౧౦. దణ్డవగ్గో

౧. ఛబ్బగ్గియభిక్ఖువత్థు

సబ్బే తసన్తీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే సత్తరసవగ్గియేహి సేనాసనే పటిజగ్గితే ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ ‘‘నిక్ఖమథ, మయం మహల్లకతరా, అమ్హాకం ఏతం పాపుణాతీ’’తి వత్వా తేహి ‘‘న మయం దస్సామ, అమ్హేహి పఠమం పటిజగ్గిత’’న్తి వుత్తే తే భిక్ఖూ పహరింసు. సత్తరసవగ్గియా మరణభయతజ్జితా మహావిరవం విరవింసు. సత్థా తేసం సద్దం సుత్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇదం నామా’’తి ఆరోచితే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇతో పట్ఠాయ భిక్ఖునా నామ ఏవం కత్తబ్బం, యో కరోతి, సో ఇమం నామ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి పహారదానసిక్ఖాపదం (పాచి. ౪౪౯ ఆదయో) పఞ్ఞాపేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ ‘యథా అహం, తథేవ అఞ్ఞేపి దణ్డస్స తసన్తి, మచ్చునో భాయన్తీ’తి ఞత్వా పరో న పహరితబ్బో, న ఘాతేతబ్బో’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౨౯. ‘‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో;

అత్తానం ఉపమం కత్వా, న హనేయ్య న ఘాతయే’’తి.

తత్థ సబ్బే తసన్తీతి సబ్బేపి సత్తా అత్తని దణ్డే పతన్తే తస్స దణ్డస్స తసన్తి. మచ్చునోతి మరణస్సాపి భాయన్తియేవ. ఇమిస్సా చ దేసనాయ బ్యఞ్జనం నిరవసేసం, అత్థో పన సావసేసో. యథా హి రఞ్ఞా ‘‘సబ్బే సన్నిపతన్తూ’’తి భేరియా చరాపితాయపి రాజమహామత్తే ఠపేత్వా సేసా సన్నిపతన్తి, ఏవమిధ ‘‘సబ్బే తసన్తీ’’తి వుత్తేపి హత్థాజానేయ్యో అస్సాజానేయ్యో ఉసభాజానేయ్యో ఖీణాసవోతి ఇమే చత్తారో ఠపేత్వా అవసేసావ తసన్తీతి వేదితబ్బా. ఇమేసు హి ఖీణాసవో సక్కాయదిట్ఠియా పహీనత్తా మరణకసత్తం అపస్సన్తో న భాయతి, ఇతరే తయో సక్కాయదిట్ఠియా బలవత్తా అత్తనో పటిపక్ఖభూతం సత్తం అపస్సన్తా న భాయన్తీతి. న హనేయ్య న ఘాతయేతి యథా అహం, ఏవం అఞ్ఞేపి సత్తాతి నేవ పరం పహరేయ్య న పహరాపేయ్యాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

ఛబ్బగ్గియభిక్ఖువత్థు పఠమం.

౨. ఛబ్బగ్గియభిక్ఖువత్థు

సబ్బే తసన్తీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

తేయేవ ఏకస్మిఞ్హి సమయే తేనేవ కారణేన పురిమసిక్ఖాపదే సత్తరసవగ్గియే పహరింసు. తేనేవ కారణేన తేసం తలసత్తికం ఉగ్గిరింసు. ఇధాపి సత్థా తేసం సద్దం సుత్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇదం నామా’’తి ఆరోచితే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇతో పట్ఠాయ భిక్ఖునా నామ ఏవం కత్తబ్బం, యో కరోతి, సో ఇమం నామ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి తలసత్తికసిక్ఖాపదం (పాచి. ౪౫౪ ఆదయో) పఞ్ఞాపేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ ‘యథా అహం, తథేవ అఞ్ఞేపి దణ్డస్స తసన్తి, యథా చ మయ్హం, తథేవ నేసం జీవితం పియ’న్తి ఞత్వా పరో న పహరితబ్బో న ఘాటేతబ్బో’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౩౦. ‘‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బేసం జీవితం పియం;

అత్తానం ఉపమం కత్వా, న హనేయ్య న ఘాతయే’’తి.

తత్థ సబ్బేసం జీవితం పియన్తి ఖీణాసవం ఠపేత్వా సేససత్తానం జీవితం పియం మధురం, ఖీణాసవో పన జీవితే వా మరణే వా ఉపేక్ఖకోవ హోతి. సేసం పురిమసదిసమేవాతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

ఛబ్బగ్గియభిక్ఖువత్థు దుతియం.

౩. సబ్బహులకుమారకవత్థు

సుఖకామాని భూతానీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సమ్బహులే కుమారకే ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే సత్థా సావత్థియం పిణ్డాయ పవిసన్తో అన్తరామగ్గే సమ్బహులే కుమారకే ఏకం ఘరసప్పజాతికం అహిం దణ్డకేన పహరన్తే దిస్వా ‘‘కుమారకా కిం కరోథా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అహిం, భన్తే, దణ్డకేన పహరామా’’తి వుత్తే ‘‘కిం కారణా’’తి పున పుచ్ఛిత్వా ‘‘డంసనభయేన, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘తుమ్హే ‘అత్తనో సుఖం కరిస్సామా’తి ఇమం పహరన్తా నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే సుఖలాభినో న భవిస్సథ. అత్తనో సుఖం పత్థేన్తేన హి పరం పహరితుం న వట్టతీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౧౩౧. ‘‘సుఖకామాని భూతాని, యో దణ్డేన విహింసతి;

అత్తనో సుఖమేసానో, పేచ్చ సో న లభతే సుఖం.

౧౩౨. ‘‘సుఖకామాని భూతాని, యో దణ్డేన న హింసతి;

అత్తనో సుఖమేసానో, పేచ్చ సో లభతే సుఖ’’న్తి.

తత్థ యో దణ్డేనాతి యో పుగ్గలో దణ్డేన వా లేడ్డుఆదీహి వా విహేఠేతి. పేచ్చ సో న లభతే సుఖన్తి సో పుగ్గలో పరలోకే మనుస్ససుఖం వా దిబ్బసుఖం వా పరమత్థభూతం వా నిబ్బానసుఖం న లభతి. దుతియగాథాయ పేచ్చ సో లభతేతి సో పుగ్గలో పరలోకే వుత్తప్పకారం తివిధమ్పి సుఖం లభతీతి అత్థో.

దేసనావసానే పఞ్చసతాపి తే కుమారకా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసూతి.

సమ్బహులకుమారకవత్థు తతియం.

౪. కోణ్డధానత్థేరవత్థు

మావోచ ఫరుసం కఞ్చీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోణ్డధానత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

తస్స కిర పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ ఏకం ఇత్థిరూపం థేరేన సద్ధింయేవ విచరతి. తం థేరో న పస్సతి, మహాజనో పన పస్సతి. అన్తోగామం పిణ్డాయ చరతోపిస్స మనుస్సా ఏకం భిక్ఖం దత్వా, ‘‘భన్తే, అయం తుమ్హాకం హోతు, అయం పన తుమ్హాకం సహాయికాయా’’తి వత్వా దుతియమ్పి దదన్తి.

కిం తస్స పుబ్బకమ్మన్తి? కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే కిర ద్వే సహాయకా భిక్ఖూ ఏకమాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తసదిసా అతివియ సమగ్గా అహేసుం. దీఘాయుకబుద్ధకాలే చ అనుసంవచ్ఛరం వా అనుఛమాసం వా భిక్ఖూ ఉపోసథత్థాయ సన్నిపతన్తి. తస్మా తేపి ‘‘ఉపోసథగ్గం గమిస్సామా’’తి వసనట్ఠానా నిక్ఖమింసు. తే ఏకా తావతింసభవనే నిబ్బత్తదేవతా దిస్వా ‘‘ఇమే భిక్ఖూ అతివియ సమగ్గా, సక్కా ను ఖో ఇమే భిన్దితు’’న్తి చిన్తేత్వా అత్తనో బాలతాయ చిన్తితసమనన్తరమేవ ఆగన్త్వా తేసు ఏకేన, ‘‘ఆవుసో, ముహుత్తం ఆగమేహి, సరీరకిచ్చేనమ్హి అత్థికో’’తి వుత్తే సా దేవతా ఏకం మనుస్సిత్థివణ్ణం మాపేత్వా థేరస్స గచ్ఛన్తరం పవిసిత్వా నిక్ఖమనకాలే ఏకేన హత్థేన కేసకలాపం, ఏకేన నివాసనం సణ్ఠాపయమానా తస్స పిట్ఠితో నిక్ఖమి. సో తం న పస్సతి, తమాగమయమానో పన పురతో ఠితభిక్ఖు నివత్తిత్వా ఓలోకయమానో తం తథా కత్వా నిక్ఖమన్తం పస్సి. సా తేన దిట్ఠభావం ఞత్వా అన్తరధాయి. ఇతరో తం భిక్ఖుం అత్తనో సన్తికం ఆగతకాలే ఆహ – ‘‘ఆవుసో, సీలం తే భిన్న’’న్తి. ‘‘నత్థావుసో, మయ్హం ఏవరూప’’న్తి. ఇదానేవ తే మయా పచ్ఛతో నిక్ఖమమానా తరుణఇత్థీ ఇదం నామ కరోన్తీ దిట్ఠా, త్వం ‘‘నత్థి మయ్హం ఏవరూప’’న్తి కిం వదేసీతి. సో అసనియా మత్థకే అవత్థటో వియ మా మం, ఆవుసో, నాసేహి, నత్థి మయ్హం ఏవరూపన్తి. ఇతరో ‘‘మయా సామం అక్ఖీహి దిట్ఠం, కిం తవ సద్దహిస్సామీ’’తి దణ్డకో వియ భిజ్జిత్వా పక్కామి, ఉపోసథగ్గేపి ‘‘నాహం ఇమినా సద్ధిం ఉపోసథం కరిస్సామీ’’తి నిసీది. ఇతరో ‘‘మయ్హం, భన్తే, సీలే అణుమత్తమ్పి కాళం నత్థీ’’తి భిక్ఖూనం కథేసి. సోపి ‘‘మయా సామం దిట్ఠ’’న్తి ఆహ. దేవతా తం తేన సద్ధిం ఉపోసథం కాతుం అనిచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘భారియం మయా కమ్మం కత’’న్తి చిన్తేత్వా – ‘‘భన్తే, మయ్హం అయ్యస్స సీలభేదో నత్థి, మయా పన వీమంసనవసేనేతం కతం, కరోథ తేన సద్ధిం ఉపోసథ’’న్తి ఆహ. సో తస్సా ఆకాసే ఠత్వా కథేన్తియా సద్దహిత్వా ఉపోసథం అకాసి, న పన థేరే పుబ్బే వియ ముదుచిత్తో అహోసి. ఏత్తకం దేవతాయ పుబ్బకమ్మం.

ఆయుపరియోసానే పన తే థేరా యథాసుఖం దేవలోకే నిబ్బత్తింసు. దేవతా అపీచిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం తత్థ పచ్చిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం నిబ్బత్తిత్వా వుద్ధిమన్వాయ సాసనే పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పదం లభి. తస్స పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ తం ఇత్థిరూపం తథేవ పఞ్ఞాయి. తేనేవస్స కోణ్డధానత్థేరోతి నామం కరింసు. తం తథావిచరన్తం దిస్వా భిక్ఖూ అనాథపిణ్డికం ఆహంసు – ‘‘మహాసేట్ఠి, ఇమం దుస్సీలం తవ విహారా నీహర. ఇమఞ్హి నిస్సాయ సేసభిక్ఖూనం అయసో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి. కిం పన, భన్తే, సత్థా విహారే నత్థీతి? అత్థి ఉపాసకాతి. తేన హి, భన్తే, సత్థావ జానిస్సతీతి. భిక్ఖూ గన్త్వా విసాఖాయపి తథేవ కథేసుం. సాపి నేసం తథేవ పటివచనం అదాసి.

