౧౧. జరావగ్గో

౧. విసాఖాయ సహాయికానం వత్థు

కో ను హాసో కిమానన్దోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో విసాఖాయ సహాయికాయో ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియం కిర పఞ్చసతా కులపుత్తా ‘‘ఏవం ఇమా అప్పమాదవిహారినియో భవిస్సన్తీ’’తి అత్తనో అత్తనో భరియాయో విసాఖం మహాఉపాసికం సమ్పటిచ్ఛాపేసుం. తా ఉయ్యానం వా విహారం వా గచ్ఛన్తియో తాయ సద్ధింయేవ గచ్ఛన్తి. తా ఏకస్మిం కాలే ‘‘సత్తాహం సురాఛణో భవిస్సతీ’’తి ఛణే సఙ్ఘుట్ఠే అత్తనో అత్తనో సామికానం సురం పటియాదేసుం. తే సత్తాహం సురాఛణం కీళిత్వా అట్ఠమే దివసే కమ్మన్తభేరియా నిక్ఖన్తాయ కమ్మన్తే అగమంసు. తాపి ఇత్థియో ‘‘మయం సామికానం సమ్ముఖా సురం పాతుం న లభిమ్హా, అవసేసా సురా చ అత్థి, ఇదం యథా తే న జానన్తి, తథా పివిస్సామా’’తి విసాఖాయ సన్తికం గన్త్వా ‘‘ఇచ్ఛామ, అయ్యే, ఉయ్యానం దట్ఠు’’న్తి వత్వా ‘‘సాధు, అమ్మా, తేన హి కత్తబ్బకిచ్చాని కత్వా నిక్ఖమథా’’తి వుత్తే తాయ సద్ధిం గన్త్వా పటిచ్ఛన్నాకారేన సురం నీహరాపేత్వా ఉయ్యానే పివిత్వా మత్తా విచరింసు. విసాఖాపి ‘‘అయుత్తం ఇమాహి కతం, ఇదాని మం ‘సమణస్స గోతమస్స సావికా విసాఖా సురం పివిత్వా విచరతీ’తి తిత్థియాపి గరహిస్సన్తీ’’తి చిన్తేత్వా తా ఇత్థియో ఆహ – ‘‘అమ్మా అయుత్తం వో కతం, మమపి అయసో ఉప్పాదితో, సామికాపి వో కుజ్ఝిస్సన్తి, ఇదాని కిం కరిస్సథా’’తి. గిలానాలయం దస్సయిస్సామ, అయ్యేతి. తేన హి పఞ్ఞాయిస్సథ సకేన కమ్మేనాతి. తా గేహం గన్త్వా గిలానాలయం కరింసు. అథ తాసం సామికా ‘‘ఇత్థన్నామా చ ఇత్థన్నామా చ కహ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘గిలానా’’తి సుత్వా ‘‘అద్ధా ఏతాహి అవసేససురా పీతా భవిస్సన్తీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా తా పోథేత్వా అనయబ్యసనం పాపేసుం. తా అపరస్మిమ్పి ఛణవారే తథేవ సురం పివితుకామా విసాఖం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘అయ్యే, ఉయ్యానం నో నేహీ’’తి వత్వా ‘‘పుబ్బేపి మే తుమ్హేహి అయసో ఉప్పాదితో, గచ్ఛథ, న వో అహం నేస్సామీ’’తి తాయ పటిక్ఖిత్తా ‘‘ఇదాని ఏవం న కరిస్సామా’’తి సమ్మన్తయిత్వా పున తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహంసు, ‘‘అయ్యే, బుద్ధపూజం కాతుకామామ్హా, విహారం నో నేహీ’’తి. ఇదాని అమ్మా యుజ్జతి, గచ్ఛథ, పరివచ్ఛం కరోథాతి. తా చఙ్కోటకేహి గన్ధమాలాదీని గాహాపేత్వా సురాపుణ్ణే ముట్ఠివారకే హత్థేహి ఓలమ్బేత్వా మహాపటే పారుపిత్వా విసాఖం ఉపసఙ్కమిత్వా తాయ సద్ధిం విహారం పవిసమానా ఏకమన్తం గన్త్వా ముట్ఠివారకేహేవ సురం పివిత్వా వారకే ఛడ్డేత్వా ధమ్మసభాయం సత్థు పురతో నిసీదింసు.

విసాఖా ‘‘ఇమాసం, భన్తే, ధమ్మం కథేథా’’తి ఆహ. తాపి మదవేగేన కమ్పమానసరీరా ‘‘ఇచ్చామ, గాయామా’’తి చిత్తం ఉప్పాదేసుం. అథేకా మారకాయికా దేవతా ‘‘ఇమాసం సరీరే అధిముచ్చిత్వా సమణస్స గోతమస్స పురతో విప్పకారం దస్సేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తాసం సరీరే అధిముచ్చి. తాసు ఏకచ్చా సత్థు పురతో పాణిం పహరిత్వా హసితుం, ఏకచ్చా నచ్చితుం ఆరభింసు. సత్థా ‘‘కిం ఇద’’న్తి ఆవజ్జేన్తో తం కారణం ఞత్వా ‘‘న ఇదాని మారకాయికానం ఓతారం లభితుం దస్సామి. న హి మయా ఏత్తకం కాలం పారమియో పూరేన్తేన మారకాయికానం ఓతారలాభత్థాయ పూరితా’’తి తా సంవేజేతుం భముకలోమతో రస్మియో విస్సజ్జేసి, తావదేవ అన్ధకారతిమిసా అహోసి. తా భీతా అహేసుం మరణభయతజ్జితా. తేన తాసం కుచ్ఛియం సురా జీరి. సత్థా నిసిన్నపల్లఙ్కే అన్తరహితో సినేరుముద్ధని ఠత్వా ఉణ్ణాలోమతో రస్మిం విస్సజ్జేసి, తఙ్ఖణంయేవ చన్దసహస్సుగ్గమనం వియ అహోసి. అథ సత్థా తా ఇత్థియో ఆమన్తేత్వా ‘‘తుమ్హేహి మమ సన్తికం ఆగచ్ఛమానాహి పమత్తాహి ఆగన్తుం న వట్టతి. తుమ్హాకఞ్హి పమాదేనేవ మారకాయికా దేవతా ఓతారం లభిత్వా తుమ్హే హసాదీనం అకరణట్ఠానే హసాదీని కారాపేసి, ఇదాని తుమ్హేహి రాగాదీనం అగ్గీనం నిబ్బాపనత్థాయ ఉస్సాహం కాతుం వట్టతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౪౬. ‘‘కో ను హాసో కిమానన్దో, నిచ్చం పజ్జలితే సతి;

అన్ధకారేన ఓనద్ధా, పదీపం న గవేసథా’’తి.

తత్థ ఆనన్దోతి తుట్ఠి. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇమస్మిం లోకసన్నివాసే రాగాదీహి ఏకాదసహి అగ్గీహి నిచ్చం పజ్జలితే సతి కో ను తుమ్హాకం హాసో వా తుట్ఠి వా? నను ఏస అకత్తబ్బరూపోయేవ. అట్ఠవత్థుకేన హి అవిజ్జాన్ధకారేన ఓనద్ధా తుమ్హే తస్సేవ అన్ధకారస్స విధమనత్థాయ కిం కారణా ఞాణప్పదీపం న గవేసథ న కరోథాతి.

దేసనావసానే పఞ్చసతాపి తా ఇత్థియో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు.

సత్థా తాసం అచలసద్ధాయ పతిట్ఠితభావం ఞత్వా సినేరుమత్థకా ఓతరిత్వా బుద్ధాసనే నిసీది. అథ నం విసాఖా ఆహ – ‘‘భన్తే, సురా నామేసా పాపికా. ఏవరూపా హి నామ ఇమా ఇత్థియో తుమ్హాదిసస్స బుద్ధస్స పురతో నిసీదిత్వా ఇరియాపథమత్తమ్పి సణ్ఠాపేతుం అసక్కోన్తియో ఉట్ఠాయ పాణిం పహరిత్వా హసనగీతనచ్చాదీని ఆరభింసూ’’తి. సత్థా ‘‘ఆమ, విసాఖే, పాపికా ఏవ ఏసా సురా నామ. ఏతఞ్హి నిస్సాయ అనేకే సత్తా అనయబ్యసనం పత్తా’’తి వత్వా ‘‘కదా పనేసా, భన్తే, ఉప్పన్నా’’తి వుత్తే తస్సా ఉప్పత్తిం విత్థారేన కథేతుం అతీతం ఆహరిత్వా కుమ్భజాతకం (జా. ౧.౧౬.౩౩ ఆదయో) కథేసీతి.

విసాఖాయ సహాయికానం వత్థు పఠమం.

౨. సిరిమావత్థు

పస్స చిత్తకతన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో సిరిమం ఆరబ్భ కథేసి.

