘కోలరుక్ఖవాసీనం థామఞ్చ బలఞ్చ దస్సేస్సామా’’తి యుద్ధసజ్జా నిక్ఖమింసు.

సత్థాపి పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తో ఞాతకే దిస్వా ‘‘మయి అగచ్ఛన్తే ఇమే నస్సిస్సన్తి, మయా గన్తుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా ఏకకోవ ఆకాసేన గన్త్వా రోహిణినదియా మజ్ఝే ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసీది. ఞాతకా సత్థారం దిస్వా ఆవుధాని ఛడ్డేత్వా వన్దింసు. అథ నే సత్థా ఆహ – ‘‘కిం కలహో నామేస, మహారాజా’’తి? ‘‘న జానామ, భన్తే’’తి. ‘‘కో దాని జానిస్సతీ’’తి? తే ‘‘ఉపరాజా జానిస్సతి, సేనాపతి జానిస్సతీ’’తి ఇమినా ఉపాయేన యావ దాసకమ్మకరే పుచ్ఛిత్వా, ‘‘భన్తే, ఉదకకలహో’’తి ఆహంసు. ‘‘ఉదకం కిం అగ్ఘతి, మహారాజా’’తి? ‘‘అప్పగ్ఘం, భన్తే’’తి. ‘‘ఖత్తియా కిం అగ్ఘన్తి మహారాజా’’తి? ‘‘ఖత్తియా నామ అనగ్ఘా, భన్తే’’తి. ‘‘అయుత్తం తుమ్హాకం అప్పమత్తతం ఉదకం నిస్సాయ అనగ్ఘే ఖత్తియే నాసేతు’’న్తి. తే తుణ్హీ అహేసుం. అథ తే సత్థా ఆమన్తేత్వా ‘‘కస్మా మహారాజా ఏవరూపం కరోథ, మయి అసన్తే అజ్జ లోహితనదీ పవత్తిస్సతి, అయుత్తం వో కతం, తుమ్హే పఞ్చహి వేరేహి సవేరా విహరథ, అహం అవేరో విహరామి. తుమ్హే కిలేసాతురా హుత్వా విహరథ, అహం అనాతురో. తుమ్హే కామగుణపరియేసనుస్సుక్కా హుత్వా విహరథ, అహం అనుస్సుక్కో విహరామీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౧౯౭. ‘‘సుసుఖం వత జీవామ, వేరినేసు అవేరినో,

వేరినేసు మనుస్సేసు, విహరామ అవేరినో.

౧౯౮. ‘‘సుసుఖం వత జీవామ, ఆతురేసు అనాతురా;

ఆతురేసు మనుస్సేసు, విహరామ అనాతురా.

౧౯౯. ‘‘సుసుఖం వత జీవామ, ఉస్సుకేసు అనుస్సుకా;

ఉస్సుకేసు మనుస్సేసు, విహరామ అనుస్సుకా’’తి.

తత్థ సుసుఖన్తి సుట్ఠు సుఖం. ఇదం వుత్తం హోతి – యే గిహినో సన్ధిచ్ఛేదాదివసేన, పబ్బజితా వా పన వేజ్జకమ్మాదివసేన జీవితవుత్తిం ఉప్పాదేత్వా ‘‘సుఖేన జీవామా’’తి వదన్తి, తేహి మయమేవ సుసుఖం వత జీవామ, యే మయం పఞ్చహి వేరీహి వేరినేసు మనుస్సేసు అవేరినో, కిలేసాతురేసు మనుస్సేసు నిక్కిలేసతాయ అనాతురా, పఞ్చకామగుణపరియేసనే ఉస్సుకేసు తాయ పరియేసనాయ అభావేన అనుస్సుకాతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

ఞాతికలహవూపసమనవత్థు పఠమం.