భిక్ఖూపి తేహి అసమ్పటిచ్ఛితవచనా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం – ‘‘మహారాజ, కోణ్డధానత్థేరో ఏకం ఇత్థిం గహేత్వా విచరన్తో సబ్బేసం అయసం ఉప్పాదేసి, తం తుమ్హాకం విజితా నీహరథా’’తి. ‘‘కహం పన సో, భన్తే’’తి? ‘‘విహారే, మహారాజా’’తి. ‘‘కతరస్మిం సేనాసనే విహరతీ’’తి? ‘‘అసుకస్మిం నామా’’తి. ‘‘తేన హి గచ్ఛథ, అహం తం గణ్హిస్సామీ’’తి సో సాయన్హసమయే విహారం గన్త్వా తం సేనాసనం పురిసేహి పరిక్ఖిపాపేత్వా థేరస్స వసనట్ఠానాభిముఖో అగమాసి. థేరో మహాసద్దం సుత్వా విహారా నిక్ఖమిత్వా పముఖే అట్ఠాసి. తమ్పిస్స ఇత్థిరూపం పిట్ఠిపస్సే ఠితం రాజా అద్దస. థేరో రఞ్ఞో ఆగమనం ఞత్వా విహారం అభిరుహిత్వా నిసీది. రాజా థేరం న వన్ది, తమ్పి ఇత్థిం నాద్దస. సో ద్వారన్తరేపి హేట్ఠామఞ్చేపి ఓలోకేన్తో అదిస్వావ థేరం ఆహ – ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం ఠానే ఏకం ఇత్థిం అద్దసం, కహం సా’’తి? ‘‘న పస్సామి, మహారాజా’’తి. ‘‘ఇదాని మయా తుమ్హాకం పిట్ఠిపస్సే ఠితా దిట్ఠా’’తి వుత్తేపి ‘‘అహం న పస్సామి’’చ్చేవాహ. రాజా ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి చిన్తేత్వా, ‘‘భన్తే, ఇతో తావ నిక్ఖమథా’’తి ఆహ. థేరే నిక్ఖమిత్వా పముఖే ఠితే పున సా థేరస్స పిట్ఠిపస్సే అట్ఠాసి. రాజా తం దిస్వా పున ఉపరితలం అభిరుహి, తస్స ఆగతభావం ఞత్వా థేరో నిసీది. పున రాజా తం సబ్బట్ఠానేసు ఓలోకేన్తోపి అదిస్వా, ‘‘భన్తే, కహం సా ఇత్థీ’’తి పున థేరం పుచ్ఛి. నాహం పస్సామి మహారాజాతి. ‘‘కిం కథేథ, భన్తే, మయా ఇదానేవ తుమ్హాకం పిట్ఠిపస్సే ఠితా దిట్ఠా’’తి ఆహ. ఆమ, మహారాజ, మహాజనోపి ‘‘మే పచ్ఛతో పచ్ఛతో ఇత్థీ విచరతీ’’తి వదతి, అహం పన న పస్సామీతి. రాజా ‘‘పటిరూపకేన భవితబ్బ’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా పున థేరం, ‘‘భన్తే, ఇతో తావ ఓతరథా’’తి వత్వా థేరే ఓతరిత్వా పముఖే ఠితే పున తం తస్స పిట్ఠిపస్సే ఠితం దిస్వా ఉపరితలం అభిరుహి. పున నాద్దస. సో పున థేరం పుచ్ఛిత్వా తేన ‘‘న పస్సామి’’చ్చేవ వుత్తే ‘‘పటిరూపకమేవేత’’న్తి నిట్ఠం గన్త్వా థేరం ఆహ – ‘‘భన్తే, ఏవరూపే సంకిలేసే తుమ్హాకం పిట్ఠితో విచరన్తే అఞ్ఞో కోచి తుమ్హాకం భిక్ఖం న దస్సతి, నిబద్ధం మమ గేహం పవిసథ, అహమేవ చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి థేరం నిమన్తేత్వా పక్కామి.

భిక్ఖూ ‘‘పస్సథావుసో, రఞ్ఞో పాపకిరియం, ‘ఏతం విహారతో నీహరా’తి వుత్తే ఆగన్త్వా చతూహి పచ్చయేహి నిమన్తేత్వా గతో’’తి ఉజ్ఝాయింసు. తమ్పి థేరం ఆహంసు – ‘‘అమ్భో, దుస్సీల, ఇదానిసి రాజకోణ్డో జాతో’’తి. సోపి పుబ్బే భిక్ఖూ కిఞ్చి వత్తుం అసక్కోన్తో ‘‘తుమ్హే దుస్సీలా, తుమ్హే కోణ్డా, తుమ్హే ఇత్థిం గహేత్వా విచరథా’’తి ఆహ. తే గన్త్వా సత్థు ఆరోచేసుం – ‘‘భన్తే, కోణ్డధానత్థేరో అమ్హేహి వుత్తో అమ్హే ‘దుస్సీలా’తిఆదీని వత్వా అక్కోసతీ’’తి. సత్థా తం పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, ఏవం వదేసీ’’తి? ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘మయా సద్ధిం కథితకారణా’’తి. ‘‘తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఇమినా సద్ధిం కస్మా కథేథా’’తి. ‘‘ఇమస్స పచ్ఛతో ఇత్థిం విచరన్తిం దిస్వా, భన్తే’’తి. ‘‘ఇమే కిర తయా సద్ధిం ఇత్థిం విచరన్తిం దిస్వా వదన్తి, త్వం కస్మా కథేసి, ఏతే తావ దిస్వా కథేన్తి. త్వం అదిస్వావ ఇమేహి సద్ధిం కస్మా కథేసి, నను పుబ్బే తవేవ పాపికం దిట్ఠిం నిస్సాయ ఇదం జాతం, ఇదాని కస్మా పున పాపికం దిట్ఠిం గణ్హాసీ’’తి. భిక్ఖూ ‘‘కిం పన, భన్తే, ఇమినా పుబ్బే కత’’న్తి పుచ్ఛింసు. అథ నేసం సత్థా తస్స పుబ్బకమ్మం కథేత్వా ‘‘భిక్ఖు ఇదం పాపకమ్మం నిస్సాయ త్వం ఇమం విప్పకారం పత్తో, ఇదాని తే పున తథారూపం పాపికం దిట్ఠిం గహేతుం న యుత్తం, మా పున భిక్ఖూహి సద్ధిం కిఞ్చి కథేహి, నిస్సద్దో ముఖవట్టియం ఛిన్నకంసథాలసదిసో హోహి, ఏవం కరోన్తో నిబ్బానప్పత్తో నామ భవిస్సతీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౧౩౩. ‘‘మావోచ ఫరుసం కఞ్చి, వుత్తా పటివదేయ్యు తం;

దుక్ఖా హి సారమ్భకథా, పటిదణ్డా ఫుసేయ్యు తం.

౧౩౪. ‘‘సచే నేరేసి అత్తానం, కంసో ఉపహతో యథా;

ఏస పత్తోసి నిబ్బానం, సారమ్భో తే న విజ్జతీ’’తి.

తత్థ మావోచ ఫరుసం కఞ్చీతి కఞ్చి ఏకపుగ్గలమ్పి ఫరుసం మా అవచ. వుత్తాతి తయా పరే ‘‘దుస్సీలా’’తి వుత్తా, తమ్పి తథేవ పటివదేయ్యుం. సారమ్భకథాతి ఏసా కరణుత్తరా యుగగ్గాహకథా నామ దుక్ఖా. పటిదణ్డాతి కాయదణ్డాదీహి పరం పహరన్తస్స తాదిసా పటిదణ్డా చ తవ మత్థకే పతేయ్యుం. సచే నేరేసీతి సచే అత్తానం నిచ్చలం కాతుం సక్ఖిస్ససి. కంసో ఉపహతో యథాతి ముఖవట్టియం ఛిన్దిత్వా తలమత్తం కత్వా ఠపితకంసథాలం వియ. తఞ్హి హత్థపాదేహి వా దణ్డకేన వా పహటమ్పి సద్దం న కరోతి, ఏస పత్తోసీతి సచే ఏవరూపో భవితుం సక్ఖిస్ససి, ఇమం పటిపదం పూరయమానో ఇదాని అప్పత్తోపి ఏసో నిబ్బానప్పత్తో నామ. సారమ్భో తే న విజ్జతీతి ఏవం సన్తే చ పన ‘‘త్వం దుస్సీలో, తుమ్హే దుస్సీలా’’తిఏవమాదికో ఉత్తరకరణవాచాలక్ఖణో సారమ్భోపి తే న విజ్జతి, న భవిస్సతియేవాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు, కోణ్డధానత్థేరోపి సత్థారా దిన్నఓవాదే ఠత్వా అరహత్తం పాపుణి, న చిరస్సేవ ఆకాసే ఉప్పతిత్వా పఠమం సలాకం గణ్హీతి.

కోణ్డధానత్థేరవత్థు చతుత్థం.

౫. ఉపోసథికఇత్థీనం వత్థు

యథా దణ్డేనాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా పుబ్బారామే విహరన్తో విసాఖాదీనం ఉపాసికానం ఉపోసథకమ్మం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియం కిర ఏకస్మిం మహాఉపోసథదివసే పఞ్చసతమత్తా ఇత్థియో ఉపోసథికా హుత్వా విహారం అగమింసు. విసాఖా తాసు మహల్లకిత్థియో ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి, ‘‘అమ్మా, కిమత్థం ఉపోసథికా జాతత్థా’’తి. తాహి ‘‘దిబ్బసమ్పత్తిం పత్థేత్వా’’తి వుత్తే మజ్ఝిమిత్థియో పుచ్ఛి, తాహి ‘‘సపత్తివాసా ముచ్చనత్థాయా’’తి వుత్తే తరుణిత్థియో పుచ్ఛి, తాహి ‘‘పఠమగబ్భే పుత్తపటిలాభత్థాయా’’తి వుత్తే కుమారికాయో పుచ్ఛి, తాహి ‘‘తరుణభావేయేవ పతికులగమనత్థాయా’’తి వుత్తే తం సబ్బమ్పి తాసం కథం సుత్వా తా ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా పటిపాటియా ఆరోచేసి. తం సుత్వా సత్థా ‘‘విసాఖే ఇమేసం సత్తానం జాతిఆదయో నామ దణ్డహత్థకగోపాలకసదిసా, జాతి జరాయ సన్తికం, జరా బ్యాధినో సన్తికం, బ్యాధి మరణస్స సన్తికం పేసేత్వా మరణం కుఠారియా ఛిన్దన్తా వియ జీవితం ఛిన్దతి, ఏవం సన్తేపి వివట్టం పత్థేన్తా నామ నత్థి, వట్టమేవ పన పత్థేన్తీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౩౫. ‘‘యథా దణ్డేన గోపాలో, గావో పాజేతి గోచరం;

ఏవం జరా చ మచ్చు చ, ఆయుం పాజేన్తి పాణిన’’న్తి.