సా కిర రాజగహే అభిరూపా గణికా. ఏకస్మిం పన అన్తోవస్సే సుమనసేట్ఠిపుత్తస్స భరియాయ పుణ్ణకసేట్ఠిస్స ధీతాయ ఉత్తరాయ నామ ఉపాసికాయ అపరజ్ఝిత్వా తం పసాదేతుకామా తస్సా గేహే భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం కతభత్తకిచ్చం సత్థారం ఖమాపేత్వా తం దివసం దసబలస్స భత్తానుమోదనం సుత్వా –

‘‘అక్కోధేన జినే కోధం, అసాధుం సాధునా జినే;

జినే కదరియం దానేన, సచ్చేనాలికవాదిన’’న్తి. (జా. ౧.౨.౨; ధ. ప. ౨౨౩) –

గాథాపరియోసానే సోతాపత్తిఫలం పాపుణి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారకథా పన కోధవగ్గే అనుమోదనగాథావణ్ణనాయమేవ ఆవిభవిస్సతి. ఏవం సోతాపత్తిఫలం పత్తా పన సిరిమా దసబలం నిమన్తేత్వా పునదివసే మహాదానం దత్వా సఙ్ఘస్స అట్ఠకభత్తం నిబద్ధం దాపేసి. ఆదితో పట్ఠాయ నిబద్ధం అట్ఠ భిక్ఖూ గేహం గచ్ఛన్తి. ‘‘సప్పిం గణ్హథ, ఖీరం గణ్హథా’’తిఆదీని వత్వా తేసం పత్తే పూరేతి. ఏకేన లద్ధం తిణ్ణమ్పి చతున్నమ్పి పహోతి. దేవసికం సోళసకహాపణపరిబ్బయేన పిణ్డపాతో దీయతి. అథేకదివసం ఏకో భిక్ఖు తస్సా గేహే అట్ఠకభత్తం భుఞ్జిత్వా తియోజనమత్థకే ఏకం విహారం అగమాసి. అథ నం సాయం థేరుపట్ఠానే నిసిన్నం పుచ్ఛింసు – ‘‘ఆవుసో, కహం భిక్ఖం గహేత్వా ఆగతోసీ’’తి. సిరిమాయ అట్ఠకభత్తం మే భుత్తన్తి. మనాపం కత్వా దేతి, ఆవుసోతి. ‘‘న సక్కా తస్సా భత్తం వణ్ణేతుం, అతివియ పణీతం కత్వా దేతి, ఏకేన లద్ధం తిణ్ణమ్పి చతున్నమ్పి పహోతి, తస్సా పన దేయ్యధమ్మతోపి దస్సనమేవ ఉత్తరితరం. సా హి ఇత్థీ ఏవరూపా చ ఏవరూపా చా’’తి తస్సా గుణే వణ్ణేసి.

అథేకో భిక్ఖు తస్సా గుణకథం సుత్వా అదస్సనేనేవ సినేహం ఉప్పాదేత్వా ‘‘మయా గన్త్వా తం దట్ఠుం వట్టతీ’’తి అత్తనో వస్సగ్గం కథేత్వా తం భిక్ఖుం ఠితికం పుచ్ఛిత్వా ‘‘స్వే, ఆవుసో, తస్మిం గేహే త్వం సఙ్ఘత్థేరో హుత్వా అట్ఠకభత్తం లభిస్ససీ’’తి సుత్వా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ పత్తచీవరం ఆదాయ పక్కన్తోపి పాతోవ అరుణే ఉగ్గతే సలాకగ్గం పవిసిత్వా ఠితో సఙ్ఘత్థేరో హుత్వా తస్సా గేహే అట్ఠకభత్తం లభి. యో పన భిక్ఖు హియ్యో భుఞ్జిత్వా పక్కామి, తస్స గతవేలాయమేవ అస్సా సరీరే రోగో ఉప్పజ్జి. తస్మా సా ఆభరణాని ఓముఞ్చిత్వా నిపజ్జి. అథస్సా దాసియో అట్ఠకభత్తం లభిత్వా ఆగతే భిక్ఖూ దిస్వా ఆరోచేసుం. సా సహత్థా పత్తే గహేత్వా నిసీదాపేతుం వా పరివిసితుం వా అసక్కోన్తీ దాసియో ఆణాపేసి – ‘‘అమ్మా పత్తే గహేత్వా, అయ్యే, నిసీదాపేత్వా యాగుం పాయేత్వా ఖజ్జకం దత్వా భత్తవేలాయ పత్తే పూరేత్వా దేథా’’తి. తా ‘‘సాధు, అయ్యే’’తి భిక్ఖూ పవేసేత్వా యాగుం పాయేత్వా ఖజ్జకం దత్వా భత్తవేలాయ భత్తస్స పత్తే పూరేత్వా తస్సా ఆరోచయింసు. సా ‘‘మం పరిగ్గహేత్వా నేథ, అయ్యే, వన్దిస్సామీ’’తి వత్వా తాహి పరిగ్గహేత్వా భిక్ఖూనం సన్తికం నీతా వేధమానేన సరీరేన భిక్ఖూ వన్ది. సో భిక్ఖు తం ఓలోకేత్వా చిన్తేసి – ‘‘గిలానాయ తావ ఏవరూపా అయం ఏతిస్సా రూపసోభా, అరోగకాలే పన సబ్బాభరణపటిమణ్డితాయ ఇమిస్సా కీదిసీ రూపసమ్పత్తీ’’తి. అథస్స అనేకవస్సకోటిసన్నిచితో కిలేసో సముదాచరి, సో అఞ్ఞాణీ హుత్వా భత్తం భుఞ్జితుం అసక్కోన్తో పత్తమాదాయ విహారం గన్త్వా పత్తం పిధాయ ఏకమన్తే ఠపేత్వా చీవరం పత్థరిత్వా నిపజ్జి.

అథ నం ఏకో సహాయకో భిక్ఖు యాచన్తోపి భోజేతుం నాసక్ఖి. సో ఛిన్నభత్తో అహోసి. తం దివసమేవ సాయన్హసమయే సిరిమా కాలమకాసి. రాజా సత్థు సాసనం పేసేసి – ‘‘భన్తే, జీవకస్స కనిట్ఠభగినీ, సిరిమా, కాలమకాసీ’’తి. సత్థా తం సుత్వా రఞ్ఞో సాసనం పహిణి ‘‘సిరిమాయ ఝాపనకిచ్చం నత్థి, ఆమకసుసానే తం యథా కాకసునఖాదయో న ఖాదన్తి, తథా నిపజ్జాపేత్వా రక్ఖాపేథా’’తి. రాజాపి తథా అకాసి. పటిపాటియా తయో దివసా అతిక్కన్తా, చతుత్థే దివసే సరీరం ఉద్ధుమాయి, నవహి వణముఖేహి పుళవా పగ్ఘరింసు, సకలసరీరం భిన్నం సాలిభత్తచాటి వియ అహోసి. రాజా నగరే భేరిం చరాపేసి – ‘‘ఠపేత్వా గేహరక్ఖకే దారకే సిరిమాయ దస్సనత్థం అనాగచ్ఛన్తానం అట్ఠ కహాపణాని దణ్డో’’తి. సత్థు సన్తి కఞ్చ పేసేసి – ‘‘బుద్ధప్పముఖో కిర భిక్ఖుసఙ్ఘో సిరిమాయ దస్సనత్థం ఆగచ్ఛతూ’’తి. సత్థా భిక్ఖూనం ఆరోచేసి – ‘‘సిరిమాయ దస్సనత్థం గమిస్సామా’’తి. సోపి దహరభిక్ఖు చత్తారో దివసే కస్సచి వచనం అగ్గహేత్వా ఛిన్నభత్తోవ నిపజ్జి. పత్తే భత్తం పూతికం జాతం, పత్తే మలం ఉట్ఠహి. అథ నం సో సహాయకో భిక్ఖు ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘ఆవుసో, సత్థా సిరిమాయ దస్సనత్థం గచ్ఛతీ’’తి ఆహ. సో తథా ఛాతజ్ఝత్తోపి ‘‘సిరిమా’’తి వుత్తపదేయేవ సహసా ఉట్ఠహిత్వా ‘‘కిం భణసీ’’తి ఆహ. ‘‘సత్థా సిరిమం దట్ఠుం గచ్ఛతి, త్వమ్పి గమిస్ససీ’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమ, గమిస్సామీ’’తి భత్తం ఛడ్డేత్వా పత్తం ధోవిత్వా థవికాయ పక్ఖిపిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం అగమాసి. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ఏకపస్సే అట్ఠాసి, భిక్ఖునిసఙ్ఘోపి రాజపరిసాపి ఉపాసకపరిసాపి ఉపాసికాపరిసాపి ఏకేకపస్సే అట్ఠంసు.