౨. మారవత్థు

సుసుఖం వత జీవామాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా పఞ్చసాలాయ బ్రాహ్మణగామే విహరన్తో మారం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకదివసఞ్హి సత్థా పఞ్చసతానం కుమారికానం సోతాపత్తిమగ్గస్సూపనిస్సయం దిస్వా తం గామం ఉపనిస్సాయ విహాసి. తాపి కుమారికాయో ఏకస్మిం నక్ఖత్తదివసే నదిం గన్త్వా న్హత్వా అలఙ్కతపటియత్తా గామాభిముఖియో పాయింసు. సత్థాపి తం గామం పవిసిత్వా పిణ్డాయ చరతి. అథ మారో సకలగామవాసీనం సరీరే అధిముచ్చిత్వా యథా సత్థా కటచ్ఛుభత్తమత్తమ్పి న లభతి, ఏవం కత్వా యథాధోతేన పత్తేన నిక్ఖమన్తం సత్థారం గామద్వారే ఠత్వా ఆహ – ‘‘అపి, సమణ, పిణ్డపాతం లభిత్థా’’తి. ‘‘కిం పన త్వం, పాపిమ, తథా అకాసి, యథాహం పిణ్డం న లభేయ్య’’న్తి? ‘‘తేన హి, భన్తే, పున పవిసథా’’తి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘సచే పున పవిసతి, సబ్బేసం సరీరే అధిముచ్చిత్వా ఇమస్స పురతో పాణిం పహరిత్వా హస్సకేళిం కరిస్సామీ’’తి. తస్మిం ఖణే తా కుమారికాయో గామద్వారం పత్వా సత్థారం దిస్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. మారోపి సత్థారం ఆహ – ‘‘అపి, భన్తే, పిణ్డం అలభమానా జిఘచ్ఛాదుక్ఖేన పీళితత్థా’’తి. సత్థా ‘‘అజ్జ మయం, పాపిమ, కిఞ్చి అలభిత్వాపి ఆభస్సరలోకే మహాబ్రహ్మానో వియ పీతిసుఖేనేవ వీతినామేస్సామా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౦౦. ‘‘సుసుఖం వత జీవామ, యేసం నో నత్థి కిఞ్చనం;

పీతిభక్ఖా భవిస్సామ, దేవా ఆభస్సరా యథా’’తి.

తత్థ యేసం నోతి యేసం అమ్హాకం పలిబుజ్ఝనత్థేన రాగాదీసు కిఞ్చనేసు ఏకమ్పి కిఞ్చనం నత్థి. పీతిభక్ఖాతి యథా ఆభస్సరా దేవా పీతిభక్ఖా హుత్వా పీతిసుఖేనేవ వీతినామేన్తి, ఏవం మయమ్పి, పాపిమ, కిఞ్చి అలభిత్వా పీతిభక్ఖా భవిస్సామాతి అత్థో.

దేసనావసానే పఞ్చసతాపి కుమారికాయో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసూతి.

మారవత్థు దుతియం.

౩. కోసలరఞ్ఞో పరాజయవత్థు

జయం వేరన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరఞ్ఞో పరాజయం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర కాసికగామం నిస్సాయ భాగినేయ్యేన అజాతసత్తునా సద్ధిం యుజ్ఝన్తో తేన తయో వారే పరాజితో తతియవారే చిన్తేసి – ‘‘అహం ఖీరముఖమ్పి దారకం పరాజేతుం నాసక్ఖిం, కిం మే జీవితేనా’’తి. సో ఆహారూపచ్ఛేదం కత్వా మఞ్చకే నిపజ్జి. అథస్స సా పవత్తి సకలనగరం పత్థరి. భిక్ఖూ తథాగతస్స ఆరోచేసుం – ‘‘భన్తే, రాజా కిర కాసికగామకం నిస్సాయ తయో వారే పరాజితో, సో ఇదాని పరాజిత్వా ఆగతో ‘ఖీరముఖమ్పి దారకం పరాజేతుం నాసక్ఖిం, కిం మే జీవితేనా’తి ఆహారూపచ్ఛేదం కత్వా మఞ్చకే నిపన్నో’’తి. సత్థా తేసం కథం సుత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, జినన్తోపి వేరం పసవతి, పరాజితో పన దుక్ఖం సేతియేవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౦౧. ‘‘జయం వేరం పసవతి, దుక్ఖం సేతి పరాజితో;

ఉపసన్తో సుఖం సేతి, హిత్వా జయపరాజయ’’న్తి.