తత్థ పాజేతీతి ఛేకో గోపాలో కేదారన్తరం పవిసన్తియో గావో దణ్డేన నివారేత్వా తేనేవ పోథేన్తో సులభతిణోదకం గోచరం నేతి. ఆయుం పాజేన్తీతి జీవితిన్ద్రియం ఛిన్దన్తి ఖేపేన్తి. గోపాలకో వియ హి జరా చ మచ్చు చ, గోగణో వియ జీవితిన్ద్రియం, గోచరభూమి వియ మరణం. తత్థ జాతి తావ సత్తానం జీవితిన్ద్రియం జరాయ సన్తికం పేసేసి, జరా బ్యాధినో సన్తికం, బ్యాధి మరణస్స సన్తికం. తమేవ మరణం కుఠారియా ఛేదం వియ ఛిన్దిత్వా గచ్ఛతీతి ఇదమేత్థ ఓపమ్మసమ్పటిపాదనం.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

ఉపోసథికఇత్థీనం వత్థు పఞ్చమం.

౬. అజగరపేతవత్థు

అథ పాపాని కమ్మానీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో అజగరపేతం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే మహామోగ్గల్లానత్థేరో లక్ఖణత్థేరేన సద్ధిం గిజ్ఝకూటతో ఓతరన్తో దిబ్బేన చక్ఖునా పఞ్చవీసతియోజనికం అజగరపేతం నామ అద్దస. తస్స సీసతో అగ్గిజాలా ఉట్ఠహిత్వా పరియన్తం గచ్ఛన్తి, పరియన్తతో ఉట్ఠహిత్వా సీసం గచ్ఛన్తి, ఉభయతో ఉట్ఠహిత్వా మజ్ఝే ఓతరన్తి. థేరో తం దిస్వా సితం పాత్వాకాసి. లక్ఖణత్థేరేన సితకారణం పుట్ఠో ‘‘అకాలో, ఆవుసో, ఇమస్స పఞ్హస్స వేయ్యాకరణాయ, సత్థు సన్తికే మం పుచ్ఛేయ్యాసీ’’తి వత్వా రాజగహే పిణ్డాయ చరిత్వా సత్థు సన్తికం గతకాలే లక్ఖణత్థేరేన పుట్ఠో ఆహ – ‘‘తత్రాహం, ఆవుసో, ఏకం పేతం అద్దసం, తస్స ఏవరూపో నామ అత్తభావో, అహం తం దిస్వా ‘న వత మే ఏవరూపో అత్తభావో దిట్ఠపుబ్బో’తి సితం పాత్వాకాసి’’న్తి. సత్థా ‘‘చక్ఖుభూతా వత, భిక్ఖవే, సావకా విహరన్తీ’’తిఆదీని (పారా. ౨౨౮; సం. ని. ౨.౨౦౨) వదన్తో థేరస్స కథం పతిట్ఠాపేత్వా ‘‘మయాపి ఏసో, భిక్ఖవే, పేతో బోధిమణ్డేయేవ దిట్ఠో, ‘యే చ పన మే వచనం న సద్దహేయ్యుం, తేసం తం అహితాయ అస్సా’తి న కథేసిం, ఇదాని మోగ్గల్లానం సక్ఖిం లభిత్వా కథేమీ’’తి వత్వా భిక్ఖూహి తస్స పుబ్బకమ్మం పుట్ఠో బ్యాకాసి –

కస్సపబుద్ధకాలే కిర సుమఙ్గలసేట్ఠి నామ సువణ్ణిట్ఠకాహి భూమిం సన్థరిత్వా వీసతిఉసభట్ఠానే తత్తకేనేవ ధనేన విహారం కారేత్వా తావత్తకేనేవ విహారమహం కారేసి. సో ఏకదివసం పాతోవ సత్థు సన్తికం గచ్ఛన్తో నగరద్వారే ఏకిస్సా సాలాయ కాసావం ససీసం పారుపిత్వా కలలమక్ఖితేహి పాదేహి నిపన్నం ఏకం చోరం దిస్వా ‘‘అయం కలలమక్ఖితపాదో రత్తిం విచరిత్వా దివా నిపన్నమనుస్సో భవిస్సతీ’’తి ఆహ. చోరో ముఖం వివరిత్వా సేట్ఠిం దిస్వా ‘‘హోతు, జానిస్సామి తే కత్తబ్బ’’న్తి ఆఘాతం బన్ధిత్వా సత్తక్ఖత్తుం ఖేత్తం ఝాపేసి, సత్తక్ఖత్తుం వజే గున్నం పాదే ఛిన్ది, సత్తక్ఖత్తుం గేహం ఝాపేసి, సో ఏత్తకేనాపి కోపం నిబ్బాపేతుం అసక్కోన్తో తస్స చూళూపట్ఠాకేన సద్ధిం మిత్తసన్థవం కత్వా ‘‘కిం తే సేట్ఠినో పియ’’న్తి పుట్ఠో ‘‘గన్ధకుటితో అఞ్ఞం తస్స పియతరం నత్థీ’’తి సుత్వా ‘‘హోతు, గన్ధకుటిం ఝాపేత్వా కోపం నిబ్బాపేస్సామీ’’తి సత్థరి పిణ్డాయ పవిట్ఠే పానీయపరిభోజనీయఘటే భిన్దిత్వా గన్ధకుటియం అగ్గిం అదాసి. సేట్ఠి ‘‘గన్ధకుటి కిర ఝాయతీ’’తి సుత్వా ఆగచ్ఛన్తో ఝామకాలే ఆగన్త్వా గన్ధకుటిం ఝామం ఓలోకేన్తో వాలగ్గమత్తమ్పి దోమనస్సం అకత్వా వామబాహుం సమఞ్జిత్వా దక్ఖిణేన హత్థేన మహాఅప్ఫోటనం అప్ఫోటేసి. అథ నం సమీపే ఠితా పుచ్ఛింసు – ‘‘కస్మా, సామి, ఏత్తకం ధనం విస్సజ్జేత్వా కతగన్ధకుటియా ఝామకాలే అప్ఫోటేసీ’’తి? సో ఆహ – ‘‘ఏత్తకం మే, తాతా, అగ్గిఆదీహి అసాధారణే బుద్ధస్స సాసనే ధనం నిదహితుం లద్ధం, ‘పునపి ఏత్తకం ధనం విస్సజ్జేత్వా సత్థు గన్ధకుటిం కాతుం లభిస్సామీ’తి తుట్ఠమానసో అప్ఫోటేసి’’న్తి. సో పున తత్తకం ధనం విస్సజ్జేత్వా గన్ధకుటిం కారేత్వా వీసతిసహస్సభిక్ఖుపరివారస్స సత్థునో దానం అదాసి. తం దిస్వా చోరో చిన్తేసి – ‘‘అహం ఇమం అమారేత్వా మఙ్కుకాతుం న సక్ఖిస్సామి, హోతు, మారేస్సామి న’’న్తి నివాసనన్తరే ఛురికం బన్ధిత్వా సత్తాహం విహారే విచరన్తోపి ఓకాసం న లభి. మహాసేట్ఠిపి సత్త దివసాని బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, మమ ఏకేన పురిసేన సత్తక్ఖత్తుం ఖేత్తం ఝాపితం, సత్తక్ఖత్తుం వజే గున్నం పాదా ఛిన్నా, సత్తక్ఖత్తుం గేహం ఝాపితం, ఇదాని గన్ధకుటిపి తేనేవ ఝాపితా భవిస్సతి, అహం ఇమస్మిం దానే పఠమం పత్తిం తస్స దమ్మీ’’తి.

తం సుత్వా చోరో ‘‘భారియం వత మే కమ్మం కతం, ఏవం అపరాధకారకే మయి ఇమస్స కోపమత్తమ్పి నత్థి, ఇమస్మిమ్పి దానే మయ్హమేవ పఠమం పత్తిం దేతి, అహం ఇమస్మిం దుబ్భామి, ఏవరూపం మే పురిసం అఖమాపేన్తస్స దేవదణ్డోపి మే మత్థకే పతేయ్యా’’తి గన్త్వా సేట్ఠిస్స పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ‘‘ఖమాహి మే, సామీ’’తి వత్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి వుత్తే, ‘‘సామి, ఏవం అయుత్తకం కమ్మం మయా కతం, తస్స మే ఖమాహీ’’తి ఆహ. అథ నం సేట్ఠి ‘‘తయా మే ఇదఞ్చిదఞ్చ కత’’న్తి సబ్బం పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, మయా కత’’న్తి వుత్తే, ‘‘త్వం మయా న దిట్ఠపుబ్బో, కస్మా మే కుజ్ఝిత్వా ఏవమకాసీ’’తి పుచ్ఛి. సో ఏకదివసం నగరా నిక్ఖన్తేన తేన వుత్తవచనం సారేత్వా ‘‘ఇమినా మే కారణేన కోపో ఉప్పాదితో’’తి ఆహ. సేట్ఠి అత్తనా వుత్తం సరిత్వా ‘‘ఆమ, తాత, వుత్తం మయా, తం మే ఖమాహీ’’తి చోరం ఖమాపేత్వా ‘‘ఉట్ఠేహి, తాత, ఖమామి తే, గచ్ఛ, తాతా’’తి ఆహ. సచే మే, సామి, ఖమసి, సపుత్తదారం మం గేహే దాసం కరోహీతి. తాత, త్వం మయా ఏత్తకే కథితే ఏవరూపం ఛేదనం అకాసి, గేహే వసన్తేన పన సద్ధిం న సక్కా కిఞ్చి కథేతుం, న మే తయా గేహే వసన్తేన కిచ్చం అత్థి, ఖమామి తే, గచ్ఛ, తాతాతి. చోరో తం కమ్మం కత్వా ఆయుపరియోసానే అవీచిమ్హి నిబ్బత్తో దీఘరత్తం తత్థ పచ్చిత్వా విపాకావసేసేన ఇదాని గిజ్ఝకూటే పబ్బతే పచ్చతీతి.

ఏవం సత్థా తస్స పుబ్బకమ్మం కథేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, బాలా నామ పాపాని కమ్మాని కరోన్తా న బుజ్ఝన్తి, పచ్ఛా పన అత్తనా కతకమ్మేహి డయ్హమానా అత్తనావ అత్తనో దావగ్గిసదిసావ హోన్తీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౩౬. ‘‘అథ పాపాని కమ్మాని, కరం బాలో న బుజ్ఝతి;

సేహి కమ్మేహి దుమ్మేధో, అగ్గిడడ్ఢోవ తప్పతీ’’తి.

తత్థ అథ పాపానీతి న కేవలం బాలో కోధవసేన పాపాని కరోతి, కరోన్తోపి పన న బుజ్ఝతీతి అత్థో. పాపం కరోన్తో చ ‘‘పాపం కరోమీ’’తి అబుజ్ఝనకో నామ నత్థి. ‘‘ఇమస్స కమ్మస్స ఏవరూపో నామ విపాకో’’తి అజాననతాయ ‘‘న బుజ్ఝతీ’’తి వుత్తం. సేహీతి సో తేహి అత్తనో సన్తకేహి కమ్మేహి దుమ్మేధో నిప్పఞ్ఞో పుగ్గలో నిరయే నిబ్బత్తిత్వా అగ్గిడడ్ఢోవ తప్పతీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

అజగరపేతవత్థు ఛట్ఠం.