సత్థా రాజానం పుచ్ఛి – ‘‘కా ఏసా, మహారాజో’’తి. భన్తే, జీవకస్స భగినీ, సిరిమా, నామాతి. సిరిమా, ఏసాతి. ఆమ, భన్తేతి. తేన హి నగరే భేరిం చరాపేహి ‘‘సహస్సం దత్వా సిరిమం గణ్హన్తూ’’తి. రాజా తథా కారేసి. ఏకోపి ‘హ’న్తి వా ‘హు’న్తి వా వదన్తో నామ నాహోసి. రాజా సత్థు ఆరోచేసి – ‘‘న గణ్హన్తి, భన్తే’’తి. తేన హి, మహారాజ, అగ్ఘం ఓహారేహీతి. రాజా ‘‘పఞ్చసతాని దత్వా గణ్హన్తూ’’తి భేరిం చరాపేత్వా కఞ్చి గణ్హనకం అదిస్వా ‘‘అడ్ఢతేయ్యాని సతాని, ద్వే సతాని, సతం, పణ్ణాసం, పఞ్చవీసతి కహాపణే, దస కహాపణే, పఞ్చ కహాపణే, ఏకం కహాపణం అడ్ఢం, పాదం, మాసకం, కాకణికం దత్వా సిరిమం గణ్హన్తూ’’తి భేరిం చరాపేసి. కోచి తం న ఇచ్ఛి. ‘‘ముధాపి గణ్హన్తూ’’తి భేరిం చరాపేసి. ‘హ’న్తి వా ‘హు’న్తి వా వదన్తో నామ నాహోసి. రాజా ‘‘ముధాపి, భన్తే, గణ్హన్తో నామ నత్థీ’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘పస్సథ, భిక్ఖవే, మహాజనస్స పియం మాతుగామం, ఇమస్మింయేవ నగరే సహస్సం దత్వా పుబ్బే ఏకదివసం లభింసు, ఇదాని ముధా గణ్హన్తోపి నత్థి, ఏవరూపం నామ రూపం ఖయవయప్పత్తం, పస్సథ, భిక్ఖవే, ఆతురం అత్తభావ’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౪౭. ‘‘పస్స చిత్తకతం బిమ్బం, అరుకాయం సముస్సితం;

ఆతురం బహుసఙ్కప్పం, యస్స నత్థి ధువం ఠితీ’’తి.

తత్థ చిత్తకతన్తి కతచిత్తం, వత్థాభరణమాలాలత్తకాదీహి విచిత్తన్తి అత్థో. బిమ్బన్తి దీఘాదియుత్తట్ఠానేసు దీఘాదీహి అఙ్గపచ్చఙ్గేహి సణ్ఠితం అత్తభావం. అరుకాయన్తి నవన్నం వణముఖానం వసేన అరుభూతం కాయం. సముస్సితన్తి తీహి అట్ఠిసతేహి సముస్సితం. ఆతురన్తి సబ్బకాలం ఇరియాపథాదీహి పరిహరితబ్బతాయ నిచ్చగిలానం. బహుసఙ్కప్పన్తి మహాజనేన బహుధా సఙ్కప్పితం. యస్స నత్థి ధువం ఠితీతి యస్స ధువభావో వా ఠితిభావో వా నత్థి, ఏకన్తేన భేదనవికిరణవిద్ధంసనధమ్మమేవేతం, ఇమం పస్సథాతి అత్థో.

దేసనావసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి, సోపి భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహీతి.

సిరిమావత్థు దుతియం.

౩. ఉత్తరాథేరీవత్థు

పరిజిణ్ణమిదన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉత్తరాథేరిం నామ భిక్ఖునిం ఆరబ్భ కథేసి.

థేరీ కిర వీసవస్ససతికా జాతియా పిణ్డాయ చరిత్వా లద్ధపిణ్డపాతా అన్తరవీథియం ఏకం భిక్ఖుం దిస్వా పిణ్డపాతేన ఆపుచ్ఛిత్వా తస్స అపటిక్ఖిపిత్వా గణ్హన్తస్స సబ్బం దత్వా నిరాహారా అహోసి. ఏవం దుతియేపి తతియేపి దివసే తస్సేవ భిక్ఖునో తస్మింయేవ ఠానే భత్తం దత్వా నిరాహారా అహోసి, చతుత్థే దివసే పన పిణ్డాయ చరన్తీ ఏకస్మిం సమ్బాధట్ఠానే సత్థారం దిస్వా పటిక్కమన్తీ ఓలమ్బన్తం అత్తనో చీవరకణ్ణం అక్కమిత్వా సణ్ఠాతుం అసక్కోన్తీ పరివత్తిత్వా పతి. సత్థా తస్సా సన్తికం గన్త్వా, ‘‘భగిని, పరిజిణ్ణో తే అత్తభావో న చిరస్సేవ భిజ్జిస్సతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౪౮. ‘‘పరిజిణ్ణమిదం రూపం, రోగనీళం పభఙ్గురం;

భిజ్జతి పూతిసన్దేహో, మరణన్తఞ్హి జీవిత’’న్తి.

తస్సత్థో – భగిని ఇదం తవ సరీరసఙ్ఖాతం రూపం మహల్లకభావేన పరిజిణ్ణం, తఞ్చ ఖో సబ్బరోగానం నివాసట్ఠానట్ఠేన రోగనీళం, యథా ఖో పన తరుణోపి సిఙ్గాలో ‘‘జరసిఙ్గాలో’’తి వుచ్చతి, తరుణాపి గళోచీలతా ‘‘పూతిలతా’’తి వుచ్చతి, ఏవం తదహుజాతం సువణ్ణవణ్ణమ్పి సమానం నిచ్చం పగ్ఘరణట్ఠేన పూతితాయ పభఙ్గురం, సో ఏస పూతికో సమానో తవ దేహో భిజ్జతి, న చిరస్సేవ భిజ్జిస్సతీతి వేదితబ్బో. కిం కారణా? మరణన్తఞ్హి జీవితం యస్మా సబ్బసత్తానం జీవితం మరణపరియోసానమేవాతి వుత్తం హోతి.

దేసనావసానే సా థేరీ సోతాపత్తిఫలం పత్తా, మహాజనస్సాపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

ఉత్తరాథేరీవత్థు తతియం.

౪. సమ్బహులఅధిమానికభిక్ఖువత్థు

యానిమానీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సమ్బహులే అధిమానికే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

పఞ్చసతా కిర భిక్ఖూ సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఘటేన్తా వాయమన్తా ఝానం నిబ్బత్తేత్వా ‘‘కిలేసానం అసముదాచారేన పబ్బజితకిచ్చం నో నిప్ఫన్నం, అత్తనా పటిలద్ధగుణం సత్థు ఆరోచేస్సామా’’తి ఆగమింసు. సత్థా తేసం బహిద్వారకోట్ఠకం పత్తకాలేయేవ ఆనన్దత్థేరం ఆహ – ‘‘ఆనన్ద, ఏతేసం భిక్ఖూనం పవిసిత్వా మయా దిట్ఠేన కమ్మం నత్థి, ఆమకసుసానం గన్త్వా తతో ఆగన్త్వా మం పస్సన్తూ’’తి. థేరో గన్త్వా తేసం తమత్థం ఆరోచేసి. తే ‘‘కిం అమ్హాకం ఆమకసుసానేనా’’తి అవత్వావ ‘‘దీఘదస్సినా బుద్ధేన కారణం దిట్ఠం భవిస్సతీ’’తి ఆమకసుసానం గన్త్వా తత్థ కుణపాని పస్సన్తా ఏకాహద్వీహపతితేసు కుణపేసు ఆఘాతం పటిలభిత్వా తం ఖణం పతితేసు అల్లసరీరేసు రాగం ఉప్పాదయింసు, తస్మిం ఖణే అత్తనో సకిలేసభావం జానింసు. సత్థా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ ఓభాసం ఫరిత్వా తేసం భిక్ఖూనం సమ్ముఖే కథేన్తో వియ ‘‘నప్పతిరూపం ను ఖో, భిక్ఖవే, తుమ్హాకం ఏవరూపం అట్ఠిసఙ్ఘాతం దిస్వా రాగరతిం ఉప్పాదేతు’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౪౯. ‘‘యానిమాని అపత్థాని, అలాబూనేవ సారదే;

కాపోతకాని అట్ఠీని, తాని దిస్వాన కా రతీ’’తి.

తత్థ అపత్థానీతి ఛడ్డితాని. సారదేతి సరదకాలే వాతాతపపహతాని తత్థ తత్థ విప్పకిణ్ణఅలాబూని వియ. కాపోతకానీతి కపోతకవణ్ణాని. తాని దిస్వానాతి తాని ఏవరూపాని అట్ఠీని దిస్వా తుమ్హాకం కా రతి, నను అప్పమత్తకమ్పి కామరతిం కాతుం న వట్టతియేవాతి అత్థో.