తత్థ జయన్తి పరం జినన్తో వేరం పటిలభతి. పరాజితోతి పరేన పరాజితో ‘‘కదా ను ఖో పచ్చామిత్తస్స పిట్ఠిం దట్ఠుం సక్ఖిస్సామీ’’తి దుక్ఖం సేతి సబ్బిరియాపథేసు దుక్ఖమేవ విహరతీతి అత్థో. ఉపసన్తోతి అబ్భన్తరే ఉపసన్తరాగాదికిలేసో ఖీణాసవో జయఞ్చ పరాజయఞ్చ హిత్వా సుఖం సేతి, సబ్బిరియాపథేసు సుఖమేవ విహరతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

కోసలరఞ్ఞో పరాజయవత్థు తతియం.

౪. అఞ్ఞతరకులదారికావత్థు

నత్థి రాగసమోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం కులదారికం ఆరబ్భ కథేసి.

తస్సా కిర మాతాపితరో ఆవాహం కత్వా మఙ్గలదివసే సత్థారం నిమన్తయింసు. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో తత్థ గన్త్వా నిసీది. సాపి ఖో వధుకా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉదకపరిస్సావనాదీని కరోన్తీ అపరాపరం సఞ్చరతి. సామికోపిస్సా తం ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. తస్స రాగవసేన ఓలోకేన్తస్స అన్తో కిలేసో సముదాచరి. సో అఞ్ఞాణాభిభూతో నేవ బుద్ధం ఉపట్ఠహి, న అసీతి మహాథేరే. హత్థం పసారేత్వా ‘‘తం వధుకం గణ్హిస్సామీ’’తి పన చిత్తం అకాసి. సత్థా తస్సజ్ఝాసయం ఓలోకేత్వా యథా తం ఇత్థిం న పస్సతి, ఏవమకాసి. సో అదిస్వా సత్థారం ఓలోకేన్తో అట్ఠాసి. సత్థా తస్స ఓలోకేత్వా ఠితకాలే ‘‘కుమారక, న హి రాగగ్గినా సదిసో అగ్గి నామ, దోసకలినా సదిసో కలి నామ, ఖన్ధపరిహరణదుక్ఖేన సదిసం దుక్ఖం నామ అత్థి, నిబ్బానసుఖసదిసం సుఖమ్పి నత్థియేవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౦౨. ‘‘నత్థి రాగసమో అగ్గి, నత్థి దోససమో కలి;

నత్థి ఖన్ధసమా దుక్ఖా, నత్థి సన్తిపరం సుఖ’’న్తి.

తత్థ నత్థి రాగసమోతి ధూమం వా జాలం వా అఙ్గారం వా అదస్సేత్వా అన్తోయేవ ఝాపేత్వా భస్మముట్ఠిం కాతుం సమత్థో రాగేన సమో అఞ్ఞో అగ్గి నామ నత్థి. కలీతి దోసేన సమో అపరాధోపి నత్థి. ఖన్ధసమాతి ఖన్ధేహి సమా. యథా పరిహరియమానా ఖన్ధా దుక్ఖా, ఏవం అఞ్ఞం దుక్ఖం నామ నత్థి. సన్తిపరన్తి నిబ్బానతో ఉత్తరిం అఞ్ఞం సుఖమ్పి నత్థి. అఞ్ఞఞ్హి సుఖం సుఖమేవ, నిబ్బానం పరమసుఖన్తి అత్థో.

దేసనావసానే కుమారికా చ కుమారకో చ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. తస్మిం సమయే భగవా తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం దస్సనాకారం అకాసీతి.

అఞ్ఞతరకులదారికావత్థు చతుత్థం.

౫. ఏకఉపాసకవత్థు

జిఘచ్ఛాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా ఆళవియం విహరన్తో ఏకం ఉపాసకం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి దివసే సత్థా జేతవనే గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తో ఆళవియం ఏకం దుగ్గతమనుస్సం దిస్వా తస్సూపనిస్సయసమ్పత్తిం ఞత్వా పఞ్చసతభిక్ఖుపరివారో ఆళవిం అగమాసి. ఆళవివాసినో సత్థారం నిమన్తయింసు. సోపి దుగ్గతమనుస్సో ‘‘సత్థా కిర ఆగతో’’తి సుత్వా ‘‘సత్థు సన్తికే ధమ్మం సోస్సామీ’’తి మనం అకాసి. తందివసమేవ చస్స ఏకో గోణో పలాయి. సో ‘‘కిం ను ఖో గోణం పరియేసిస్సామి, ఉదాహు ధమ్మం సుణామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘గోణం పరియేసిత్వా పచ్ఛా ధమ్మం సోస్సామీ’’తి పాతోవ గేహా నిక్ఖమి. ఆళవివాసినోపి బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిసీదాపేత్వా పరివిసిత్వా అనుమోదనత్థాయ పత్తం గణ్హింసు. సత్థా ‘‘యం నిస్సాయ అహం తింసయోజనమగ్గం ఆగతో, సో గోణం పరియేసితుం అరఞ్ఞం పవిట్ఠో, తస్మిం ఆగతేయేవ ధమ్మం దేసేస్సామీ’’తి తుణ్హీ అహోసి.