౭. మహామోగ్గల్లానత్థేరవత్థు

యో దణ్డేనాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో మహామోగ్గల్లానత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే తిత్థియా సన్నిపతిత్వా మన్తేసుం – ‘‘జానాథావుసో, ‘కేన కారణేన సమణస్స గోతమస్స లాభసక్కారో మహా హుత్వా నిబ్బత్తో’తి. మయం న జానామ, తుమ్హే పన జానాథాతి. ఆమ, జానామ, మహామోగ్గల్లానం నామ ఏకం నిస్సాయ ఉప్పన్నో. సో హి దేవలోకం గన్త్వా దేవతాహి కతకమ్మం పుచ్ఛిత్వా ఆగన్త్వా మనుస్సానం కథేతి ‘ఇదం నామ కత్వా ఏవరూపం సమ్పత్తిం లభన్తీ’తి. నిరయే నిబ్బత్తానమ్పి కమ్మం పుచ్ఛిత్వా ఆగన్త్వా మనుస్సానం కథేతి ‘ఇదం నామ కత్వా ఏవరూపం దుక్ఖం అనుభవన్తీ’తి. మనుస్సా తస్స కథం సుత్వా మహన్తం లాభసక్కారం అభిహరన్తి, సచే తం మారేతుం సక్ఖిస్సామ, సో లాభసక్కారో అమ్హాకం నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి. తే ‘‘అత్థేకో ఉపాయో’’తి సబ్బే ఏకచ్ఛన్దా హుత్వా ‘‘యంకిఞ్చి కత్వా తం మారాపేస్సామా’’తి అత్తనో ఉపట్ఠాకే సమాదపేత్వా కహాపణసహస్సం లభిత్వా పురిసఘాతకమ్మం కత్వా చరన్తే చోరే పక్కోసాపేత్వా ‘‘మహామోగ్గల్లానత్థేరో నామ కాళసిలాయం వసతి, తత్థ గన్త్వా తం మారేథా’’తి తేసం కహాపణే అదంసు. చోరా ధనలోభేన సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘థేరం మారేస్సామా’’తి గన్త్వా తస్స వసనట్ఠానం పరివారేసుం. థేరో తేహి పరిక్ఖిత్తభావం ఞత్వా కుఞ్చికచ్ఛిద్దేన నిక్ఖమిత్వా పక్కామి. తే చోరా తం దివసం థేరం అదిస్వా పునేకదివసం గన్త్వా పరిక్ఖిపింసు. థేరో ఞత్వా కణ్ణికామణ్డలం భిన్దిత్వా ఆకాసం పక్ఖన్ది. ఏవం తే పఠమమాసేపి మజ్ఝిమమాసేపి థేరం గహేతుం నాసక్ఖింసు. పచ్ఛిమమాసే పన సమ్పత్తే థేరో అత్తనా కతకమ్మస్స ఆకడ్ఢనభావం ఞత్వా న అపగచ్ఛి. చోరా గన్త్వా థేరం గహేత్వా తణ్డులకణమత్తానిస్స అట్ఠీని కరోన్తా భిన్దింసు. అథ నం ‘‘మతో’’తి సఞ్ఞాయ ఏకస్మిం గుమ్బపిట్ఠే ఖిపిత్వా పక్కమింసు.

థేరో ‘‘సత్థారం పస్సిత్వావ పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి అత్తభావం ఝానవేఠనేన వేఠేత్వా థిరం కత్వా ఆకాసేన సత్థు సన్తికం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘పరినిబ్బాయిస్ససి, మోగ్గల్లానా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘కత్థ గన్త్వా’’తి? ‘‘కాళసిలాపదేసం, భన్తే’’తి. తేన హి, మోగ్గల్లాన, మయ్హం ధమ్మం కథేత్వా యాహి. తాదిసస్స హి మే సావకస్స ఇదాని దస్సనం నత్థీతి. సో ‘‘ఏవం కరిస్సామి, భన్తే’’తి సత్థారం వన్దిత్వా ఆకాసం ఉప్పతిత్వా పరినిబ్బానదివసే సారిపుత్తత్థేరో వియ నానప్పకారా ఇద్ధియో కత్వా ధమ్మం కథేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా కాళసిలాటవిం గన్త్వా పరినిబ్బాయి. ‘‘థేరం కిర చోరా మారేసు’’న్తి అయమ్పి కథా సకలజమ్బుదీపే పత్థరి. రాజా అజాతసత్తు చోరే పరియేసనత్థాయ చరపురిసే పయోజేసి. తేసుపి చోరేసు సురాపానే సురం పివన్తేసు ఏకో ఏకస్స పిట్ఠిం పహరిత్వా పాతేసి. సో తం సన్తేజ్జేత్వా ‘‘అమ్భో దుబ్బినీత, త్వం కస్మా మే పిట్ఠిం పాతేసీ’’తి ఆహ. కిం పన హరే దుట్ఠచోర, తయా మహామోగ్గల్లానత్థేరో పఠమం పహటోతి? కిం పన మయా పహటభావం త్వం న జానాసీతి? ఇతి నేసం ‘‘మయా పహటో, మయా పహటో’’తి వదన్తానం వచనం సుత్వా తే చరపురిసా తే సబ్బే చోరే గహేత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా చోరే పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘తుమ్హేహి థేరో మారితో’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘కేన తుమ్హే ఉయ్యోజితా’’తి? ‘‘నగ్గసమణకేహి, దేవా’’తి. రాజా పఞ్చసతే నగ్గసమణకే గాహాపేత్వా పఞ్చసతేహి చోరేహి సద్ధిం రాజఙ్గణే నాభిప్పమాణేసు ఆవాటేసు నిఖణాపేత్వా పలాలేహి పటిచ్ఛాదాపేత్వా అగ్గిం దాపేసి. అథ నేసం ఝామభావం ఞత్వా అయనఙ్గలేహి కసాపేత్వా సబ్బే ఖణ్డాఖణ్డికం కారాపేసి.

భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘మహామోగ్గల్లానత్థేరో అత్తనో అననురూపమేవ మరణం పత్తో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, మోగ్గల్లానో ఇమస్సేవ అత్తభావస్స అననురూపం మరణం పత్తో, పుబ్బే పన తేన కతస్స కమ్మస్స అనురూపమేవ మరణం పత్తో’’తి వత్వా ‘‘కిం పనస్స, భన్తే, పుబ్బకమ్మ’’న్తి పుట్ఠో విత్థారేత్వా కథేసి –

అతీతే కిర బారాణసివాసీ ఏకో కులపుత్తో సయమేవ కోట్టనపచనాదీని కమ్మాని కరోన్తో మాతాపితరో పటిజగ్గి. అథస్స మాతాపితరో నం, ‘‘తాత, త్వం ఏకకోవ గేహే చ అరఞ్ఞే చ కమ్మం కరోన్తో కిలమసి, ఏకం తే కుమారికం ఆనేస్సామా’’తి వత్వా, ‘‘అమ్మతాతా, న మయ్హం ఏవరూపాయత్థో, అహం యావ తుమ్హే జీవథ, తావ వో సహత్థా ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి తేన పటిక్ఖిత్తా పునప్పునం తం యాచిత్వా కుమారికం ఆనయింసు. సా కతిపాహమేవ తే ఉపట్ఠహిత్వా పచ్ఛా తేసం దస్సనమ్పి అనిచ్ఛన్తీ ‘‘న సక్కా తవ మాతాపితూహి సద్ధిం ఏకట్ఠానే వసితు’’న్తి ఉజ్ఝాయిత్వా తస్మిం అత్తనో కథం అగ్గణ్హన్తే తస్స బహిగతకాలే మకచివాకఖణ్డాని చ యాగుఫేణఞ్చ గహేత్వా తత్థ తత్థ ఆకిరిత్వా తేనాగన్త్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి పుట్ఠా ఆహ – ‘‘ఇమేసం అన్ధమహల్లకానం ఏతం కమ్మం, సబ్బం గేహం కిలిట్ఠం కరోన్తా విచరన్తి, న సక్కా ఏతేహి సద్ధిం ఏకట్ఠానే వసితు’’న్తి. ఏవం తాయ నం పునప్పునం కథయమానాయ ఏవరూపోపి పూరితపారమీ సత్తో మాతాపితూహి సద్ధిం భిజ్జి. సో ‘‘హోతు, జానిస్సామి నేసం కత్తబ్బ’’న్తి తే భోజేత్వా, ‘‘అమ్మతాతా, అసుకట్ఠానే నామ తుమ్హాకం ఞాతకా ఆగమనం పచ్చాసీసన్తి, తత్థ గమిస్సామా’’తి తే యానకం ఆరోపేత్వా ఆదాయ గచ్ఛన్తో అటవిమజ్ఝం పత్తకాలే, ‘‘తాత, రస్మియో గణ్హాథ, గావో పతోదసఞ్ఞాయ గమిస్సన్తి, ఇమస్మిం ఠానే చోరా వసన్తి, అహం ఓతరామీ’’తి పితు హత్థే రస్మియో దత్వా ఓతరిత్వా గచ్ఛన్తో సద్దం పరివత్తేత్వా చోరానం ఉట్ఠితసద్దమకాసి. మాతాపితరో సద్దం సుత్వా ‘‘చోరా ఉట్ఠితా’’తి సఞ్ఞాయ, ‘‘తాత, మయం మహల్లకా, త్వం అత్తానమేవ రక్ఖాహీ’’తి ఆహంసు. సో మాతాపితరో తథావిరవన్తేపి చోరసద్దం కరోన్తో కోట్టేత్వా మారేత్వా అటవియం ఖిపిత్వా పచ్చాగమి.

సత్థా ఇదం తస్స పుబ్బకమ్మం కథేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, మోగ్గల్లానో ఏత్తకం కమ్మం కత్వా అనేకవస్ససతసహస్సాని నిరయే పచ్చిత్వా విపాకావసేసేన అత్తభావసతే ఏవమేవ కోట్టేత్వా సంచుణ్ణితో మరణం పత్తో. ఏవం మోగ్గల్లానేన అత్తనో కమ్మానురూపమేవ మరణం లద్ధం, పఞ్చహి చోరసతేహి సద్ధిం లభింసు. అప్పదుట్ఠేసు హి పదుస్సన్తో దసహి కారణేహి అనయబ్యసనం పాపుణాతియేవా’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౧౩౭. ‘‘యో దణ్డేన అదణ్డేసు, అప్పదుట్ఠేసు దుస్సతి;

దసన్నమఞ్ఞతరం ఠానం, ఖిప్పమేవ నిగచ్ఛతి.

౧౩౮. ‘‘వేదనం ఫరుసం జానిం, సరీరస్స వ భేదనం;

గరుకం వాపి ఆబాధం, చిత్తక్ఖేపం వ పాపుణే.

౧౩౯. ‘‘రాజతో వా ఉపసగ్గం, అబ్భక్ఖానం వ దారుణం;

పరిక్ఖయం వ ఞాతీనం, భోగానం వ పభఙ్గురం.

౧౪౦. ‘‘అథ వాస్స అగారాని, అగ్గి డహతి పావకో;

కాయస్స భేదా దుప్పఞ్ఞో, నిరయం సోపపజ్జతీ’’తి.