దేసనావసానే తే భిక్ఖూ యథాఠితావ అరహత్తం పత్వా భగవన్తం అభిత్థవమానా ఆగన్త్వా వన్దింసూతి.

సమ్బహులఅధిమానికభిక్ఖువత్థు చతుత్థం.

౫. జనపదకల్యాణీ రూపనన్దాథేరీవత్థు

అట్ఠీనం నగరం కతన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో జనపదకల్యాణిం రూపనన్దాథేరిం ఆరబ్భ కథేసి.

సా కిర ఏకదివసం చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం జేట్ఠభాతికో రజ్జసిరిం పహాయ పబ్బజిత్వా లోకే అగ్గపుగ్గలో బుద్ధో జాతో, పుత్తోపిస్స రాహులకుమారో పబ్బజితో, భత్తాపి మే పబ్బజితో, మాతాపి మే పబ్బజితా, అహమ్పి ఏత్తకే ఞాతిజనే పబ్బజితే గేహే కిం కరిస్సామి, పబ్బజిస్సామా’’తి. సా భిక్ఖునుపస్సయం గన్త్వా పబ్బజి ఞాతిసినేహేనేవ, నో సద్ధాయ, అభిరూపతాయ పన రూపనన్దాతి పఞ్ఞాయి. ‘‘సత్థా కిర ‘రూపం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా, వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’తి వదేతీ’’తి సుత్వా సా ఏవం దస్సనీయే పాసాదికే మమపి రూపే దోసం కథేయ్యాతి సత్థు సమ్ముఖీభావం న గచ్ఛతి. సావత్థివాసినో పాతోవ దానం దత్వా సమాదిన్నుపోసథా సుద్ధుత్తరాసఙ్గా గన్ధమాలాదిహత్థా సాయన్హసమయే జేతవనే సన్నిపతిత్వా ధమ్మం సుణన్తి. భిక్ఖునిసఙ్ఘోపి సత్థు ధమ్మదేసనాయ ఉప్పన్నచ్ఛన్దో విహారం గన్త్వా ధమ్మం సుణాతి. ధమ్మం సుత్వా నగరం పవిసన్తో సత్థు గుణకథం కథేన్తోవ పవిసతి.

చతుప్పమాణికే హి లోకసన్నివాసే అప్పకావ తే సత్తా, యేసం తథాగతం పస్సన్తానం పసాదో న ఉప్పజ్జతి. రూపప్పమాణికాపి హి తథాగతస్స లక్ఖణానుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితం సువణ్ణవణ్ణం సరీరం దిస్వా పసీదన్తి, ఘోసప్పమాణికాపి అనేకాని జాతిసతాని నిస్సాయ పవత్తం సత్థు గుణఘోసఞ్చేవ అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం ధమ్మదేసనాఘోసఞ్చ సుత్వా పసీదన్తి, లూఖప్పమాణికాపిస్స చీవరాదిలూఖతం పటిచ్చ పసీదన్తి, ధమ్మప్పమాణికాపి ‘‘ఏవరూపం దసబలస్స సీలం, ఏవరూపో సమాధి, ఏవరూపా పఞ్ఞా, భగవా సీలాదీహి గుణేహి అసమో అప్పటిపుగ్గలో’’తి పసీదన్తి. తేసం తథాగతస్స గుణం కథేన్తానం ముఖం నప్పహోతి. రూపనన్దా భిక్ఖునీనఞ్చేవ ఉపాసికానఞ్చ సన్తికా తథాగతస్స గుణకథం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘అతివియ మే భాతికస్స వణ్ణం కథేన్తియేవ. ఏకదివసమ్పి మే రూపే దోసం కథేన్తో కిత్తకం కథేస్సతి. యంనూనాహం భిక్ఖునీహి సద్ధిం గన్త్వా అత్తానం అదస్సేత్వావ తథాగతం పస్సిత్వా ధమ్మమస్స సుణిత్వా ఆగచ్ఛేయ్య’’న్తి. సా ‘‘అహమ్పి అజ్జ ధమ్మస్సవనం గమిస్సామీ’’తి భిక్ఖునీనం ఆరోచేసి.

భిక్ఖునియో ‘‘చిరస్సం వత రూపనన్దాయ సత్థు ఉపట్ఠానం గన్తుకామతా ఉప్పన్నా, అజ్జ సత్థా ఇమం నిస్సాయ విచిత్రధమ్మదేసనం నానానయం దేసేస్సతీ’’తి తుట్ఠమానసా తం ఆదాయ నిక్ఖమింసు. సా నిక్ఖన్తకాలతో పట్ఠాయ ‘‘అహం అత్తానం నేవ దస్సేస్సామీ’’తి చిన్తేసి. సత్థా ‘‘అజ్జ రూపనన్దా మయ్హం ఉపట్ఠానం ఆగమిస్సతి, కీదిసీ ను ఖో తస్సా ధమ్మదేసనా సప్పాయా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘రూపగరుకా ఏసా అత్తభావే బలవసినేహా, కణ్టకేన కణ్టకుద్ధరణం వియ రూపేనేవస్సా రూపమదనిమ్మదనం సప్పాయ’’న్తి సన్నిట్ఠానం కత్వా తస్సా విహారం పవిసనసమయే ఏకం పన అభిరూపం ఇత్థిం సోళసవస్సుద్దేసికం రత్తవత్థనివత్థం సబ్బాభరణపటిమణ్డితం బీజనిం గహేత్వా అత్తనో సన్తికే ఠత్వా బీజయమానం ఇద్ధిబలేన అభినిమ్మిని. తం ఖో పన ఇత్థిం సత్థా చేవ పస్సతి రూపనన్దా చ. సా భిక్ఖునీహి సద్ధిం విహారం పవిసిత్వా భిక్ఖునీనం పిట్ఠిపస్సే ఠత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన సత్థారం వన్దిత్వా భిక్ఖునీనం అన్తరే నిసిన్నా పాదన్తతో పట్ఠాయ సత్థారం ఓలోకేన్తీ లక్ఖణవిచిత్తం అనుబ్యఞ్జనసముజ్జలం బ్యామప్పభాపరిక్ఖిత్తం సత్థు సరీరం దిస్వా పుణ్ణచన్దసస్సిరికం ముఖం ఓలోకేన్తీ సమీపే ఠితం ఇత్థిరూపం అద్దస. సా తం ఓలోకేత్వా అత్తభావం ఓలోకేన్తీ సువణ్ణరాజహంసియా పురతో కాకీసదిసం అత్తానం అవమఞ్ఞి. ఇద్ధిమయరూపం దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయేవ హి తస్సా అక్ఖీని భమింసు. సా ‘‘అహో ఇమిస్సా కేసా సోభనా, అహో నలాటం సోభన’’న్తి సబ్బేసం సారీరప్పదేసానం రూపసిరియా సమాకడ్ఢితచిత్తా తస్మిం రూపే బలవసినేహా అహోసి.

సత్థా తస్సా తత్థ అభిరతిం ఞత్వా ధమ్మం దేసేన్తోవ తం రూపం సోళసవస్సుద్దేసికభావం అతిక్కమిత్వా వీసతివస్సుద్దేసికం కత్వా దస్సేసి. రూపనన్దా ఓలోకేత్వా ‘‘న వతిదం రూపం పురిమసదిస’’న్తి థోకం విరత్తచిత్తా అహోసి. సత్థా అనుక్కమేనేవ తస్సా ఇత్థియా సకిం విజాతవణ్ణం మజ్ఝిమిత్థివణ్ణం జరాజిణ్ణమహల్లికిత్థివణ్ణఞ్చ దస్సేసి. సాపి అనుపుబ్బేనేవ ‘‘ఇదమ్పి అన్తరహితం, ఇదమ్పి అన్తరహిత’’న్తి జరాజిణ్ణకాలే తం విరజ్జమానా ఖణ్డదన్తిం పలితసిరం ఓభగ్గం గోపానసివఙ్కం దణ్డపరాయణం పవేధమానం దిస్వా అతివియ విరజ్జి. అథ సత్థా తం బ్యాధినా అభిభూతం కత్వా దస్సేసి. సా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ దణ్డఞ్చ తాలవణ్టఞ్చ ఛడ్డేత్వా మహావిరవం విరవమానా భూమియం పతిత్వా సకే ముత్తకరీసే నిముగ్గా అపరాపరం పరివత్తి. రూపనన్దా తమ్పి దిస్వా అతివియ విరజ్జి. సత్థాపి తస్సా ఇత్థియా మరణం దస్సేసి. సా తఙ్ఖణంయేవ ఉద్ధుమాతకభావం ఆపజ్జి, నవహి వణముఖేహి పుబ్బవట్టియో చేవ పుళవా చ పగ్ఘరింసు, కాకాదయో సన్నిపతిత్వా విలుమ్పింసు. రూపనన్దాపి తం ఓలోకేత్వా ‘‘అయం ఇత్థీ ఇమస్మింయేవ ఠానే జరం పత్తా, బ్యాధిం పత్తా, మరణం పత్తా, ఇమస్సాపి మే అత్తభావస్స ఏవమేవ జరాబ్యాధిమరణాని ఆగమిస్సన్తీ’’తి అత్తభావం అనిచ్చతో పస్సి. అనిచ్చతో దిట్ఠత్తా ఏవ పన దుక్ఖతో అనత్తతో దిట్ఠోయేవ హోతి. అథస్సా తయో భవా ఆదిత్తా గేహా వియ గీవాయ బద్ధకుణపం వియ చ ఉపట్ఠహింసు, కమ్మట్ఠానాభిముఖం చిత్తం పక్ఖన్ది. సత్థా తాయ అనిచ్చతో దిట్ఠభావం ఞత్వా ‘‘సక్ఖిస్సతి ను ఖో సయమేవ అత్తనో పతిట్ఠం కాతు’’న్తి ఓలోకేన్తో ‘‘న సక్ఖిస్సతి, బహిద్ధా పచ్చయం లద్ధుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా తస్సా సప్పాయవసేన ధమ్మం దేసేన్తో ఆహ –

