౯. సన్తతిమహామత్తవత్థు

అలఙ్కతో చేపీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సన్తతిమహామత్తం ఆరబ్భ కథేసి.

సో హి ఏకస్మిం కాలే రఞ్ఞో పసేనదికోసలస్స పచ్చన్తం కుపితం వూపసమేత్వా ఆగతో. అథస్స రాజా తుట్ఠో సత్త దివసాని రజ్జం దత్వా ఏకం నచ్చగీతకుసలం ఇత్థిం అదాసి. సో సత్త దివసాని సురామదమత్తో హుత్వా సత్తమే దివసే సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో హత్థిక్ఖన్ధవరగతో న్హానతిత్థం గచ్ఛన్తో సత్థారం పిణ్డాయ పవిసన్తం ద్వారన్తరే దిస్వా హత్థిక్ఖన్ధవరగతోవ సీసం చాలేత్వా వన్దిత్వా పక్కామి. సత్థా సితం కత్వా ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, సితపాతుకరణే హేతూ’’తి ఆనన్దత్థేరేన పుట్ఠో సితకారణం ఆచిక్ఖన్తో ఆహ – ‘‘పస్సానన్ద, సన్తతిమహామత్తం, అజ్జ సబ్బాభరణపటిమణ్డితోవ మమ సన్తికం ఆగన్త్వా చతుప్పదికగాథావసానే అరహత్తం పత్వా సత్తతాలమత్తే ఆకాసే నిసీదిత్వా పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి. మహాజనో థేరేన సద్ధిం కథేన్తస్స సత్థు వచనం అస్సోసి. తత్థ మిచ్ఛాదిట్ఠికా చిన్తయింసు – ‘‘పస్సథ సమణస్స గోతమస్స కిరియం, ముఖప్పత్తమేవ భాసతి, అజ్జ కిర ఏస ఏవం సురామదమత్తో యథాలఙ్కతోవ ఏతస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పరినిబ్బాయిస్సతి, అజ్జేవ తం ముసావాదేన నిగ్గణ్హిస్సామా’’తి. సమ్మాదిట్ఠికా చిన్తేసుం – ‘‘అహో బుద్ధానం మహానుభావతా, అజ్జ బుద్ధలీళఞ్చేవ సన్తతిమహామత్తలీళఞ్చ దట్ఠుం లభిస్సామా’’తి.

సన్తతిమహామత్తోపి న్హానతిత్థే దివసభాగం ఉదకకీళం కీళిత్వా ఉయ్యానం గన్త్వా ఆపానభూమియం నిసీది. సాపి ఇత్థీ రఙ్గమజ్ఝం ఓతరిత్వా నచ్చగీతం దస్సేతుం ఆరభి. తస్సా సరీరలీళాయ దస్సనత్థం సత్తాహం అప్పాహారతాయ తం దివసం నచ్చగీతం దస్సయమానాయ అన్తోకుచ్ఛియం సత్థకవాతా సముట్ఠాయ హదయమంసం కన్తిత్వా అగమంసు. సా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ముఖేన చేవ అక్ఖీహి చ వివటేహి కాలమకాసి. సన్తతిమహామత్తో ‘‘ఉపధారేథ న’’న్తి వత్వా ‘‘నిరుద్ధా, సామీ’’తి చ వుత్తమత్తేయేవ బలవసోకేన అభిభూతో తఙ్ఖణఞ్ఞేవస్స సత్తాహం పీతసురా తత్తకపాలే ఉదకబిన్దు వియ పరిక్ఖయం అగమాసి. సో ‘‘న మే ఇమం సోకం అఞ్ఞే నిబ్బాపేతుం సక్ఖిస్సన్తి అఞ్ఞత్ర తథాగతేనా’’తి బలకాయపరివుతో సాయన్హసమయే సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏవమాహ – ‘‘భన్తే, ‘ఏవరూపో మే సోకో ఉప్పన్నో, తం మే తుమ్హే నిబ్బాపేతుం సక్ఖిస్సథా’తి ఆగతోమ్హి, పటిసరణం మే హోథా’’తి. అథ నం సత్థా ‘‘సోకం నిబ్బాపేతుం సమత్థస్సేవ సన్తికం ఆగతోసి. ఇమిస్సా హి ఇత్థియా ఇమినావ ఆకారేన మతకాలే తవ రోదన్తస్స పగ్ఘరితఅస్సూని చతున్నం మహాసముద్దానం ఉదకతో అతిరేకతరానీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘యం పుబ్బే తం విసోసేహి, పచ్ఛా తే మాహు కిఞ్చనం;

