౭. లాళుదాయిత్థేరవత్థు

అప్పస్సుతాయన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లాళుదాయిత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర మఙ్గలం కరోన్తానం గేహం గన్త్వా ‘‘తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తీ’’తిఆదినా (ఖు. పా. ౭.౧; పే. వ. ౧౪) నయేన అవమఙ్గలం కథేతి, అవమఙ్గలం కరోన్తానం గేహం గన్త్వా తిరోకుట్టాదీసు కథేతబ్బేసు ‘‘దానఞ్చ ధమ్మచరియా చా’’తిఆదినా (ఖు. పా. ౫.౭; సు. ని. ౨౬౬) నయేన మఙ్గలగాథా వా ‘‘యం కిఞ్చి విత్తం ఇధ వా హురం వా’’తి రతనసుత్తం (ఖు. పా. ౬.౩; సు. ని. ౨౨౬) వా కథేతి. ఏవం తేసు తేసు ఠానేసు ‘‘అఞ్ఞం కథేస్సామీ’’తి అఞ్ఞం కథేన్తోపి ‘‘అఞ్ఞం కథేమీ’’తి న జానాతి. భిక్ఖూ తస్స కథం సుత్వా సత్థు ఆరోచేసుం – ‘‘కిం, భన్తే, లాళుదాయిస్స మఙ్గలామఙ్గలట్ఠానేసు గమనేన, అఞ్ఞస్మిం కథేతబ్బే అఞ్ఞమేవ కథేతీ’’తి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేస ఏవం కథేతి, పుబ్బేపి అఞ్ఞస్మిం కథేతబ్బే అఞ్ఞమేవ కథేసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి –

అతీతే కిర బారాణసియం అగ్గిదత్తస్స నామ బ్రాహ్మణస్స పుత్తో సోమదత్తకుమారో నామ రాజానం ఉపట్ఠహి. సో రఞ్ఞా పియో అహోసి మనాపో. బ్రాహ్మణో పన కసికమ్మం నిస్సాయ జీవతి. తస్స ద్వేయేవ గోణా అహేసుం. తేసు ఏకో మతో. బ్రాహ్మణో పుత్తం ఆహ – ‘‘తాత, సోమదత్త, రాజానం మే యాచిత్వా ఏకం గోణం ఆహరా’’తి. సోమదత్తో ‘‘సచాహం రాజానం యాచిస్సామి, లహుభావో మే పఞ్ఞాయిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘తుమ్హేయేవ, తాత, రాజానం యాచథా’’తి వత్వా ‘‘తేన హి, తాత, మం గహేత్వా యాహీ’’తి వుత్తో చిన్తేసి – ‘‘అయం బ్రాహ్మణో దన్ధపఞ్ఞో అభిక్కమాదివచనమత్తమ్పి న జానాతి, అఞ్ఞస్మిం వత్తబ్బే అఞ్ఞమేవ వదతి, సిక్ఖాపేత్వా పన నం నేస్సామీ’’తి. సో తం ఆదాయ బీరణత్థమ్భకం నామ సుసానం గన్త్వా తిణకలాపే బన్ధిత్వా ‘‘అయం రాజా, అయం ఉపరాజా, అయం సేనాపతీ’’తి నామాని కత్వా పటిపాటియా పితు దస్సేత్వా ‘‘తుమ్హేహి రాజకులం గన్త్వా ఏవం అభిక్కమితబ్బం, ఏవం పటిక్కమితబ్బం, ఏవం నామ రాజా వత్తబ్బో, ఏవం నామ ఉపరాజా, రాజానం పన ఉపసఙ్కమిత్వా ‘జయతు భవం, మహారాజా’తి వత్వా ఏవం ఠత్వా ఇమం గాథం వత్వా గోణం యాచేయ్యాథా’’తి గాథం ఉగ్గణ్హాపేసి –

‘‘ద్వే మే గోణా మహారాజ, యేహి ఖేత్తం కసామసే;

తేసు ఏకో మతో దేవ, దుతియం దేహి ఖత్తియా’’తి.