‘‘ఆతురం అసుచిం పూతిం, పస్స నన్దే సముస్సయం;

ఉగ్ఘరన్తం పగ్ఘరన్తం, బాలానం అభిపత్థితం.

‘‘యథా ఇదం తథా ఏతం, యథా ఏతం తథా ఇదం;

ధాతుతో సుఞ్ఞతో పస్స, మా లోకం పునరాగమి;

భవే ఛన్దం విరాజేత్వా, ఉపసన్తో చరిస్సతీ’’తి. –

ఇత్థం సుదం భగవా నన్దం భిక్ఖునిం ఆరబ్భ ఇమా గాథాయో అభాసిత్థాతి. నన్దా దేసనానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా సోతాపత్తిఫలం పాపుణి. అథస్సా ఉపరి తిణ్ణం మగ్గఫలానం విపస్సనాపరివాసత్థాయ సుఞ్ఞతాకమ్మట్ఠానం కథేతుం, ‘‘నన్దే, మా ‘ఇమస్మిం సరీరే సారో అత్థీ’తి సఞ్ఞం కరి. అప్పమత్తకోపి హి ఏత్థ సారో నత్థి, తీణి అట్ఠిసతాని ఉస్సాపేత్వా కతం అట్ఠినగరమేత’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౫౦. ‘‘అట్ఠీనం నగరం కతం, మంసలోహితలేపనం;

యత్థ జరా చ మచ్చు చ, మానో మక్ఖో చ ఓహితో’’తి.

తస్సత్థో – యథేవ హి పుబ్బణ్ణాపరణ్ణాదీనం ఓదహనత్థాయ కట్ఠాని ఉస్సాపేత్వా వల్లీహి బన్ధిత్వా మత్తికాయ విలిమ్పేత్వా నగరసఙ్ఖాతం బహిద్ధా గేహం కరోన్తి, ఏవమిదం అజ్ఝత్తికమ్పి తీణి అట్ఠిసతాని ఉస్సాపేత్వా న్హారువినద్ధం మంసలోహితలేపనం తచపటిచ్ఛన్నం జీరణలక్ఖణాయ జరాయ మరణలక్ఖణస్స మచ్చునో ఆరోహసమ్పదాదీని పటిచ్చ మఞ్ఞనలక్ఖణస్స మానస్స సుకతకారణవినాసనలక్ఖణస్స మక్ఖస్స చ ఓదహనత్థాయ నగరం కతం. ఏవరూపో ఏవ హి ఏత్థ కాయికచేతసికో ఆబాధో ఓహితో, ఇతో ఉద్ధం కిఞ్చి గయ్హూపగం నత్థీతి.

దేసనావసానే సా థేరీ అరహత్తం పాపుణి, మహాజనస్సాపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

జనపదకల్యాణీ రూపనన్దాథేరీవత్థు పఞ్చమం.

౬. మల్లికాదేవీవత్థు

జీరన్తి వేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మల్లికం దేవిం ఆరబ్భ కథేసి.

సా కిర ఏకదివసం న్హానకోట్ఠకం పవిట్ఠా ముఖం ధోవిత్వా ఓనతసరీరా జఙ్ఘం ధోవితుం ఆరభి. తాయ చ సద్ధింయేవ పవిట్ఠో ఏకో వల్లభసునఖో అత్థి. సో తం తథా ఓనతం దిస్వా అసద్ధమ్మసన్థవం కాతుం ఆరభి. సా ఫస్సం సాదియన్తీ అట్ఠాసి. రాజాపి ఉపరిపాసాదే వాతపానేన ఓలోకేన్తో తం దిస్వా తతో ఆగతకాలే ‘‘నస్స, వసలి, కస్మా ఏవరూపమకాసీ’’తి ఆహ. కిం మయా కతం, దేవాతి. సునఖేన సద్ధిం సన్థవోతి. నత్థేతం, దేవాతి. మయా సామం దిట్ఠం, నాహం తవ సద్దహిస్సామి, నస్స, వసలీతి. ‘‘మహారాజ, యో కోచి ఇమం కోట్ఠకం పవిట్ఠో ఇమినా వాతపానేన ఓలోకేన్తస్స ఏకోవ ద్విధా పఞ్ఞాయతీ’’తి అభూతం కథేసి. దేవ, సచే మే సద్దహసి, ఏతం కోట్ఠకం పవిస, అహం తం ఇమినా వాతపానేన ఓలోకేస్సామీతి. రాజా మూళ్హధాతుకో తస్సా వచనం సద్దహిత్వా కోట్ఠకం పావిసి. సాపి ఖో దేవీ వాతపానే ఠత్వా ఓలోకేన్తీ ‘‘అన్ధబాల, మహారాజ, కిం నామేతం, అజికాయ సద్ధిం సన్థవం కరోసీ’’తి ఆహ. ‘‘నాహం, భద్దే, ఏవరూపం కరోమీ’’తి చ వుత్తేపి ‘‘మయా సామం దిట్ఠం, నాహం తవ సద్దహిస్సామీ’’తి ఆహ.

తం సుత్వా రాజా ‘‘అద్ధా ఇమం కోట్ఠకం పవిట్ఠో ఏకోవ ద్విధా పఞ్ఞాయతీ’’తి సద్దహి. మల్లికా చిన్తేసి – ‘‘అయం రాజా అన్ధబాలతాయ మయా వఞ్చితో, పాపం మే కతం, అయఞ్చ మే అభూతేన అబ్భాచిక్ఖితో, ఇదం మే కమ్మం సత్థాపి జానిస్సతి, ద్వే అగ్గసావకాపి అసీతి మహాసావకాపి జానిస్సన్తి, అహో వత మే భారియం కమ్మం కత’’న్తి. అయం కిర రఞ్ఞో అసదిసదానే సహాయికా అహోసి. తత్థ చ ఏకదివసం కతపరిచ్చాగో ధనస్స చుద్దసకోటిఅగ్ఘనకో అహోసి. తథాగతస్స సేతచ్ఛత్తం నిసీదనపల్లఙ్కో ఆధారకో పాదపీఠన్తి ఇమాని పన చత్తారి అనగ్ఘానేవ అహేసుం. సా మరణకాలే ఏవరూపం మహాపరిచ్చాగం నానుస్సరిత్వా తదేవ పాపకమ్మం అనుస్సరన్తీ కాలం కత్వా అవీచిమ్హి నిబ్బత్తి. రఞ్ఞో పన సా అతివియ పియా అహోసి. సో బలవసోకాభిభూతో తస్సా సరీరకిచ్చం కారేత్వా ‘‘నిబ్బత్తట్ఠానమస్సా పుచ్ఛిస్సామీ’’తి సత్థు సన్తికం అగమాసి. సత్థా యథా సో ఆగతకారణం న సరతి, తథా అకాసి. సో సత్థు సన్తికే సారణీయధమ్మకథం సుత్వా గేహం పవిట్ఠకాలే సరిత్వా ‘‘అహం భణే మల్లికాయ నిబ్బత్తట్ఠానం పుచ్ఛిస్సామీతి సత్థు సన్తికం గన్త్వా పముట్ఠో, స్వే పున పుచ్ఛిస్సామీ’’తి పునదివసేపి అగమాసి. సత్థాపి పటిపాటియా సత్త దివసాని యథా సో న సరతి, తథా అకాసి. సాపి సత్తాహమేవ నిరయే పచ్చిత్వా అట్ఠమే దివసే తతో చుతా తుసితభవనే నిబ్బత్తి. కస్మా పనస్స సత్థా అసరణభావం అకాసీతి? సా కిర తస్స అతివియ పియా అహోసి మనాపా, తస్మా తస్సా నిరయే నిబ్బత్తభావం సుత్వా ‘‘సచే ఏవరూపా సద్ధాసమ్పన్నా నిరయే నిబ్బత్తా, దానం దత్వా కిం కరిస్సామీ’’తి మిచ్ఛాదిట్ఠిం గహేత్వా పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం గేహే పవత్తం నిచ్చభత్తం హరాపేత్వా నిరయే నిబ్బత్తేయ్య, తేనస్స సత్థా సత్తాహం అసరణభావం కత్వా అట్ఠమే దివసే పిణ్డాయ చరన్తో సయమేవ రాజకులద్వారం అగమాసి.