మజ్ఝే చే నో గహేస్ససి, ఉపసన్తో చరిస్ససీ’’తి. (సు. ని. ౯౫౫, ౧౧౦౫; చూళని. జతుకణ్ణిమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౬౮);

గాథాపరియోసానే సన్తతిమహామత్తో అరహత్తం పత్వా అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారం ఓలోకేన్తో తస్స అప్పవత్తనభావం ఞత్వా సత్థారం ఆహ – ‘‘భన్తే, పరినిబ్బానం మే అనుజానాథా’’తి. సత్థా తేన కతకమ్మం జానన్తోపి ‘‘ముసావాదేన నిగ్గణ్హనత్థం సన్నిపతితా మిచ్ఛాదిట్ఠికా ఓకాసం న లభిస్సన్తి, ‘బుద్ధలీళఞ్చేవ సన్తతిమహామత్తలీళఞ్చ పస్సిస్సామా’తి సన్నిపతితా సమ్మాదిట్ఠికా ఇమినా కతకమ్మం సుత్వా పుఞ్ఞేసు ఆదరం కరిస్సన్తీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా ‘‘తేన హి తయా కతకమ్మం మయ్హం కథేహి, కథేన్తో చ భూమియం ఠితో అకథేత్వా సత్తతాలమత్తే ఆకాసే ఠితో కథేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి సత్థారం వన్దిత్వా ఏకతాలప్పమాణం ఉగ్గమ్మ ఓరోహిత్వా పున సత్థారం వన్దిత్వా ఉగ్గచ్ఛన్తో పటిపాటియా సత్తతాలప్పమాణే ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా ‘‘సుణాథ మే, భన్తే, పుబ్బకమ్మ’’న్తి వత్వా ఆహ –