సోపి మనుస్సో దివా గోణం దిస్వా గోగణే పక్ఖిపిత్వా ‘‘సచేపి అఞ్ఞం నత్థి, సత్థు వన్దనమత్తమ్పి కరిస్సామీ’’తి జిఘచ్ఛాపీళితోపి గేహం గమనాయ మనం అకత్వా వేగేన సత్థు సన్తికం ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. సత్థా తస్స ఠితకాలే దానవేయ్యావటికం ఆహ – ‘‘అత్థి కిఞ్చి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అతిరిత్తభత్త’’న్తి? ‘‘భన్తే, సబ్బం అత్థీ’’తి. తేన హి ‘‘ఇమం పరివిసాహీ’’తి. సో సత్థారా వుత్తట్ఠానేయేవ తం నిసీదాపేత్వా యాగుఖాదనీయభోజనీయేహి సక్కచ్చం పరివిసి. సో భుత్తభత్తో ముఖం విక్ఖాలేసి. ఠపేత్వా కిర ఇమం ఠానం తీసు పిటకేసు అఞ్ఞత్థ గతాగతస్స భత్తవిచారణం నామ నత్థి. తస్స పస్సద్ధదరథస్స చిత్తం ఏకగ్గం అహోసి. అథస్స సత్థా అనుపుబ్బిం కథం కథేత్వా సచ్చాని పకాసేసి. సో దేసనావసానే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సత్థాపి అనుమోదనం కత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. మహాజనో సత్థారం అనుగన్త్వా నివత్తి.

భిక్ఖూ సత్థారా సద్ధిం గచ్ఛన్తాయేవ ఉజ్ఝాయింసు – ‘‘పస్సథావుసో, సత్థు కమ్మం, అఞ్ఞేసు దివసేసు ఏవరూపం నత్థి, అజ్జ పనేకం మనుస్సం దిస్వావ యాగుఆదీని విచారేత్వా దాపేసీ’’తి. సత్థా నివత్తిత్వా ఠితకోవ ‘‘కిం కథేథ, భిక్ఖవే’’తి పుచ్ఛిత్వా తమత్థం సుత్వా ‘‘ఆమ, భిక్ఖవే, అహం తింసయోజనం కన్తారం ఆగచ్ఛన్తో తస్స ఉపాసకస్సూపనిస్సయం దిస్వా ఆగతో, సో అతివియ జిఘచ్ఛితో, పాతోవ పట్ఠాయ గోణం పరియేసన్తో అరఞ్ఞే విచరి. ‘జిఘచ్ఛదుక్ఖేన ధమ్మే దేసియమానేపి పటివిజ్ఝితుం న సక్ఖిస్సతీ’తి చిన్తేత్వా ఏవం అకాసిం, జిఘచ్ఛారోగసదిసో రోగో నామ నత్థీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౦౩. ‘‘జిఘచ్ఛాపరమా రోగా, సఙ్ఖారపరమా దుఖా;

ఏతం ఞత్వా యథాభూతం, నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తి.

తత్థ జిఘచ్ఛాపరమా రోగాతి యస్మా అఞ్ఞో రోగో సకిం తికిచ్ఛితో వినస్సతి వా తదఙ్గవసేన వా పహీయతి, జిఘచ్ఛా పన నిచ్చకాలం తికిచ్ఛితబ్బాయేవాతి సేసరోగానం అయం పరమా నామ. సఙ్ఖారాతి పఞ్చ ఖన్ధా. ఏతం ఞత్వాతి జిఘచ్ఛాసమో రోగో నత్థి, ఖన్ధపరిహరణసమం దుక్ఖం నామ నత్థీతి ఏతమత్థం యథాభూతం ఞత్వా పణ్డితో నిబ్బానం సచ్ఛి కరోతి. నిబ్బానం పరమం సుఖన్తి తఞ్హి సబ్బసుఖానం పరమం ఉత్తమం సుఖన్తి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

ఏకఉపాసకవత్థు పఞ్చమం.