తత్థ అదణ్డేసూతి కాయదణ్డాదిరహితేసు ఖీణాసవేసు. అప్పదుట్ఠేసూతి పరేసు వా అత్తని వా నిరపరాధేసు. దసన్నమఞ్ఞతరం ఠానన్తి దససు దుక్ఖకారణేసు అఞ్ఞతరం కారణం. వేదనన్తి సీసరోగాదిభేదం ఫరుసం వేదనం. జానిన్తి కిచ్ఛాధిగతస్స ధనస్స జానిం. భేదనన్తి హత్థచ్ఛేదాదికం సరీరభేదనం. గరుకన్తి పక్ఖహతఏకచక్ఖుకపీఠసప్పికుణీభావకుట్ఠరోగాదిభేదం గరుకాబాధం వా. చిత్తక్ఖేపన్తి ఉమ్మాదం. ఉపసగ్గన్తి యసవిలోపసేనాపతిట్ఠానాదిఅచ్ఛిన్దనాదికం రాజతో ఉపసగ్గం వా. అబ్భక్ఖానన్తి అదిట్ఠఅసుతఅచిన్తితపుబ్బం ‘‘ఇదం సన్ధిచ్ఛేదాదికమ్మం, ఇదం వా రాజాపరాధితకమ్మం తయా కత’’న్తి ఏవరూపం దారుణం అబ్భక్ఖానం వా. పరిక్ఖయం వ ఞాతీనన్తి అత్తనో అవస్సయో భవితుం సమత్థానం ఞాతీనం పరిక్ఖయం వా. పభఙ్గురన్తి పభఙ్గుభావం పూతిభావం. యం హిస్స గేహే ధఞ్ఞం, తం పూతిభావం ఆపజ్జతి, సువణ్ణం అఙ్గారభావం, ముత్తా కప్పాసట్ఠిభావం, కహాపణం కపాలఖణ్డాదిభావం, ద్విపదచతుప్పదా కాణకుణాదిభావన్తి అత్థో. అగ్గి డహతీతి ఏకసంవచ్ఛరే ద్వత్తిక్ఖత్తుం అఞ్ఞస్మిం డాహకే అవిజ్జమానేపి అసనిఅగ్గి వా పతిత్వా డహతి, అత్తనోవ ధమ్మతాయ ఉట్ఠితో పావకో వా డహతియేవ. నిరయన్తి దిట్ఠేవ ధమ్మే ఇమేసం దసన్నం ఠానానం అఞ్ఞతరం పత్వాపి ఏకంసేన సమ్పరాయే పత్తబ్బం దస్సేతుం ‘‘నిరయం సోపపజ్జతీ’’తి వుత్తం.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

మహామోగ్గల్లానత్థేరవత్థు సత్తమం.

౮. బహుభణ్డికభిక్ఖువత్థు

న నగ్గచరియాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో బహుభణ్డికం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థివాసీ కిరేకో కుటుమ్బికో భరియాయ కాలకతాయ పబ్బజి. సో పబ్బజన్తో అత్తనో పరివేణఞ్చ అగ్గిసాలఞ్చ భణ్డగబ్భఞ్చ కారేత్వా సబ్బమ్పి భణ్డగబ్భం సప్పిమధుతేలాదీహి పూరేత్వా పబ్బజి, పబ్బజిత్వా చ పన అత్తనో దాసే పక్కోసాపేత్వా యథారుచికం ఆహారం పచాపేత్వా భుఞ్జతి. బహుభణ్డో చ బహుపరిక్ఖారో చ అహోసి. రత్తిం అఞ్ఞం నివాసనపారుపనం హోతి, దివా అఞ్ఞం నివాసనపారుపనం హోతి, దివా అఞ్ఞం విహారపచ్చన్తే వసతి. తస్సేకదివసం చీవరపచ్చత్థరణాని సుక్ఖాపేన్తస్స సేనాసనచారికం ఆహిణ్డన్తా భిక్ఖూ పస్సిత్వా ‘‘కస్సిమాని, ఆవుసో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘మయ్హ’’న్తి వుత్తే, ‘‘ఆవుసో, భగవతా తిచీవరాని అనుఞ్ఞాతాని, త్వఞ్చ పన ఏవం అప్పిచ్ఛస్స బుద్ధస్స సాసనే పబ్బజిత్వా ఏవం బహుపరిక్ఖారో జాతో’’తి తం సత్థు సన్తికం నేత్వా, ‘‘భన్తే, అయం భిక్ఖు అతిబహుభణ్డో’’తి ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘సచ్చం కిర తం భిక్ఖూ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ఆహ – ‘‘కస్మా పన త్వం, భిక్ఖు, మయా అప్పిచ్ఛతాయ ధమ్మే దేసితే ఏవం బహుభణ్డో జాతో’’తి. సో తావత్తకేనేవ కుపితో ‘‘ఇమినా దాని నీహారేన చరిస్సామీ’’తి పారుపనం ఛడ్డేత్వా పరిసమజ్ఝే ఏకచీవరో అట్ఠాసి. అథ నం సత్థా ఉపత్థమ్భయమానో నను త్వం భిక్ఖు పుబ్బే హిరోత్తప్పగవేసకో దకరక్ఖసకాలేపి హిరోత్తప్పం గవేసమానో ద్వాదస వస్సాని విహాసి, కస్మా ఇదాని ఏవం గరుకే బుద్ధసాసనే పబ్బజిత్వా చతుపరిసమజ్ఝే పారుపనం ఛడ్డేత్వా హిరోత్తప్పం పహాయ ఠితోసీతి. సో సత్థు వచనం సుత్వా హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా తం చీవరం పారుపిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. భిక్ఖూ తస్స అత్థస్స ఆవిభావత్థం భగవన్తం యాచింసు. భగవా అతీతం ఆహరిత్వా కథేసి –

అతీతే కిర బారాణసిరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం బోధిసత్తో పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స నామగ్గహణదివసే మహింసకుమారోతి నామం కరింసు. తస్స కనిట్ఠభాతా చన్దకుమారో నామ అహోసి. తేసం మాతరి కాలకతాయ రాజా అఞ్ఞం అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేసి. సాపి పుత్తం విజాయి, సూరియకుమారోతిస్స నామం కరింసు. తం దిస్వా రాజా తుట్ఠో ‘‘పుత్తస్స తే వరం దమ్మీ’’తి ఆహ. సాపి ఖో, ‘‘దేవ, ఇచ్ఛితకాలే గణ్హిస్సామీ’’తి వత్వా పుత్తస్స వయప్పత్తకాలే రాజానం ఆహ – ‘‘దేవేన మయ్హం పుత్తస్స జాతకాలే వరో దిన్నో, ఇదాని మే పుత్తస్స రజ్జం దేహీ’’తి. రాజా ‘‘మమ ద్వే పుత్తా అగ్గిక్ఖన్ధా వియ జలన్తా విచరన్తి, న సక్కా తస్స రజ్జం దాతు’’న్తి పటిక్ఖిపిత్వాపి తం పునప్పునం యాచమానమేవ దిస్వా ‘‘అయం మే పుత్తానం అనత్థమ్పి కరేయ్యా’’తి పుత్తే పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాతా, అహం సూరియకుమారస్స జాతకాలే వరం అదాసిం, ఇదానిస్స మాతా రజ్జం యాచతి, అహం తస్స న దాతుకామో, తస్స మాతా తుమ్హాకం అనత్థమ్పి కరేయ్య, గచ్ఛథ తుమ్హే, అరఞ్ఞే వసిత్వా మమచ్చయేనాగన్త్వా రజ్జం గణ్హథా’’తి ఉయ్యోజేసి. తే పితరం వన్దిత్వా పాసాదా ఓతరన్తే రాజఙ్గణే కీళమానో సూరియకుమారో దిస్వా తం కారణం ఞత్వా తేహి సద్ధిం నిక్ఖమి. తేసం హిమవన్తం పవిట్ఠకాలే బోధిసత్తో మగ్గా ఓక్కమ్మ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీదిత్వా సూరియకుమారం ఆహ – ‘‘తాత, ఏతం సరం గన్త్వా న్హత్వా చ పివిత్వా చ అమ్హాకమ్పి పదుమినిపణ్ణేహి ఉదకం ఆహరా’’తి. సో పన సరో వేస్సవణ్ణస్స సన్తికా ఏకేన దకరక్ఖసేన లద్ధో హోతి. వేస్సవణ్ణో చ తం ఆహ – ‘‘ఠపేత్వా దేవధమ్మజాననకే యే చ అఞ్ఞే ఇమం సరం ఓతరన్తి, తే ఖాదితుం లభసీ’’తి. తతో పట్ఠాయ సో తం సరం ఓతిణ్ణోతిణ్ణే దేవధమ్మే పుచ్ఛిత్వా అజానన్తే ఖాదతి, సూరియకుమారోపి తం సరం అవీమంసిత్వావ ఓతరి, తేన చ ‘‘దేవధమ్మే జానాసీ’’తి పుచ్ఛితో ‘‘దేవధమ్మా నామ చన్దిమసూరియా’’తి ఆహ. అథ నం ‘‘త్వం దేవధమ్మే న జానాసీ’’తి ఉదకం పవేసేత్వా అత్తనో భవనే ఠపేసి. బోధిసత్తోపి తం చిరాయన్తం దిస్వా చన్దకుమారం పేసేసి. సోపి తేన ‘‘దేవధమ్మే జానాసీ’’తి పుచ్ఛితో ‘‘దేవధమ్మా నామ చతస్సో దిసా’’తి ఆహ. దకరక్ఖసో తమ్పి ఉదకం పవేసేత్వా తత్థేవ ఠపేసి.

బోధిసత్తో తస్మిమ్పి చిరాయన్తే ‘‘అన్తరాయేన భవితబ్బ’’న్తి సయం గన్త్వా ద్విన్నమ్పి ఓతరణపదంయేవ దిస్వా ‘‘అయం సరో రక్ఖసపరిగ్గహితో’’తి ఞత్వా ఖగ్గం సన్నయ్హిత్వా ధనుం గహేత్వా అట్ఠాసి. రక్ఖసో తం అనోతరన్తం దిస్వా వనకమ్మికపురిసవేసేనాగన్త్వా ఆహ – ‘‘భో పురిస, త్వం మగ్గకిలన్తో, కస్మా ఇమం సరం ఓతరిత్వా న్హత్వా చ పివిత్వా చ భిసములాలం ఖాదిత్వా పుప్ఫాని పిలన్ధిత్వా న గచ్ఛసీ’’తి. బోధిసత్తో తం దిస్వావ ‘‘ఏస సో యక్ఖో’’తి ఞత్వా ‘‘తయా మే భాతరో గహితా’’తి ఆహ. ఆమ, మయా గహితాతి. కిం కారణాతి? అహం ఇమం సరం ఓతిణ్ణోతిణ్ణే లభామీతి. కిం పన సబ్బేవ లభసీతి? దేవధమ్మజాననకే ఠపేత్వా అవసేసే లభామీతి. అత్థి పన తే దేవధమ్మేహి అత్థోతి? ఆమ, అత్థీతి. అహం కథేస్సామీతి. తేన హి కథేహీతి. న సక్కా కిలిట్ఠేన గత్తేన కథేతున్తి. యక్ఖో బోధిసత్తం న్హాపేత్వా పానీయం పాయేత్వా అలఙ్కరిత్వా అలఙ్కతమణ్డపమజ్ఝే పల్లఙ్కం ఆరోపేత్వా సయమస్స పాదమూలే నిసీది. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘సక్కచ్చం సుణాహీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘హిరిఓత్తప్పసమ్పన్నా, సుక్కధమ్మసమాహితా;

సన్తో సప్పురిసా లోకే, దేవధమ్మాతి వుచ్చరే’’తి. (జా. ౧.౧.౬);