సో హి సంవచ్ఛరమత్తేన తం గాథం పగుణం కత్వా పగుణభావం పుత్తస్స ఆరోచేత్వా ‘‘తేన హి, తాత, కఞ్చిదేవ పణ్ణాకారం ఆదాయ ఆగచ్ఛథ, అహం పురిమతరం గన్త్వా రఞ్ఞో సన్తికే ఠస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘సాధు, తాతా’’తి పణ్ణాకారం గహేత్వా సోమదత్తస్స రఞ్ఞో సన్తికే ఠితకాలే ఉస్సాహప్పత్తో రాజకులం గన్త్వా రఞ్ఞా తుట్ఠచిత్తేన కతపటిసమ్మోదనో, ‘‘తాత, చిరస్సం వత ఆగతత్థ, ఇదమాసనం నిసీదిత్వా వదథ, యేనత్థో’’తి వుత్తే ఇమం గాథమాహ –

‘‘ద్వే మే గోణా మహారాజ, యేహి ఖేత్తం కసామసే;

తేసు ఏకో మతో దేవ, దుతియం గణ్హ ఖత్తియా’’తి.

రఞ్ఞా ‘‘కిం వదేసి, తాత, పున వదేహీ’’తి వుత్తేపి తమేవ గాథం ఆహ. రాజా తేన విరజ్ఝిత్వా కథితభావం ఞత్వా సితం కత్వా, ‘‘సోమదత్త, తుమ్హాకం గేహే బహూ మఞ్ఞే గోణా’’తి వత్వా ‘‘తుమ్హేహి దిన్నా బహూ భవిస్సన్తి, దేవా’’తి వుత్తే బోధిసత్తస్స తుస్సిత్వా బ్రాహ్మణస్స సోళస గోణే అలఙ్కారభణ్డకం నివాసగామఞ్చస్స బ్రహ్మదేయ్యం దత్వా మహన్తేన యసేన బ్రాహ్మణం ఉయ్యోజేసీతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, బ్రాహ్మణో లాళుదాయీ, సోమదత్తో పన అహమేవా’’తి జాతకం సమోధానేత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస అత్తనో అప్పస్సుతతాయ అఞ్ఞస్మిం వత్తబ్బే అఞ్ఞమేవ వదతి. అప్పస్సుతపురిసో హి బలిబద్దసదిసో నామ హోతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౫౨. ‘‘అప్పస్సుతాయం పురిసో, బలిబద్దోవ జీరతి;

మంసాని తస్స వడ్ఢన్తి, పఞ్ఞా తస్స న వడ్ఢతీ’’తి.

తత్థ అప్పస్సుతాయన్తి ఏకస్స వా ద్విన్నం వా పణ్ణాసకానం. అథ వా పన వగ్గానం సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన ఏకస్స వా ద్విన్నం వా సుత్తన్తానం వాపి అభావేన అప్పస్సుతో అయం. కమ్మట్ఠానం పన ఉగ్గహేత్వా అనుయుఞ్జన్తో బహుస్సుతోవ. బలిబద్దోవ జీరతీతి యథా హి బలిబద్దో జీరమానో వడ్ఢమానో నేవ మాతు, న పితు, న సేసఞాతకానం అత్థాయ వడ్ఢతి, అథ ఖో నిరత్థకమేవ జీరతి, ఏవమేవం అయమ్పి న ఉపజ్ఝాయవత్తం కరోతి, న ఆచరియవత్తం, న ఆగన్తుకవత్తాదీని, న భావనారామతం అనుయుఞ్జతి, నిరత్థకమేవ జీరతి, మంసాని తస్స వడ్ఢన్తీతి యథా బలిబద్దస్స ‘‘యుగనఙ్గలాదీని వహితుం అసమత్థో ఏసో’’తి అరఞ్ఞే విస్సట్ఠస్స తత్థేవ విచరన్తస్స ఖాదన్తస్స పివన్తస్స మంసాని వడ్ఢన్తి, ఏవమేవ ఇమస్సాపి ఉపజ్ఝాయాదీహి విస్సట్ఠస్స సఙ్ఘం నిస్సాయ చత్తారో పచ్చయే లభిత్వా ఉద్ధవిరేచనాదీని కత్వా కాయం పోసేన్తస్స మంసాని వడ్ఢన్తి, థూలసరీరో హుత్వా విచరతి. పఞ్ఞా తస్సాతి లోకియలోకుత్తరా పనస్స పఞ్ఞా ఏకఙ్గులమత్తాపి న వడ్ఢతి, అరఞ్ఞే పన గచ్ఛలతాదీని వియ ఛ ద్వారాని నిస్సాయ తణ్హా చేవ నవవిధమానో చ వడ్ఢతీతి అత్థో.

దేసనావసానే మహాజనో సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణీతి.

లాళుదాయిత్థేరవత్థు సత్తమం.