౬. పసేనదికోసలవత్థు

ఆరోగ్యపరమా లాభాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో రాజానం పసేనదికోసలం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే రాజా తణ్డులదోణస్స ఓదనం తదుపియేన సూపబ్యఞ్జనేన భుఞ్జతి. ఏకదివసం భుత్తపాతరాసో భత్తసమ్మదం అవినోదేత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా కిలన్తరూపో ఇతో చితో చ సమ్పరివత్తతి, నిద్దాయ అభిభూయమానోపి ఉజుకం నిపజ్జితుం అసక్కోన్తో ఏకమన్తం నిసీది. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘కిం, మహారాజ, అవిస్సమిత్వావ ఆగతోసీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, భుత్తకాలతో పట్ఠాయ మే మహాదుక్ఖం హోతీ’’తి. అథ నం సత్థా, ‘‘మహారాజ, అతిబహుభోజనం ఏవం దుక్ఖం హోతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘మిద్ధీ యదా హోతి మహగ్ఘసో చ,

నిద్దాయితా సమ్పరివత్తసాయీ;

మహావరాహోవ నివాపపుట్ఠో,

పునప్పునం గబ్భముపేతి మన్దో’’తి. (ధ. ప. ౩౨౫); –

ఇమాయ గాథాయ ఓవదిత్వా, ‘‘మహారాజ, భోజనం నామ మత్తాయ భుఞ్జితుం వట్టతి. మత్తభోజినో హి సుఖం హోతీ’’తి ఉత్తరి ఓవదన్తో ఇమం గాథమాహ –

‘‘మనుజస్స సదా సతీమతో,

మత్తం జానతో లద్ధభోజనే;

తనుకస్స భవన్తి వేదనా,

సణికం జీరతి ఆయుపాలయ’’న్తి. (సం. ని. ౧.౧౨౪);

రాజా గాథం ఉగ్గణ్హితుం నాసక్ఖి, సమీపే ఠితం పన భాగినేయ్యం, సుదస్సనం నామ మాణవం ‘‘ఇమం గాథం ఉగ్గణ్హ, తాతా’’తి ఆహ. సో తం గాథం ఉగ్గణ్హిత్వా ‘‘కిం కరోమి, భన్తే’’తి సత్థారం పుచ్ఛి. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘రఞ్ఞో భుఞ్జన్తస్స ఓసానపిణ్డకాలే ఇమం గాథం వదేయ్యాసి, రాజా అత్థం సల్లక్ఖేత్వా యం పిణ్డం ఛడ్డేస్సతి, తస్మిం పిణ్డే సిత్థగణనాయ రఞ్ఞో భత్తపచనకాలే తత్తకే తణ్డులే హరేయ్యాసీ’’తి. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి సాయమ్పి పాతోపి రఞ్ఞో భుఞ్జన్తస్స ఓసానపిణ్డకాలే తం గాథం ఉదాహరిత్వా తేన ఛడ్డితపిణ్డే సిత్థగణనాయ తణ్డులే హాపేసి. రాజాపి తస్స గాథం సుత్వా సహస్సం సహస్సం దాపేసి. సో అపరేన సమయేన నాళికోదనపరమతాయ సణ్ఠహిత్వా సుఖప్పత్తో తనుసరీరో అహోసి.