యక్ఖో ఇమం ధమ్మదేసనం సుత్వా పసన్నో బోధిసత్తం ఆహ – ‘‘పణ్డిత, అహం తే పసన్నో, ఏకం భాతరం దమ్మి, కతరం ఆనేమీ’’తి? ‘‘కనిట్ఠం ఆనేహీ’’తి. పణ్డిత, త్వం కేవలం దేవధమ్మే జానాసియేవ, న పన తేసు వత్తసీతి. కిం కారణాతి? యస్మా జేట్ఠం ఠపేత్వా కనిట్ఠం ఆహరాపేన్తో జేట్ఠాపచాయికకమ్మం న కరోసీతి, దేవధమ్మే చాహం యక్ఖ జానామి, తేసు చ వత్తామి. మయఞ్హి ఏతం నిస్సాయ ఇమం అరఞ్ఞం పవిట్ఠా. ఏతస్స హి అత్థాయ అమ్హాకం పితరం ఏతస్స మాతా రజ్జం యాచి, అమ్హాకం పన పితా తం వరం అదత్వా అమ్హాకం అనురక్ఖణత్థాయ అరఞ్ఞే వాసం అనుజాని, సో కుమారో అనివత్తిత్వా అమ్హేహి సద్ధిం ఆగతో. ‘‘తం అరఞ్ఞే ఏకో యక్ఖో ఖాదీ’’తి వుత్తేపి న కోచి సద్దహిస్సతి. తేనాహం గరహభయభీతో తమేవాహరాపేమీతి. యక్ఖో బోధిసత్తస్స పసీదిత్వా ‘‘సాధు పణ్డిత, త్వమేవ దేవధమ్మే జానాసి, దేవధమ్మేసు చ వత్తసీ’’తి ద్వే భాతరో ఆనేత్వా అదాసి. అథ నం బోధిసత్తో యక్ఖభావే ఆదీనవం కథేత్వా పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేసి. సో తేన సుసంవిహితారక్ఖో తస్మిం అరఞ్ఞే వసిత్వా పితరి కాలకతే యక్ఖం ఆదాయ బారాణసిం గన్త్వా రజ్జం గహేత్వా చన్దకుమారస్స ఉపరజ్జం, సూరియకుమారస్స సేనాపతిట్ఠానం దత్వా యక్ఖస్స రమణీయే ఠానే ఆయతనం కారాపేత్వా యథా సో లాభగ్గప్పత్తో హోతి, తథా అకాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా రక్ఖసో బహుభణ్డికభిక్ఖు అహోసి, సూరియకుమారో ఆనన్దో, చన్దకుమారో సారిపుత్తో, మహింసకుమారో పన అహమేవా’’తి. ఏవం సత్థా జాతకం కథేత్వా ‘‘ఏవం త్వం, భిక్ఖు, పుబ్బే దేవధమ్మే గవేసమానో హిరిఓత్తప్పసమ్పన్నో విచరిత్వా ఇదాని చతుపరిసమజ్ఝే ఇమినా నీహారేన ఠత్వా మమ పురతో ‘అప్పిచ్ఛోమ్హీ’తి వదన్తో అయుత్తం అకాసి. న హి సాటకపటిక్ఖేపాదిమత్తేన సమణో నామ హోతీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౪౧. ‘‘న నగ్గచరియా న జటా న పఙ్కా, నానాసకా థణ్డిలసాయికా వా;

రజోజల్లం ఉక్కుటికప్పధానం, సోధేన్తి మచ్చం అవితిణ్ణకఙ్ఖ’’న్తి.

తత్థ నానాసకాతి న అనసకా, భత్తపటిక్ఖేపకాతి అత్థో. థణ్డిలసాయికాతి భూమిసయనా. రజోజల్లన్తి కద్దమలేపనాకారేన సరీరే సన్నిహితరజో. ఉక్కుటికప్పధానన్తి ఉక్కుటికభావేన ఆరద్ధవీరియం. ఇదం వుత్తం హోతి – యో హి మచ్చో ‘‘ఏవం అహం లోకనిస్సరణసఙ్ఖాతం సుద్ధిం పాపుణిస్సామీ’’తి ఇమేసు నగ్గచరియాదీసు యం కిఞ్చి సమాదాయ వత్తేయ్య, సో కేవలం మిచ్ఛాదస్సనఞ్చేవ వడ్ఢేయ్య, కిలమథస్స చ భాగీ అస్స. న హి ఏతాని సుసమాదిన్నానిపి అట్ఠవత్థుకాయ కఙ్ఖాయ అవితిణ్ణభావేన అవితిణ్ణకఙ్ఖం మచ్చం సోధేన్తీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

బహుభణ్డికభిక్ఖువత్థు అట్ఠమం.

౯. సన్తతిమహామత్తవత్థు

అలఙ్కతో చేపీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సన్తతిమహామత్తం ఆరబ్భ కథేసి.

సో హి ఏకస్మిం కాలే రఞ్ఞో పసేనదికోసలస్స పచ్చన్తం కుపితం వూపసమేత్వా ఆగతో. అథస్స రాజా తుట్ఠో సత్త దివసాని రజ్జం దత్వా ఏకం నచ్చగీతకుసలం ఇత్థిం అదాసి. సో సత్త దివసాని సురామదమత్తో హుత్వా సత్తమే దివసే సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో హత్థిక్ఖన్ధవరగతో న్హానతిత్థం గచ్ఛన్తో సత్థారం పిణ్డాయ పవిసన్తం ద్వారన్తరే దిస్వా హత్థిక్ఖన్ధవరగతోవ సీసం చాలేత్వా వన్దిత్వా పక్కామి. సత్థా సితం కత్వా ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, సితపాతుకరణే హేతూ’’తి ఆనన్దత్థేరేన పుట్ఠో సితకారణం ఆచిక్ఖన్తో ఆహ – ‘‘పస్సానన్ద, సన్తతిమహామత్తం, అజ్జ సబ్బాభరణపటిమణ్డితోవ మమ సన్తికం ఆగన్త్వా చతుప్పదికగాథావసానే అరహత్తం పత్వా సత్తతాలమత్తే ఆకాసే నిసీదిత్వా పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి. మహాజనో థేరేన సద్ధిం కథేన్తస్స సత్థు వచనం అస్సోసి. తత్థ మిచ్ఛాదిట్ఠికా చిన్తయింసు – ‘‘పస్సథ సమణస్స గోతమస్స కిరియం, ముఖప్పత్తమేవ భాసతి, అజ్జ కిర ఏస ఏవం సురామదమత్తో యథాలఙ్కతోవ ఏతస్స సన్తికే ధమ్మం సుత్వా పరినిబ్బాయిస్సతి, అజ్జేవ తం ముసావాదేన నిగ్గణ్హిస్సామా’’తి. సమ్మాదిట్ఠికా చిన్తేసుం – ‘‘అహో బుద్ధానం మహానుభావతా, అజ్జ బుద్ధలీళఞ్చేవ సన్తతిమహామత్తలీళఞ్చ దట్ఠుం లభిస్సామా’’తి.

సన్తతిమహామత్తోపి న్హానతిత్థే దివసభాగం ఉదకకీళం కీళిత్వా ఉయ్యానం గన్త్వా ఆపానభూమియం నిసీది. సాపి ఇత్థీ రఙ్గమజ్ఝం ఓతరిత్వా నచ్చగీతం దస్సేతుం ఆరభి. తస్సా సరీరలీళాయ దస్సనత్థం సత్తాహం అప్పాహారతాయ తం దివసం నచ్చగీతం దస్సయమానాయ అన్తోకుచ్ఛియం సత్థకవాతా సముట్ఠాయ హదయమంసం కన్తిత్వా అగమంసు. సా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ముఖేన చేవ అక్ఖీహి చ వివటేహి కాలమకాసి. సన్తతిమహామత్తో ‘‘ఉపధారేథ న’’న్తి వత్వా ‘‘నిరుద్ధా, సామీ’’తి చ వుత్తమత్తేయేవ బలవసోకేన అభిభూతో తఙ్ఖణఞ్ఞేవస్స సత్తాహం పీతసురా తత్తకపాలే ఉదకబిన్దు వియ పరిక్ఖయం అగమాసి. సో ‘‘న మే ఇమం సోకం అఞ్ఞే నిబ్బాపేతుం సక్ఖిస్సన్తి అఞ్ఞత్ర తథాగతేనా’’తి బలకాయపరివుతో సాయన్హసమయే సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏవమాహ – ‘‘భన్తే, ‘ఏవరూపో మే సోకో ఉప్పన్నో, తం మే తుమ్హే నిబ్బాపేతుం సక్ఖిస్సథా’తి ఆగతోమ్హి, పటిసరణం మే హోథా’’తి. అథ నం సత్థా ‘‘సోకం నిబ్బాపేతుం సమత్థస్సేవ సన్తికం ఆగతోసి. ఇమిస్సా హి ఇత్థియా ఇమినావ ఆకారేన మతకాలే తవ రోదన్తస్స పగ్ఘరితఅస్సూని చతున్నం మహాసముద్దానం ఉదకతో అతిరేకతరానీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘యం పుబ్బే తం విసోసేహి, పచ్ఛా తే మాహు కిఞ్చనం;

మజ్ఝే చే నో గహేస్ససి, ఉపసన్తో చరిస్ససీ’’తి. (సు. ని. ౯౫౫, ౧౧౦౫; చూళని. జతుకణ్ణిమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౬౮);

గాథాపరియోసానే సన్తతిమహామత్తో అరహత్తం పత్వా అత్తనో ఆయుసఙ్ఖారం ఓలోకేన్తో తస్స అప్పవత్తనభావం ఞత్వా సత్థారం ఆహ – ‘‘భన్తే, పరినిబ్బానం మే అనుజానాథా’’తి. సత్థా తేన కతకమ్మం జానన్తోపి ‘‘ముసావాదేన నిగ్గణ్హనత్థం సన్నిపతితా మిచ్ఛాదిట్ఠికా ఓకాసం న లభిస్సన్తి, ‘బుద్ధలీళఞ్చేవ సన్తతిమహామత్తలీళఞ్చ పస్సిస్సామా’తి సన్నిపతితా సమ్మాదిట్ఠికా ఇమినా కతకమ్మం సుత్వా పుఞ్ఞేసు ఆదరం కరిస్సన్తీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా ‘‘తేన హి తయా కతకమ్మం మయ్హం కథేహి, కథేన్తో చ భూమియం ఠితో అకథేత్వా సత్తతాలమత్తే ఆకాసే ఠితో కథేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి సత్థారం వన్దిత్వా ఏకతాలప్పమాణం ఉగ్గమ్మ ఓరోహిత్వా పున సత్థారం వన్దిత్వా ఉగ్గచ్ఛన్తో పటిపాటియా సత్తతాలప్పమాణే ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా ‘‘సుణాథ మే, భన్తే, పుబ్బకమ్మ’’న్తి వత్వా ఆహ –