ఇతో ఏకనవుతికప్పే విపస్సీసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే అహం బన్ధుమతినగరే ఏకస్మిం కులే నిబ్బత్తిత్వా చిన్తేసిం – ‘‘కిం ను ఖో పరేసం ఛేదం వా పీళం వా అకరణకమ్మ’’న్తి ఉపధారేన్తో ధమ్మఘోసకకమ్మం దిస్వా తతో పట్ఠాయ తం కమ్మం కరోన్తో మహాజనం సమాదపేత్వా ‘‘పుఞ్ఞాని కరోథ, ఉపోసథదివసేసు ఉపోసథం సమాదియథ, దానం దేథ, ధమ్మం సుణాథ, బుద్ధరతనాదీహి సదిసం అఞ్ఞం నామ నత్థి, తిణ్ణం రతనానం సక్కారం కరోథా’’తి ఉగ్ఘోసేన్తో విచరామి. తస్స మయ్హం సద్దం సుత్వా బుద్ధపితా బన్ధుమతిమహారాజా మం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాత, కిం కరోన్తో విచరసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘దేవ, తిణ్ణం రతనానం గుణం పకాసేత్వా మహాజనం పుఞ్ఞకమ్మేసు సమాదపేన్తో విచరామీ’’తి వుత్తే, ‘‘కత్థ నిసిన్నో విచరసీ’’తి మం పుచ్ఛిత్వా ‘‘పదసావ, దేవా’’తి మయా వుత్తే, ‘‘తాత, న త్వం ఏవం విచరితుం అరహసి, ఇమం పుప్ఫదామం పిలన్ధిత్వా అస్సపిట్ఠే నిసిన్నోవ విచరా’’తి మయ్హం ముత్తాదామసదిసం పుప్ఫదామం దత్వా దన్తం అస్సం అదాసి. అథ మం రఞ్ఞా దిన్నపరిహారేన తథేవ ఉగ్ఘోసేత్వా విచరన్తం పున రాజా పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాత, కిం కరోన్తో విచరసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘తదేవ, దేవా’’తి వుత్తే, ‘‘తాత, అస్సోపి తే నానుచ్ఛవికో, ఇధ నిసీదిత్వా విచరా’’తి చతుసిన్ధవయుత్తరథం అదాసి. తతియవారేపి మే రాజా సద్దం సుత్వా పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాత, కిం కరోన్తో విచరసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘తదేవ, దేవా’’తి వుత్తే, ‘‘తాత, రథోపి తే నానుచ్ఛవికో’’తి మయ్హం మహన్తం భోగక్ఖన్ధం మహాపసాధనఞ్చ దత్వా ఏకఞ్చ హత్థిం అదాసి. స్వాహం సబ్బాభరణపటిమణ్డితో హత్థిక్ఖన్ధే నిసిన్నో అసీతి వస్ససహస్సాని ధమ్మఘోసకకమ్మం అకాసిం, తస్స మే ఏత్తకం కాలం కాయతో చన్దనగన్ధో వాయతి, ముఖతో ఉప్పలగన్ధో వాయతి. ఇదం మయా కతకమ్మన్తి.

ఏవం సో అత్తనో పుబ్బకమ్మం కథేత్వా ఆకాసే నిసిన్నోవ తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయి. సరీరే అగ్గిజాలా ఉట్ఠహిత్వా మంసలోహితం ఝాపేసి, సుమనపుప్ఫాని వియ ధాతుయో అవసిస్సింసు. సత్థా సుద్ధవత్థం పసారేసి, ధాతుయో తత్థ పతింసు. తా పత్తే పక్ఖిపిత్వా చతుమహాపథే థూపం కారేసి ‘‘మహాజనో వన్దిత్వా పుఞ్ఞభాగీ భవిస్సతీ’’తి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం, ‘‘ఆవుసో, సన్తతిమహామత్తో గాథావసానే అరహత్తం పత్వా అలఙ్కతపటియత్తోయేవ ఆకాసే నిసీదిత్వా పరినిబ్బుతో, కిం ను ఖో ఏతం ‘సమణో’తి వత్తుం వట్టతి ఉదాహు బ్రాహ్మణో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, మమ పుత్తం ‘సమణో’తిపి వత్తుం వట్టతి, ‘బ్రాహ్మణో’తిపి వత్తుం వట్టతియేవా’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౪౨. అలఙ్కతో చేపి సమం చరేయ్య,

సన్తో దన్తో నియతో బ్రహ్మచారీ;

సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం,

సో బ్రాహ్మణో సో సమణో స భిక్ఖూ’’తి.

తత్థ అలఙ్కతోతి వత్థాభరణేహి పటిమణ్డితో. తస్సత్థో – వత్థాలఙ్కారాదీహి అలఙ్కతో చేపి పుగ్గలో కాయాదీహి సమం చరేయ్య, రాగాదివూపసమేన సన్తో ఇన్ద్రియదమనేన దన్తో చతుమగ్గనియమేన నియతో సేట్ఠచరియాయ బ్రహ్మచారీ కాయదణ్డాదీనం ఓరోపితతాయ సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం. సో ఏవరూపో బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణోతిపి సమితపాపత్తా సమణోతిపి భిన్నకిలేసత్తా భిక్ఖూతిపి వత్తబ్బోయేవాతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సన్తతిమహామత్తవత్థు నవమం.