అథేకదివసం సత్థు సన్తికం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, ఇదాని మే సుఖం జాతం, మిగమ్పి అస్సమ్పి అనుబన్ధిత్వా గణ్హనసమత్థో జాతోమ్హి. పుబ్బే మే భాగినేయ్యేన సద్ధిం యుద్ధమేవ హోతి, ఇదాని వజీరకుమారిం నామ ధీతరం భాగినేయ్యస్స దత్వా సో గామో తస్సాయేవ న్హానచుణ్ణమూలం కత్వా దిన్నో, తేన సద్ధిం విగ్గహో వూపసన్తో, ఇమినాపి మే కారణేన సుఖమేవ జాతం. కులసన్తకం రాజమణిరతనం నో గేహే పురిమదివసే నట్ఠం, తమ్పి ఇదాని హత్థపత్తం ఆగతం, ఇమినాపి మే కారణేన సుఖమేవ జాతం. తుమ్హాకం సావకేహి సద్ధిం విస్సాసం ఇచ్ఛన్తేన ఞాతిధీతాపి నో గేహే కతా, ఇమినాపి మే కారణేన సుఖమేవ జాత’’న్తి. సత్థా ‘‘ఆరోగ్యం నామ, మహారాజ, పరమో లాభో, యథాలద్ధేన సన్తుట్ఠభావసదిసమ్పి ధనం, విస్సాససదిసో చ పరమా ఞాతి, నిబ్బానసదిసఞ్చ సుఖం నామ నత్థీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౦౪. ‘‘ఆరోగ్యపరమా లాభా, సన్తుట్ఠిపరమం ధనం;

విస్సాసపరమా ఞాతి, నిబ్బానపరమం సుఖ’’న్తి.

తత్థ ఆరోగ్యపరమా లాభాతి అరోగభావపరమా లాభా. రోగినో హి విజ్జమానాపి లాభా అలాభాయేవ, తస్మా అరోగస్స సబ్బలాభా ఆగతావ హోన్తి. తేనేతం వుత్తం – ‘‘ఆరోగ్యపరమా లాభా’’తి. సన్తుట్ఠిపరమం ధనన్తి గిహినో వా పబ్బజితస్స వా యం అత్తనా లద్ధం అత్తనో సన్తకం, తేనేవ తుస్సనభావో సన్తుట్ఠీ నామ సేసధనేహి పరమం ధనం. విస్సాసపరమా ఞాతీతి మాతా వా హోతు పితా వా, యేన సద్ధిం విస్సాసో నత్థి, సో అఞ్ఞాతకోవ. యేన అఞ్ఞాతకేన పన సద్ధిం విస్సాసో అత్థి, సో అసమ్బన్ధోపి పరమో ఉత్తమో ఞాతి. తేన వుత్తం – ‘‘విస్సాసపరమా ఞాతీ’’తి. నిబ్బానసదిసం పన సుఖం నామ నత్థి, తేనేవాహ – నిబ్బానపరమం సుఖన్తి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

పసేనదికోసలవత్థు ఛట్ఠం.

౭. తిస్సత్థేరవత్థు

పవివేకరసన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేసాలియం విహరన్తో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి.

సత్థారా హి, ‘‘భిక్ఖవే, అహం ఇతో చతూహి మాసేహి పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి వుత్తే సత్థు సన్తికే సత్త భిక్ఖుసతాని సన్తాసం ఆపజ్జింసు, ఖీణాసవానం ధమ్మసంవేగో ఉప్పజ్జి, పుథుజ్జనా అస్సూని సన్ధారేతుం నాసక్ఖింసు. భిక్ఖూ వగ్గా వగ్గా హుత్వా ‘‘కిం ను ఖో కరిస్సామా’’తి మన్తేన్తా విచరన్తి. అథేకో తిస్సత్థేరో నామ భిక్ఖూ ‘‘సత్థా కిర చతుమాసచ్చయేన పరినిబ్బాయిస్సతి, అహఞ్చమ్హి అవీతరాగో, సత్థరి ధరమానేయేవ మయా అరహత్తం గణ్హితుం వట్టతీ’’తి చతూసు ఇరియాపథేసు ఏకకోవ విహాసి. భిక్ఖూనం సన్తికే గమనం వా కేనచి సద్ధిం కథాసల్లాపో వా నత్థి. అథ నం భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘ఆవుసో, తిస్స తస్మా ఏవం కరోసీ’’తి. సో తేసం కథం న సుణాతి. తే తస్స పవత్తిం సత్థు ఆరోచేత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హేసు తిస్సత్థేరస్స సినేహో నత్థీ’’తి ఆహంసు. సత్థా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘కస్మా తిస్స ఏవం అకాసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా తేన అత్తనో అధిప్పాయే ఆరోచితే ‘‘సాధు, తిస్సా’’తి సాధుకారం దత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, మయి సినేహో తిస్ససదిసోవ హోతు. గన్ధమాలాదీహి పూజం కరోన్తాపి నేవ మం పూజేన్తి, ధమ్మానుధమ్మం పటిపజ్జమానాయేవ పన మం పూజేన్తీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౦౫. ‘‘పవివేకరసం పిత్వా, రసం ఉపసమస్స చ;

నిద్దరో హోతి నిప్పాపో, ధమ్మపీతిరసం పివ’’న్తి.