ఇతో ఏకనవుతికప్పే విపస్సీసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే అహం బన్ధుమతినగరే ఏకస్మిం కులే నిబ్బత్తిత్వా చిన్తేసిం – ‘‘కిం ను ఖో పరేసం ఛేదం వా పీళం వా అకరణకమ్మ’’న్తి ఉపధారేన్తో ధమ్మఘోసకకమ్మం దిస్వా తతో పట్ఠాయ తం కమ్మం కరోన్తో మహాజనం సమాదపేత్వా ‘‘పుఞ్ఞాని కరోథ, ఉపోసథదివసేసు ఉపోసథం సమాదియథ, దానం దేథ, ధమ్మం సుణాథ, బుద్ధరతనాదీహి సదిసం అఞ్ఞం నామ నత్థి, తిణ్ణం రతనానం సక్కారం కరోథా’’తి ఉగ్ఘోసేన్తో విచరామి. తస్స మయ్హం సద్దం సుత్వా బుద్ధపితా బన్ధుమతిమహారాజా మం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాత, కిం కరోన్తో విచరసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘దేవ, తిణ్ణం రతనానం గుణం పకాసేత్వా మహాజనం పుఞ్ఞకమ్మేసు సమాదపేన్తో విచరామీ’’తి వుత్తే, ‘‘కత్థ నిసిన్నో విచరసీ’’తి మం పుచ్ఛిత్వా ‘‘పదసావ, దేవా’’తి మయా వుత్తే, ‘‘తాత, న త్వం ఏవం విచరితుం అరహసి, ఇమం పుప్ఫదామం పిలన్ధిత్వా అస్సపిట్ఠే నిసిన్నోవ విచరా’’తి మయ్హం ముత్తాదామసదిసం పుప్ఫదామం దత్వా దన్తం అస్సం అదాసి. అథ మం రఞ్ఞా దిన్నపరిహారేన తథేవ ఉగ్ఘోసేత్వా విచరన్తం పున రాజా పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాత, కిం కరోన్తో విచరసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘తదేవ, దేవా’’తి వుత్తే, ‘‘తాత, అస్సోపి తే నానుచ్ఛవికో, ఇధ నిసీదిత్వా విచరా’’తి చతుసిన్ధవయుత్తరథం అదాసి. తతియవారేపి మే రాజా సద్దం సుత్వా పక్కోసాపేత్వా, ‘‘తాత, కిం కరోన్తో విచరసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘తదేవ, దేవా’’తి వుత్తే, ‘‘తాత, రథోపి తే నానుచ్ఛవికో’’తి మయ్హం మహన్తం భోగక్ఖన్ధం మహాపసాధనఞ్చ దత్వా ఏకఞ్చ హత్థిం అదాసి. స్వాహం సబ్బాభరణపటిమణ్డితో హత్థిక్ఖన్ధే నిసిన్నో అసీతి వస్ససహస్సాని ధమ్మఘోసకకమ్మం అకాసిం, తస్స మే ఏత్తకం కాలం కాయతో చన్దనగన్ధో వాయతి, ముఖతో ఉప్పలగన్ధో వాయతి. ఇదం మయా కతకమ్మన్తి.

ఏవం సో అత్తనో పుబ్బకమ్మం కథేత్వా ఆకాసే నిసిన్నోవ తేజోధాతుం సమాపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయి. సరీరే అగ్గిజాలా ఉట్ఠహిత్వా మంసలోహితం ఝాపేసి, సుమనపుప్ఫాని వియ ధాతుయో అవసిస్సింసు. సత్థా సుద్ధవత్థం పసారేసి, ధాతుయో తత్థ పతింసు. తా పత్తే పక్ఖిపిత్వా చతుమహాపథే థూపం కారేసి ‘‘మహాజనో వన్దిత్వా పుఞ్ఞభాగీ భవిస్సతీ’’తి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం, ‘‘ఆవుసో, సన్తతిమహామత్తో గాథావసానే అరహత్తం పత్వా అలఙ్కతపటియత్తోయేవ ఆకాసే నిసీదిత్వా పరినిబ్బుతో, కిం ను ఖో ఏతం ‘సమణో’తి వత్తుం వట్టతి ఉదాహు బ్రాహ్మణో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, మమ పుత్తం ‘సమణో’తిపి వత్తుం వట్టతి, ‘బ్రాహ్మణో’తిపి వత్తుం వట్టతియేవా’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౪౨. అలఙ్కతో చేపి సమం చరేయ్య,

సన్తో దన్తో నియతో బ్రహ్మచారీ;

సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం,

సో బ్రాహ్మణో సో సమణో స భిక్ఖూ’’తి.

తత్థ అలఙ్కతోతి వత్థాభరణేహి పటిమణ్డితో. తస్సత్థో – వత్థాలఙ్కారాదీహి అలఙ్కతో చేపి పుగ్గలో కాయాదీహి సమం చరేయ్య, రాగాదివూపసమేన సన్తో ఇన్ద్రియదమనేన దన్తో చతుమగ్గనియమేన నియతో సేట్ఠచరియాయ బ్రహ్మచారీ కాయదణ్డాదీనం ఓరోపితతాయ సబ్బేసు భూతేసు నిధాయ దణ్డం. సో ఏవరూపో బాహితపాపత్తా బ్రాహ్మణోతిపి సమితపాపత్తా సమణోతిపి భిన్నకిలేసత్తా భిక్ఖూతిపి వత్తబ్బోయేవాతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సన్తతిమహామత్తవత్థు నవమం.

౧౦. పిలోతికతిస్సత్థేరవత్థు

హిరీనిసేధోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పిలోతికత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే ఆనన్దత్థేరో ఏకం పిలోతికఖణ్డనివత్థం కపాలం ఆదాయ భిక్ఖాయ చరన్తం దారకం దిస్వా ‘‘కిం తే ఏవం విచరిత్వా జీవనతో పబ్బజ్జా న ఉత్తరితరా’’తి వత్వా, ‘‘భన్తే, కో మం పబ్బాజేస్సతీ’’తి వుత్తే ‘‘అహం పబ్బాజేస్సామీ’’తి తం ఆదాయ గన్త్వా సహత్థా న్హాపేత్వా కమ్మట్ఠానం దత్వా పబ్బాజేసి. తఞ్చ పన నివత్థపిలోతికఖణ్డం పసారేత్వా ఓలోకేన్తో పరిస్సావనకరణమత్తమ్పి గయ్హూపగం కఞ్చి పదేసం అదిస్వా కపాలేన సద్ధిం ఏకిస్సా రుక్ఖసాఖాయ ఠపేసి. సో పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదో బుద్ధానం ఉప్పన్నలాభసక్కారం పరిభుఞ్జమానో మహగ్ఘాని చీవరాని అచ్ఛాదేత్వా విచరన్తో థూలసరీరో హుత్వా ఉక్కణ్ఠిత్వా ‘‘కిం మే జనస్స సద్ధాదేయ్యం నివాసేత్వా విచరణేన, అత్తనో పిలోతికమేవ నివాసేస్సామీ’’తి తం ఠానం గన్త్వా పిలోతికం గహేత్వా ‘‘అహిరిక నిల్లజ్జ ఏవరూపానం వత్థానం అచ్ఛాదనట్ఠానం పహాయ ఇమం పిలోతికఖణ్డం నివాసేత్వా కపాలహత్థో భిక్ఖాయ చరితుం గచ్ఛసీ’’తి తం ఆరమ్మణం కత్వా అత్తనావ అత్తానం ఓవది, ఓవదన్తస్సేవ పనస్స చిత్తం సన్నిసీది. సో తం పిలోతికం తత్థేవ పటిసామేత్వా నివత్తిత్వా విహారమేవ గతో. సో కతిపాహచ్చయేన పునపి ఉక్కణ్ఠిత్వా తథేవ వత్వా నివత్తి, పునపి తథేవాతి. తం ఏవం అపరాపరం విచరన్తం దిస్వా భిక్ఖూ ‘‘కహం, ఆవుసో, గచ్ఛసీ’’తి పుచ్ఛన్తి. సో ‘‘ఆచరియస్స సన్తికం గచ్ఛామావుసో’’తి వత్వా ఏతేనేవ నీహారేన అత్తనో పిలోతికఖణ్డమేవ ఆరమ్మణం కత్వా అత్తానం నిసేధేత్వా కతిపాహేనేవ అరహత్తం పాపుణి. భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘కిం, ఆవుసో, న దాని ఆచరియస్స సన్తికం గచ్ఛసి, నను అయం తే విచరణమగ్గో’’తి. ఆవుసో, ఆచరియేన సద్ధిం సంసగ్గే సతి గతోమ్హి, ఇదాని పన మే ఛిన్నో సంసగ్గో, తేనస్స సన్తికం న గచ్ఛామీతి. భిక్ఖూ తథాగతస్స ఆరోచేసుం – ‘‘భన్తే, పిలోతికత్థేరో అఞ్ఞం బ్యాకరోతీ’’తి. కిమాహ, భిక్ఖవేతి? ఇదం నామ, భన్తేతి. తం సుత్వా సత్థా ‘‘ఆమ, భిక్ఖవే, మమ పుత్తో సంసగ్గే సతి ఆచరియస్స సన్తికం గతో, ఇదాని పనస్స సంసగ్గో ఛిన్నో, అత్తనావ అత్తానం నిసేధేత్వా అరహత్తం పత్తో’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౧౪౩. ‘‘హిరీనిసేధో పురిసో, కోచి లోకస్మిం విజ్జతి;

యో నిద్దం అపబోధేతి, అస్సో భద్రో కసామివ.

౧౪౪. ‘‘అస్సో యథా భద్రో కసానివిట్ఠో,

ఆతాపినో సంవేగినో భవాథ;

సద్ధాయ సీలేన చ వీరియేన చ,

సమాధినా ధమ్మవినిచ్ఛయేన చ;

సమ్పన్నవిజ్జాచరణా పతిస్సతా,

జహిస్సథ దుక్ఖమిదం అనప్పక’’న్తి.

తత్థ అన్తో ఉప్పన్నం అకుసలవితక్కం హిరియా నిసేధేతీతి హిరీనిసేధో. కోచి లోకస్మిన్తి ఏవరూపో పుగ్గలో దుల్లభో, కోచిదేవ లోకస్మిం విజ్జతి. యో నిద్దన్తి అప్పమత్తో సమణధమ్మం కరోన్తో అత్తనో ఉప్పన్నం నిద్దం అపహరన్తో బుజ్ఝతీతి అపబోధేతి. కసామివాతి యథా భద్రో అస్సో అత్తని పతమానం కసం అపహరతి, అత్తని పతితుం న దేతి. యో ఏవం నిద్దం అపబోధేతి, సో దుల్లభోతి అత్థో.

దుతియగాథాయ అయం సఙ్ఖేపత్థో – ‘‘భిక్ఖవే, యథా భద్రో అస్సో పమాదమాగమ్మ కసాయ నివిట్ఠో, అహమ్పి నామ కసాయ పహటో’’తి అపరభాగే ఆతప్పం కరోతి, ఏవం తుమ్హేపి ఆతాపినో సంవేగినో భవథ, ఏవంభూతా లోకియలోకుత్తరాయ దువిధాయ సద్ధాయ చ చతుపారిసుద్ధిసీలేన చ కాయికచేతసికవీరియేన చ అట్ఠసమాపత్తిసమాధినా చ కారణాకారణజాననలక్ఖణేన ధమ్మవినిచ్ఛయేన చ సమన్నాగతా హుత్వా తిస్సన్నం వా అట్ఠన్నం వా విజ్జానం, పఞ్చదసన్నఞ్చ చరణానం సమ్పత్తియా సమ్పన్నవిజ్జాచరణా. ఉపట్ఠితసతితాయ పతిస్సతా హుత్వా ఇదం అనప్పకం వట్టదుక్ఖం పజహిస్సథాతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

పిలోతికతిస్సత్థేరవత్థు దసమం.

౧౧. సుఖసామణేరవత్థు

ఉదకఞ్హి నయన్తీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సుఖసామణేరం ఆరబ్భ కథేసి.