రాజా ‘‘సత్థా ఆగతో’’తి సుత్వా నిక్ఖమిత్వా పత్తం ఆదాయ పాసాదం అభిరుహితుం ఆరభి. సత్థా పన రథసాలాయ నిసీదితుం ఆకారం దస్సేసి. రాజా సత్థారం తత్థేవ నిసీదాపేత్వా యాగుఖజ్జకేన పటిమానేత్వా వన్దిత్వా నిసిన్నోవ అహం, భన్తే, మల్లికాయ దేవియా నిబ్బత్తట్ఠానం పుచ్ఛిస్సామీతి గన్త్వా పముట్ఠో, కత్థ ను ఖో సా, భన్తే, నిబ్బత్తాతి. తుసితభవనే, మహారాజాతి, భన్తే, తాయ తుసితభవనే అనిబ్బత్తన్తియా కో అఞ్ఞో నిబ్బత్తిస్సతి, భన్తే, నత్థి తాయ సదిసా ఇత్థీ. తస్సా హి నిసిన్నట్ఠానాదీసు ‘‘స్వే తథాగతస్స ఇదం దస్సామి, ఇదం కరిస్సామీ’’తి దానసంవిధానం ఠపేత్వా అఞ్ఞం కిచ్చమేవ నత్థి, భన్తే, తస్సా పరలోకం గతకాలతో పట్ఠాయ సరీరం మే న వహతీతి. అథ నం సత్థా ‘‘మా చిన్తయి, మహారాజ, సబ్బేసం ధువధమ్మో అయ’’న్తి వత్వా ‘‘అయం, మహారాజ, రథో కస్సా’’తి పుచ్ఛి. తం సుత్వా రాజా సిరస్మిం అఞ్జలిం పతిట్ఠాపేత్వా ‘‘పితామహస్స మే, భన్తే’’తి ఆహ. ‘‘అయం కస్సా’’తి? ‘‘పితు మే, భన్తే’’తి. ‘‘అయం పన రథో కస్సా’’తి? ‘‘మమ, భన్తే’’తి. ఏవం వుత్తే సత్థా, ‘‘మహారాజ, తవ పితామహస్స రథో తేనేవాకారేన తవ పితు రథం న పాపుణి, తవ పితు రథో తవ రథం న పాపుణి, ఏవరూపస్స నామ కట్ఠకలిఙ్గరస్సాపి జరా ఆగచ్ఛతి, కిమఙ్గం పన అత్తభావస్స. మహారాజ, సప్పురిసధమ్మస్సేవ హి జరా నత్థి, సత్తా పన అజీరకా నామ నత్థీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౫౧. ‘‘జీరన్తి వే రాజరథా సుచిత్తా,

అథో సరీరమ్పి జరం ఉపేతి;

సతఞ్చ ధమ్మో న జరం ఉపేతి,

సన్తో హవే సబ్భి పవేదయన్తీ’’తి.

తత్థ వేతి నిపాతో. సుచిత్తాతి సత్తహి రతనేహి అపరేహి చ రథాలఙ్కారేహి సుట్ఠు చిత్తితా రాజూనం రథాపి జీరన్తి. సరీరమ్పీతి న కేవలం రథా ఏవ, ఇదం సుప్పటిజగ్గితం సరీరమ్పి ఖణ్డిచ్చాదీని పాపుణన్తం జరం ఉపేతి. సతఞ్చాతి బుద్ధాదీనం పన సన్తానం నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో చ కిఞ్చి ఉపఘాతం న ఉపేతీతి న జరం ఉపేతి నామ. పవేదయన్తీతి ఏవం సన్తో బుద్ధాదయో సబ్భి పణ్డితేహి సద్ధిం కథేన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

మల్లికాదేవీవత్థు ఛట్ఠం.

౭. లాళుదాయిత్థేరవత్థు

అప్పస్సుతాయన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లాళుదాయిత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర మఙ్గలం కరోన్తానం గేహం గన్త్వా ‘‘తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తీ’’తిఆదినా (ఖు. పా. ౭.౧; పే. వ. ౧౪) నయేన అవమఙ్గలం కథేతి, అవమఙ్గలం కరోన్తానం గేహం గన్త్వా తిరోకుట్టాదీసు కథేతబ్బేసు ‘‘దానఞ్చ ధమ్మచరియా చా’’తిఆదినా (ఖు. పా. ౫.౭; సు. ని. ౨౬౬) నయేన మఙ్గలగాథా వా ‘‘యం కిఞ్చి విత్తం ఇధ వా హురం వా’’తి రతనసుత్తం (ఖు. పా. ౬.౩; సు. ని. ౨౨౬) వా కథేతి. ఏవం తేసు తేసు ఠానేసు ‘‘అఞ్ఞం కథేస్సామీ’’తి అఞ్ఞం కథేన్తోపి ‘‘అఞ్ఞం కథేమీ’’తి న జానాతి. భిక్ఖూ తస్స కథం సుత్వా సత్థు ఆరోచేసుం – ‘‘కిం, భన్తే, లాళుదాయిస్స మఙ్గలామఙ్గలట్ఠానేసు గమనేన, అఞ్ఞస్మిం కథేతబ్బే అఞ్ఞమేవ కథేతీ’’తి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేస ఏవం కథేతి, పుబ్బేపి అఞ్ఞస్మిం కథేతబ్బే అఞ్ఞమేవ కథేసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి –

అతీతే కిర బారాణసియం అగ్గిదత్తస్స నామ బ్రాహ్మణస్స పుత్తో సోమదత్తకుమారో నామ రాజానం ఉపట్ఠహి. సో రఞ్ఞా పియో అహోసి మనాపో. బ్రాహ్మణో పన కసికమ్మం నిస్సాయ జీవతి. తస్స ద్వేయేవ గోణా అహేసుం. తేసు ఏకో మతో. బ్రాహ్మణో పుత్తం ఆహ – ‘‘తాత, సోమదత్త, రాజానం మే యాచిత్వా ఏకం గోణం ఆహరా’’తి. సోమదత్తో ‘‘సచాహం రాజానం యాచిస్సామి, లహుభావో మే పఞ్ఞాయిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘తుమ్హేయేవ, తాత, రాజానం యాచథా’’తి వత్వా ‘‘తేన హి, తాత, మం గహేత్వా యాహీ’’తి వుత్తో చిన్తేసి – ‘‘అయం బ్రాహ్మణో దన్ధపఞ్ఞో అభిక్కమాదివచనమత్తమ్పి న జానాతి, అఞ్ఞస్మిం వత్తబ్బే అఞ్ఞమేవ వదతి, సిక్ఖాపేత్వా పన నం నేస్సామీ’’తి. సో తం ఆదాయ బీరణత్థమ్భకం నామ సుసానం గన్త్వా తిణకలాపే బన్ధిత్వా ‘‘అయం రాజా, అయం ఉపరాజా, అయం సేనాపతీ’’తి నామాని కత్వా పటిపాటియా పితు దస్సేత్వా ‘‘తుమ్హేహి రాజకులం గన్త్వా ఏవం అభిక్కమితబ్బం, ఏవం పటిక్కమితబ్బం, ఏవం నామ రాజా వత్తబ్బో, ఏవం నామ ఉపరాజా, రాజానం పన ఉపసఙ్కమిత్వా ‘జయతు భవం, మహారాజా’తి వత్వా ఏవం ఠత్వా ఇమం గాథం వత్వా గోణం యాచేయ్యాథా’’తి గాథం ఉగ్గణ్హాపేసి –

‘‘ద్వే మే గోణా మహారాజ, యేహి ఖేత్తం కసామసే;

తేసు ఏకో మతో దేవ, దుతియం దేహి ఖత్తియా’’తి.