తత్థ పవివేకరసన్తి పవివేకతో ఉప్పన్నం రసం, ఏకీభావసుఖన్తి అత్థో. పిత్వాతి దుక్ఖపరిఞ్ఞాదీని కరోన్తో ఆరమ్మణతో సచ్ఛికిరియావసేన పివిత్వా. ఉపసమస్స చాతి కిలేసూపసమనిబ్బానస్స చ రసం పిత్వా. నిద్దరో హోతీతి తేన ఉభయరసపానేన ఖీణాసవో భిక్ఖు అబ్భన్తరే రాగదరథాదీనం అభావేన నిద్దరో చేవ నిప్పాపో చ హోతి. రసం పివన్తి నవవిధలోకుత్తరధమ్మవసేన ఉప్పన్నం పీతిరసం పివన్తోపి నిద్దరో నిప్పాపో చ హోతి.

దేసనావసానే తిస్సత్థేరో అరహత్తం పాపుణి, మహాజనస్సాపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

తిస్సత్థేరవత్థు సత్తమం.

౮. సక్కవత్థు

సాహు దస్సనన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువగామకే విహరన్తో సక్కం ఆరబ్భ కథేసి.

తథాగతస్స హి ఆయుసఙ్ఖారే విస్సట్ఠే లోహితపక్ఖన్దికాబాధస్స ఉప్పన్నభావం ఞత్వా సక్కో దేవరాజా ‘‘మయా సత్థు సన్తికం గన్త్వా గిలానుపట్ఠానం కాతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా తిగావుతప్పమాణం అత్తభావం విజహిత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా హత్థేహి పాదే పరిమజ్జి. అథ నం సత్థా ఆహ ‘‘కో ఏసో’’తి? ‘‘అహం, భన్తే, సక్కో’’తి. ‘‘కస్మా ఆగతోసీ’’తి? ‘‘తుమ్హే గిలానే ఉపట్ఠహితుం, భన్తే’’తి. ‘‘సక్క, దేవానం మనుస్సగన్ధో యోజనసతతో పట్ఠాయ గలే బద్ధకుణపం వియ హోతి, గచ్ఛ త్వం, అత్థి మే గిలానుపట్ఠకా భిక్ఖూ’’తి. ‘‘భన్తే, చతురాసీతియోజనసహస్సమత్థకే ఠితో తుమ్హాకం సీలగన్ధం ఘాయిత్వా ఆగతో, అహమేవ ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి సో సత్థు సరీరవళఞ్జనభాజనం అఞ్ఞస్స హత్థేనాపి ఫుసితుం అదత్వా సీసేయేవ ఠపేత్వా నీహరన్తో ముఖసఙ్కోచనమత్తమ్పి న అకాసి, గన్ధభాజనం పరిహరన్తో వియ అహోసి. ఏవం సత్థారం పటిజగ్గిత్వా సత్థు ఫాసుకకాలేయేవ అగమాసి.

భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘అహో సత్థరి సక్కస్స సినేహో, ఏవరూపం నామ దిబ్బసమ్పత్తిం పహాయ ముఖసఙ్కోచనమత్తమ్పి అకత్వా గన్ధభాజనం నీహరన్తో వియ సత్థు సరీరవళఞ్జనభాజనం సీసేన నీహరన్తో ఉపట్ఠానమకాసీ’’తి. సత్థా తేసం కథం సుత్వా కిం వదేథ, భిక్ఖవే, అనచ్ఛరియం ఏతం, యం సక్కో దేవరాజా మయి సినేహం కరోతి. అయం సక్కో హి దేవరాజా మం నిస్సాయ జరసక్కభావం విజహిత్వా సోతాపన్నో హుత్వా తరుణసక్కస్స భావం పత్తో, అహం హిస్స మరణభయతజ్జితస్స పఞ్చసిఖగన్ధబ్బదేవపుత్తం పురతో కత్వా ఆగతకాలే ఇన్దసాలగుహాయం దేవపరిసాయ మజ్ఝే నిసిన్నస్స –

‘‘పుచ్ఛ వాసవ మం పఞ్హం, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసి;

తస్స తస్సేవ పఞ్హస్స, అహం అన్తం కరోమి తే’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౫౬) –

వత్వా తస్స కఙ్ఖం వినోదేన్తో ధమ్మం దేసేసిం. దేసనావసానే చుద్దసన్నం పాణకోటీనం ధమ్మాభిసమయో అహోసి, సక్కోపి యథానిసిన్నోవ సోతాపత్తిఫలం పత్వా తరుణసక్కో జాతో. ఏవమస్సాహం బహూపకారో. తస్స మయి సినేహో నామ అనచ్ఛరియో. భిక్ఖవే, అరియానఞ్హి దస్సనమ్పి సుఖం, తేహి సద్ధిం ఏకట్ఠానే సన్నివాసోపి సుఖో. బాలేహి సద్ధిం పన సబ్బమేతం దుక్ఖన్తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౨౦౬. ‘‘సాహు దస్సనమరియానం, సన్నివాసో సదా సుఖో;

అదస్సనేన బాలానం, నిచ్చమేవ సుఖీ సియా.

౨౦౭. ‘‘బాలసఙ్గతచారీ హి, దీఘమద్ధాన సోచతి;

దుక్ఖో బాలేహి సంవాసో, అమిత్తేనేవ సబ్బదా;

ధీరో చ సుఖసంవాసో, ఞాతీనంవ సమాగమో’’.

తస్మా హి –

౨౦౮. ‘‘ధీరఞ్చ పఞ్ఞఞ్చ బహుస్సుతఞ్చ,ధోరయ్హసీలం వతవన్తమరియం;

తం తాదిసం సప్పురిసం సుమేధం,భజేథ నక్ఖత్తపథం వ చన్దిమా’’తి.

తత్థ సాహూతి సున్దరం భద్దకం. సన్నివాసోతి న కేవలఞ్చ తేసం దస్సనమేవ, తేహి సద్ధిం ఏకట్ఠానే నిసీదనాదిభావోపి తేసం వత్తపటివత్తం కాతుం లభనభావోపి సాధుయేవ. బాలసఙ్గతచారీ హీతి యో బాలేన సహచారీ. దీఘమద్ధానన్తి సో బాలసహాయేన ‘‘ఏహి సన్ధిచ్ఛేదాదీని కరోమా’’తి వుచ్చమానో తేన సద్ధిం ఏకచ్ఛన్దో హుత్వా తాని కరోన్తో హత్థచ్ఛేదాదీని పత్వా దీఘమద్ధానం సోచతి. సబ్బదాతి యథా అసిహత్థేన వా అమిత్తేన ఆసీవిసాదీహి వా సద్ధిం ఏకతో వాసో నామ నిచ్చం దుక్ఖో, తథేవ బాలేహి సద్ధిన్తి అత్థో. ధీరో చ సుఖసంవాసోతి ఏత్థ సుఖో సంవాసో ఏతేనాతి సుఖసంవాసో, పణ్డితేన సద్ధిం ఏకట్ఠానే సంవాసో సుఖోతి అత్థో. కథం? ఞాతీనంవ సమాగమోతి యథాపి ఞాతీనం సమాగమో సుఖో, ఏవం సుఖో.

తస్మా హీతి యస్మా బాలేహి సద్ధిం సంవాసో దుక్ఖో, పణ్డితేన సద్ధిం సుఖో, తస్మా హి ధితిసమ్పన్నం ధీరఞ్చ, లోకియలోకుత్తరపఞ్ఞాసమ్పన్నం పఞ్ఞఞ్చ, ఆగమాధిగమసమ్పన్నం బహుస్సుతఞ్చ, అరహత్తపాపనకసఙ్ఖాతాయ ధురవహనసీలతాయ ధోరయ్హసీలం, సీలవతేన చేవ ధుతఙ్గవతేన చ వతవన్తం, కిలేసేహి ఆరకతాయ అరియం, తథారూపం సప్పురిసం సోభనపఞ్హం యథా నిమ్మలం నక్ఖత్తపథసఙ్ఖాతం ఆకాసం చన్దిమా భజతి, ఏవం భజేథ పయిరుపాసేథాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సక్కవత్థు అట్ఠమం.

సుఖవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పన్నరసమో వగ్గో.