సో హి సంవచ్ఛరమత్తేన తం గాథం పగుణం కత్వా పగుణభావం పుత్తస్స ఆరోచేత్వా ‘‘తేన హి, తాత, కఞ్చిదేవ పణ్ణాకారం ఆదాయ ఆగచ్ఛథ, అహం పురిమతరం గన్త్వా రఞ్ఞో సన్తికే ఠస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘సాధు, తాతా’’తి పణ్ణాకారం గహేత్వా సోమదత్తస్స రఞ్ఞో సన్తికే ఠితకాలే ఉస్సాహప్పత్తో రాజకులం గన్త్వా రఞ్ఞా తుట్ఠచిత్తేన కతపటిసమ్మోదనో, ‘‘తాత, చిరస్సం వత ఆగతత్థ, ఇదమాసనం నిసీదిత్వా వదథ, యేనత్థో’’తి వుత్తే ఇమం గాథమాహ –

‘‘ద్వే మే గోణా మహారాజ, యేహి ఖేత్తం కసామసే;

తేసు ఏకో మతో దేవ, దుతియం గణ్హ ఖత్తియా’’తి.

రఞ్ఞా ‘‘కిం వదేసి, తాత, పున వదేహీ’’తి వుత్తేపి తమేవ గాథం ఆహ. రాజా తేన విరజ్ఝిత్వా కథితభావం ఞత్వా సితం కత్వా, ‘‘సోమదత్త, తుమ్హాకం గేహే బహూ మఞ్ఞే గోణా’’తి వత్వా ‘‘తుమ్హేహి దిన్నా బహూ భవిస్సన్తి, దేవా’’తి వుత్తే బోధిసత్తస్స తుస్సిత్వా బ్రాహ్మణస్స సోళస గోణే అలఙ్కారభణ్డకం నివాసగామఞ్చస్స బ్రహ్మదేయ్యం దత్వా మహన్తేన యసేన బ్రాహ్మణం ఉయ్యోజేసీతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, బ్రాహ్మణో లాళుదాయీ, సోమదత్తో పన అహమేవా’’తి జాతకం సమోధానేత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస అత్తనో అప్పస్సుతతాయ అఞ్ఞస్మిం వత్తబ్బే అఞ్ఞమేవ వదతి. అప్పస్సుతపురిసో హి బలిబద్దసదిసో నామ హోతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౫౨. ‘‘అప్పస్సుతాయం పురిసో, బలిబద్దోవ జీరతి;

మంసాని తస్స వడ్ఢన్తి, పఞ్ఞా తస్స న వడ్ఢతీ’’తి.

తత్థ అప్పస్సుతాయన్తి ఏకస్స వా ద్విన్నం వా పణ్ణాసకానం. అథ వా పన వగ్గానం సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన ఏకస్స వా ద్విన్నం వా సుత్తన్తానం వాపి అభావేన అప్పస్సుతో అయం. కమ్మట్ఠానం పన ఉగ్గహేత్వా అనుయుఞ్జన్తో బహుస్సుతోవ. బలిబద్దోవ జీరతీతి యథా హి బలిబద్దో జీరమానో వడ్ఢమానో నేవ మాతు, న పితు, న సేసఞాతకానం అత్థాయ వడ్ఢతి, అథ ఖో నిరత్థకమేవ జీరతి, ఏవమేవం అయమ్పి న ఉపజ్ఝాయవత్తం కరోతి, న ఆచరియవత్తం, న ఆగన్తుకవత్తాదీని, న భావనారామతం అనుయుఞ్జతి, నిరత్థకమేవ జీరతి, మంసాని తస్స వడ్ఢన్తీతి యథా బలిబద్దస్స ‘‘యుగనఙ్గలాదీని వహితుం అసమత్థో ఏసో’’తి అరఞ్ఞే విస్సట్ఠస్స తత్థేవ విచరన్తస్స ఖాదన్తస్స పివన్తస్స మంసాని వడ్ఢన్తి, ఏవమేవ ఇమస్సాపి ఉపజ్ఝాయాదీహి విస్సట్ఠస్స సఙ్ఘం నిస్సాయ చత్తారో పచ్చయే లభిత్వా ఉద్ధవిరేచనాదీని కత్వా కాయం పోసేన్తస్స మంసాని వడ్ఢన్తి, థూలసరీరో హుత్వా విచరతి. పఞ్ఞా తస్సాతి లోకియలోకుత్తరా పనస్స పఞ్ఞా ఏకఙ్గులమత్తాపి న వడ్ఢతి, అరఞ్ఞే పన గచ్ఛలతాదీని వియ ఛ ద్వారాని నిస్సాయ తణ్హా చేవ నవవిధమానో చ వడ్ఢతీతి అత్థో.

దేసనావసానే మహాజనో సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణీతి.

లాళుదాయిత్థేరవత్థు సత్తమం.

౮. ఉదానవత్థు

అనేకజాతిసంసారన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా బోధిరుక్ఖమూలే నిసిన్నో ఉదానవసేన ఉదానేత్వా అపరభాగే ఆనన్దత్థేరేన పుట్ఠో కథేసి.

సో హి బోధిరుక్ఖమూలే నిసిన్నో సూరియే అనత్థఙ్గతేయేవ మారబలం విద్ధంసేత్వా పఠమయామే పుబ్బేనివాసపటిచ్ఛాదకం తమం పదాలేత్వా మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేత్వా పచ్ఛిమయామే సత్తేసు కారుఞ్ఞతం పటిచ్చ పచ్చయాకారే ఞాణం ఓతారేత్వా తం అనులోమపటిలోమవసేన సమ్మసన్తో అరుణుగ్గమనవేలాయ సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా అనేకేహి బుద్ధసతసహస్సేహి అవిజహితం ఉదానం ఉదానేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౧౫౩. ‘‘అనేకజాతిసంసారం, సన్ధావిస్సం అనిబ్బిసం;

గహకారం గవేసన్తో, దుక్ఖా జాతి పునప్పునం.

౧౫౪. ‘‘గహకారక దిట్ఠోసి, పున గేహం న కాహసి;

సబ్బా తే ఫాసుకా భగ్గా, గహకూటం విసఙ్ఖతం;

విసఙ్ఖారగతం చిత్తం, తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి.

తత్థ గహకారం గవేసన్తోతి అహం ఇమస్స అత్తభావసఙ్ఖాతస్స గేహస్స కారకం తణ్హావడ్ఢకిం గవేసన్తో యేన ఞాణేన సక్కా తం దట్ఠుం, తస్స బోధిఞాణస్సత్థాయ దీపఙ్కరపాదమూలే కతాభినీహారో ఏత్తకం కాలం అనేకజాతిసంసారం అనేకజాతిసతసహస్ససఙ్ఖాతం ఇమం సంసారవట్టం అనిబ్బిసం తం ఞాణం అవిన్దన్తో అలభన్తోయేవ సన్ధావిస్సం సంసరిం, అపరాపరం అనువిచరిన్తి అత్థో. దుక్ఖా జాతి పునప్పునన్తి ఇదం గహకారకగవేసనస్స కారణవచనం. యస్మా జరాబ్యాధిమరణమిస్సితాయ జాతి నామేసా పునప్పునం ఉపగన్తుం దుక్ఖా, న చ సా తస్మిం అదిట్ఠే నివత్తతి. తస్మా తం గవేసన్తో సన్ధావిస్సన్తి అత్థో. దిట్ఠోసీతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝన్తేన మయా ఇదాని దిట్ఠోసి. పున గేహన్తి పున ఇమస్మిం సంసారవట్టే అత్తభావసఙ్ఖాతం మమ గేహం న కాహసి. సబ్బా తే ఫాసుకా భగ్గాతి తవ సబ్బా అవసేసా కిలేసఫాసుకా మయా భగ్గా. గహకూటం విసఙ్ఖతన్తి ఇమస్స తయా కతస్స అత్తభావగేహస్స అవిజ్జాసఙ్ఖాతం కణ్ణికమణ్డలమ్పి మయా విద్ధంసితం. విసఙ్ఖారగతం చిత్తన్తి ఇదాని మమ చిత్తం విసఙ్ఖారం నిబ్బానం ఆరమ్మణకరణవసేన గతం అనుపవిట్ఠం. తణ్హానం ఖయమజ్ఝగాతి తణ్హానం ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం అధిగతోస్మీతి.

ఉదానవత్థు అట్ఠమం.

౯. మహాధనసేట్ఠిపుత్తవత్థు

అచరిత్వాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా ఇసిపతనే మిగదాయే విహరన్తో మహాధనసేట్ఠిపుత్తం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర బారాణసియం అసీతికోటివిభవే కులే నిబ్బత్తి. అథస్స మాతాపితరో చిన్తేసుం – ‘‘అమ్హాకం కులే మహాభోగక్ఖన్ధో, పుత్తస్స నో హత్థే ఠపేత్వా యథాసుఖం పరిభోగం కరిస్సామ, అఞ్ఞేన కమ్మేన కిచ్చం నత్థీ’’తి. తం నచ్చగీతవాదితమత్తమేవ సిక్ఖాపేసుం. తస్మింయేవ నగరే అఞ్ఞస్మిం అసీతికోటివిభవే కులే ఏకా ధీతాపి నిబ్బత్తి. తస్సాపి మాతాపితరో తథేవ చిన్తేత్వా తం నచ్చగీతవాదితమత్తమేవ సిక్ఖాపేసుం. తేసం వయప్పత్తానం ఆవాహవివాహో అహోసి. అథ నేసం అపరభాగే మాతాపితరో కాలమకంసు. ద్వేఅసీతికోటిధనం ఏకస్మింయేవ గేహే అహోసి. సేట్ఠిపుత్తో దివసస్స తిక్ఖత్తుం రఞ్ఞో ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి. అథ తస్మిం నగరే ధుత్తా చిన్తేసుం – ‘‘సచాయం సేట్ఠిపుత్తో సురాసోణ్డో భవిస్సతి, అమ్హాకం ఫాసుకం భవిస్సతి, ఉగ్గణ్హాపేమ నం సురాసోణ్డభావ’’న్తి. తే సురం ఆదాయ ఖజ్జకమంసే చేవ లోణసక్ఖరా చ దుస్సన్తే బన్ధిత్వా మూలకన్దే గహేత్వా తస్స రాజకులతో ఆగచ్ఛన్తస్స మగ్గం ఓలోకయమానా నిసీదిత్వా తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా సురం పివిత్వా లోణసక్ఖరం ముఖే ఖిపిత్వా మూలకన్దం డంసిత్వా ‘‘వస్ససతం జీవ సామి, సేట్ఠిపుత్త, తం నిస్సాయ మయం ఖాదనపివనసమత్థా భవేయ్యామా’’తి ఆహంసు. సో తేసం వచనం సుత్వా పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తం చూళూపట్ఠాకం పుచ్ఛి – ‘‘కిం ఏతే పివన్తీ’’తి. ఏకం పానకం, సామీతి. మనాపజాతికం ఏతన్తి. సామి, ఇమస్మిం జీవలోకే ఇమినా సదిసం పాతబ్బయుత్తకం నామ నత్థీతి. సో ‘‘ఏవం సన్తే మయాపి పాతుం వట్టతీ’’తి థోకం థోకం ఆహరాపేత్వా పివతి. అథస్స నచిరస్సేవ తే ధుత్తా పివనభావం ఞత్వా తం పరివారయింసు. గచ్ఛన్తే కాలే పరివారో మహా అహోసి. సో సతేనపి సతద్వయేనపి సురం ఆహరాపేత్వా పివన్తో ఇమినా అనుక్కమేనేవ నిసిన్నట్ఠానాదీసు కహాపణరాసిం ఠపేత్వా సురం పివన్తో ‘‘ఇమినా మాలా ఆహరథ, ఇమినా గన్ధే, అయం జనో జుతే ఛేకో, అయం నచ్చే, అయం గీతే, అయం వాదితే. ఇమస్స సహస్సం దేథ, ఇమస్స ద్వే సహస్సానీ’’తి ఏవం వికిరన్తో నచిరస్సేవ అత్తనో సన్తకం అసీతికోటిధనం ఖేపేత్వా ‘‘ఖీణం తే, సామి, ధన’’న్తి వుత్తే కిం భరియాయ మే సన్తకం నత్థీతి. అత్థి, సామీతి. తేన హి తం ఆహరథాతి. తమ్పి తథేవ ఖేపేత్వా అనుపుబ్బేన ఖేత్తఆరాముయ్యానయోగ్గాదికమ్పి అన్తమసో భాజనభణ్డకమ్పి అత్థరణపావురణనిసీదనమ్పి సబ్బం అత్తనో సన్తకం విక్కిణిత్వా ఖాది. అథ నం మహల్లకకాలే యేహిస్స కులసన్తకం గేహం విక్కిణిత్వా గహితం, తే తం గేహా నీహరింసు. సో భరియం ఆదాయ పరజనస్స గేహభిత్తిం నిస్సాయ వసన్తో కపాలఖణ్డం ఆదాయ భిక్ఖాయ చరిత్వా జనస్స ఉచ్ఛిట్ఠకం భుఞ్జితుం ఆరభి.

అథ నం ఏకదివసం ఆసనసాలాయ ద్వారే ఠత్వా దహరసామణేరేహి దియ్యమానం ఉచ్ఛిట్ఠకభోజనం పటిగ్గణ్హన్తం దిస్వా సత్థా సితం పాత్వాకాసి. అథ నం ఆనన్దత్థేరో సితకారణం పుచ్ఛి. సత్థా సితకారణం కథేన్తో ‘‘పస్సానన్ద, ఇమం మహాధనసేట్ఠిపుత్తం ఇమస్మిం నగరే ద్వేఅసీతికోటిధనం ఖేపేత్వా భరియం ఆదాయ భిక్ఖాయ చరన్తం. సచే హి అయం పఠమవయే భోగే అఖేపేత్వా కమ్మన్తే పయోజయిస్స, ఇమస్మింయేవ నగరే అగ్గసేట్ఠి అభవిస్స. సచే పన నిక్ఖమిత్వా పబ్బజిస్స, అరహత్తం పాపుణిస్స, భరియాపిస్స అనాగామిఫలే పతిట్ఠహిస్స. సచే మజ్ఝిమవయే భోగే అఖేపేత్వా కమ్మన్తే పయోజయిస్స, దుతియసేట్ఠి అభవిస్స, నిక్ఖమిత్వా పబ్బజన్తో అనాగామీ అభవిస్స. భరియాపిస్స సకదాగామిఫలే పతిట్ఠహిస్స. సచే పచ్ఛిమవయే భోగే అఖేపేత్వా కమ్మన్తే పయోజయిస్స, తతియసేట్ఠి అభవిస్స, నిక్ఖమిత్వా పబ్బజన్తోపి సకదాగామీ అభవిస్స, భరియాపిస్స సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహిస్స. ఇదాని పనేస గిహిభోగతోపి పరిహీనో సామఞ్ఞతోపి. పరిహాయిత్వా చ పన సుక్ఖపల్లలే కోఞ్చసకుణో వియ జాతో’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౧౫౫. ‘‘అచరిత్వా బ్రహ్మచరియం, అలద్ధా యోబ్బనే ధనం;

జిణ్ణకోఞ్చావ ఝాయన్తి, ఖీణమచ్ఛేవ పల్లలే.

౧౫౬. ‘‘అచరిత్వా బ్రహ్మచరియం, అలద్ధా యోబ్బనే ధనం;

సేన్తి చాపాతిఖీణావ, పురాణాని అనుత్థున’’న్తి.

తత్థ అచరిత్వాతి బ్రహ్మచరియవాసం అవసిత్వా. యోబ్బనేతి అనుప్పన్నే వా భోగే ఉప్పాదేతుం ఉప్పన్నే వా భోగే రక్ఖితుం సమత్థకాలే ధనమ్పి అలభిత్వా. ఖీణమచ్ఛేతి తే ఏవరూపా బాలా ఉదకస్స అభావా ఖీణమచ్ఛే పల్లలే పరిక్ఖీణపత్తా జిణ్ణకోఞ్చా వియ అవఝాయన్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – పల్లలే ఉదకస్స అభావో వియ హి ఇమేసం వసనట్ఠానస్స అభావో, మచ్ఛానం ఖీణభావో వియ ఇమేసం భోగానం అభావో, ఖీణపత్తానం కోఞ్చానం ఉప్పతిత్వా గమనాభావో వియ ఇమేసం ఇదాని జలథలపథాదీహి భోగే సణ్ఠాపేతుం అసమత్థభావో. తస్మా తే ఖీణపత్తా కోఞ్చా వియ ఏత్థేవ బజ్ఝిత్వా అవఝాయన్తీతి. చాపాతిఖీణావాతి చాపతో అతిఖీణా, చాపా వినిముత్తాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా చాపా వినిముత్తా సరా యథావేగం గన్త్వా పతితా, తం గహేత్వా ఉక్ఖిపన్తే అసతి తత్థేవ ఉపచికానం భత్తం హోన్తి, ఏవం ఇమేపి తయో వయే అతిక్కన్తా ఇదాని అత్తానం ఉద్ధరితుం అసమత్థతాయ మరణం ఉపగమిస్సన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘సేన్తి చాపాతిఖీణావా’’తి. పురాణాని అనుత్థునన్తి ‘‘ఇతి అమ్హేహి ఖాదితం ఇతి పీత’’న్తి పుబ్బే కతాని ఖాదితపివితనచ్చగీతవాదితాదీని అనుత్థునన్తా సోచన్తా అనుసోచన్తా సేన్తీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

మహాధనసేట్ఠిపుత్తవత్థు నవమం.

జరావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఏకాదసమో వగ్గో.