అతీతస్మిఞ్హి బారాణసిసేట్ఠినో గన్ధకుమారో నామ పుత్తో అహోసి. రాజా తస్స పితరి కాలకతే తం పక్కోసాపేత్వా సమస్సాసేత్వా మహన్తేన సక్కారేన తస్సేవ సేట్ఠిట్ఠానం అదాసి. సో తతో పట్ఠాయ గన్ధసేట్ఠీతి పఞ్ఞాయి. అథస్స భణ్డాగారికో ధనగబ్భద్వారం వివరిత్వా, ‘‘సామి, ఇదం తే ఏత్తకం పితు ధనం, ఏత్తకం పితామహాదీన’’న్తి నీహరిత్వా దస్సేసి. సో తం ధనరాసిం ఓలోకేత్వా ఆహ – ‘‘కిం పన తే ఇమం ధనం గహేత్వా న గమింసూ’’తి. ‘‘సామి, ధనం గహేత్వా గతా నామ నత్థి. అత్తనా కతం కుసలాకుసలమేవ హి ఆదాయ సత్తా గచ్ఛన్తీ’’తి. సో చిన్తేసి – ‘‘తే బాలతాయ ధనం సణ్ఠాపేత్వా పహాయ గతా, అహం పనేతం గహేత్వావ గమిస్సామీ’’తి. ఏవం పన చిన్తేన్తో ‘‘దానం వా దస్సామి, పూజం వా కరిస్సామీ’’తి అచిన్తేత్వా ‘‘ఇదం సబ్బం ఖాదిత్వావ గమిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. సో సతసహస్సం విస్సజ్జేత్వా ఫలికమయం న్హానకోట్ఠకం కారేసి, సతసహస్సం దత్వా ఫలికమయమేవ న్హానఫలకం, సతసహస్సం దత్వా నిసీదనపల్లఙ్కం, సతసహస్సం దత్వా భోజనపాతిం, సతసహస్సమేవ దత్వా భోజనట్ఠానే మణ్డపం కారాపేసి, సతసహస్సం దత్వా భోజనపాతియా ఆసిత్తకూపధానం కారేసి, సతసహస్సేనేవ గేహే సీహపఞ్జరం సణ్ఠాపేసి, అత్తనో పాతరాసత్థాయ సహస్సం అదాసి, సాయమాసత్థాయపి సహస్సమేవ. పుణ్ణమదివసే పన భోజనత్థాయ సతసహస్సం దాపేసి, తం భత్తం భుఞ్జనదివసే సతసహస్సం విస్సజ్జేత్వా నగరం అలఙ్కరిత్వా భేరిం చరాపేసి – ‘‘గన్ధసేట్ఠిస్స కిర భత్తభుఞ్జనాకారం ఓలోకేన్తూ’’తి.

మహాజనో మఞ్చాతిమఞ్చే బన్ధిత్వా సన్నిపతి. సోపి సతసహస్సగ్ఘనకే న్హానకోట్ఠకే సతసహస్సగ్ఘనకే ఫలకే నిసీదిత్వా సోళసహి గన్ధోదకఘటేహి న్హత్వా తం సీహపఞ్జరం వివరిత్వా తస్మిం పల్లఙ్కే నిసీది. అథస్స తస్మిం ఆసిత్తకూపధానే తం పాతిం ఠపేత్వా సతసహస్సగ్ఘనకం భోజనం వడ్ఢేసుం. సో నాటకపరివుతో ఏవరూపాయ సమ్పత్తియా తం భోజనం భుఞ్జతి. అపరేన సమయేన ఏకో గామికమనుస్సో అత్తనో పరిబ్బయాహరణత్థం దారుఆదీని యానకే పక్ఖిపిత్వా నగరం గన్త్వా సహాయకస్స గేహే నివాసం గణ్హి. తదా పన పుణ్ణమదివసో హోతి. ‘‘గన్ధసేట్ఠినో భుఞ్జనలీళం ఓలోకేన్తూ’’తి నగరే భేరిం చరాపేసి. అథ నం సహాయకో ఆహ – ‘‘సమ్మ, గన్ధసేట్ఠినో తే భుఞ్జనలీళం దిట్ఠపుబ్బ’’న్తి. ‘‘న దిట్ఠపుబ్బం, సమ్మా’’తి. ‘‘తేన హి ఏహి, గచ్ఛామ, అయం నగరే భేరీ చరతి, ఏతస్స మహాసమ్పత్తిం పస్సామా’’తి నగరవాసీ జనపదవాసిం గహేత్వా అగమాసి. మహాజనోపి మఞ్చాతిమఞ్చే అభిరుహిత్వా పస్సతి. గామవాసీ భత్తగన్ధం ఘాయిత్వావ నగరవాసిం ఆహ – ‘‘మయ్హం ఏతాయ పాతియా భత్తపిణ్డే పిపాసా జాతా’’తి. సమ్మ, మా ఏతం పత్థయి, న సక్కా లద్ధున్తి. సమ్మ, అలభన్తో న జీవిస్సామీతి. సో తం పటిబాహితుం అసక్కోన్తో పరిసపరియన్తే ఠత్వా ‘‘పణమామి తే, సామీ’’తి తిక్ఖత్తుం మహాసద్దం నిచ్ఛారేత్వా ‘‘కో ఏసో’’తి వుత్తే అహం, సామీతి. ‘‘కిమేత’’న్తి. ‘‘అయం ఏకో గామవాసీ తుమ్హాకం పాతియం భత్తపిణ్డే పిపాసం ఉపాదేసి, ఏకం భత్తపిణ్డం దాపేథా’’తి. ‘‘న సక్కా లద్ధు’’న్తి. ‘‘కిం, సమ్మ, సుతం తే’’తి? ‘‘సుతం మే, అపిచ లభన్తో జీవిస్సామి, అలభన్తస్స మే మరణం భవిస్సతీ’’తి. సో పునపి విరవి – ‘‘అయం కిర, సామి, అలభన్తో మరిస్సతి, జీవితమస్స దేథా’’తి. అమ్భో భత్తపిణ్డో నామ సతమ్పి అగ్ఘతి, సతద్వయమ్పి అగ్ఘతి. యో యో యాచతి, తస్స తస్స దదమానో అహం కిం భుఞ్జిస్సామీతి? సామి, అయం అలభన్తో మరిస్సతి, జీవితమస్స దేథాతి. న సక్కావ ముధా లద్ధుం, యది పన అలభన్తో న జీవతి, తీణి సంవచ్ఛరాని మమ గేహే భతిం కరోతు, ఏవమస్స భత్తపాతిం దాపేస్సామీతి. గామవాసీ తం సుత్వా ‘‘ఏవం హోతు, సమ్మా’’తి సహాయకం వత్వా పుత్తదారం పహాయ ‘‘భత్తపాతిఅత్థాయ తీణి సంవచ్ఛరాని భతిం కరిస్సామీ’’తి సేట్ఠిస్స గేహం పావిసి. సో భతిం కరోన్తో సబ్బకిచ్చాని సక్కచ్చం అకాసి. గేహే వా అరఞ్ఞే వా రత్తిం వా దివా వా సబ్బాని కత్తబ్బకమ్మాని కతానేవ పఞ్ఞాయింసు. ‘‘భత్తభతికో’’తి చ వుత్తే సకలనగరేపి పఞ్ఞాయి. అథస్స దివసే పరిపుణ్ణే భత్తవేయ్యావటికో ‘‘భత్తభతికస్స, సామి, దివసో పుణ్ణో, దుక్కరం తేన కతం తీణి సంవచ్ఛరాని భతిం కరోన్తేన, ఏకమ్పి కమ్మం న కోపితపుబ్బ’’న్తి ఆహ.

అథస్స సేట్ఠి అత్తనో సాయపాతరాసత్థాయ ద్వే సహస్సాని, తస్స పాతరాసత్థాయ సహస్సన్తి తీణి సహస్సాని దాపేత్వా ఆహ – ‘‘అజ్జ మయ్హం కత్తబ్బం పరిహారం తస్సేవ కరోథా’’తి. వత్వా చ పన ఠపేత్వా ఏకం చిన్తామణిం నామ పియభరియం అవసేసజనమ్పి ‘‘అజ్జ తమేవ పరివారేథా’’తి వత్వా సబ్బసమ్పత్తిం తస్స నియ్యాదేసి. సో సేట్ఠినో న్హానోదకేన తస్సేవ కోట్ఠకే తస్మిం ఫలకే నిసిన్నో న్హత్వా తస్సేవ నివాసనసాటకే నివాసేత్వా తస్సేవ పల్లఙ్కే నిసీది. సేట్ఠిపి నగరే భేరిం చరాపేసి – ‘‘భత్తభతికో గన్ధసేట్ఠిస్స గేహే తీణి సంవచ్ఛరాని భతిం కత్వా పాతిం లభి, తస్స భుఞ్జనసమ్పత్తిం ఓలోకేన్తూ’’తి. మహాజనో మఞ్చాతిమఞ్చే అభిరుహిత్వా పస్సతి, గామవాసిస్స ఓలోకితోలోకితట్ఠానం కమ్పనాకారప్పత్తం అహోసి. నాటకా పరివారేత్వా అట్ఠసుం, తస్స పురతో భత్తపాతిం వడ్ఢేత్వా ఠపయింసు. అథస్స హత్థధోవనవేలాయ గన్ధమాదనే ఏకో పచ్చేకబుద్ధో సత్తమే దివసే సమాపత్తితో వుట్ఠాయ ‘‘కత్థ ను ఖో అజ్జ భిక్ఖాచారత్థాయ గచ్ఛామీ’’తి ఉపధారేన్తో భత్తభతికం అద్దస. అథ సో ‘‘అయం తీణి సంవచ్ఛరాని భతిం కత్వా భత్తపాతిం లభి, అత్థి ను ఖో ఏతస్స సద్ధా, నత్థీ’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘అత్థీ’’తి ఞత్వా ‘‘సద్ధాపి ఏకచ్చే సఙ్గహం కాతుం న సక్కోన్తి, సక్ఖిస్సతి ను ఖో మే సఙ్గహం కాతు’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘సక్ఖిస్సతి చేవ మమ చ సఙ్గహకరణం నిస్సాయ మహాసమ్పత్తిం లభిస్సతీ’’తి ఞత్వా చీవరం పారుపిత్వా పత్తమాదాయ వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పరిసన్తరేన గన్త్వా తస్స పురతో ఠితమేవ అత్తానం దస్సేసి.

సో పచ్చేకబుద్ధం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం పుబ్బే అదిన్నభావేన ఏకిస్సా భత్తపాతియా అత్థాయ తీణి సంవచ్ఛరాని పరగేహే భతిం అకాసిం, ఇదాని మే ఇదం భత్తం ఏకం రత్తిన్దివం రక్ఖేయ్య, సచే పన నం అయ్యస్స దస్సామి, అనేకానిపి కప్పకోటిసహస్సాని రక్ఖిస్సతి, అయ్యస్సేవ నం దస్సామీ’’తి. సో తీణి సంవచ్ఛరాని భతిం కత్వా లద్ధభత్తపాతితో ఏకపిణ్డమ్పి ముఖే అట్ఠపేత్వా తణ్హం వినోదేత్వా సయమేవ పాతిం ఉక్ఖిపిత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స సన్తికం గన్త్వా పాతిం అఞ్ఞస్స హత్థే దత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా పాతిం వామహత్థేన గహేత్వా దక్ఖిణహత్థేన తస్స పత్తే భత్తం ఆకిరి. పచ్చేకబుద్ధో భత్తస్స ఉపడ్ఢసేసకాలే పత్తం హత్థేన పిదహి. అథ నం సో ఆహ – ‘‘భన్తే, ఏకోవ పటివిసో న సక్కా ద్విధా కాతుం, మా మం ఇధలోకేన సఙ్గణ్హథ, పరలోకేన సఙ్గహమేవ కరోథ, సావసేసం అకత్వా నిరవసేసమేవ దస్సామీ’’తి. అత్తనో హి థోకమ్పి అనవసేసేత్వా దిన్నం నిరవసేసదానం నామ, తం మహప్ఫలం హోతి. సో తథా కరోన్తో సబ్బం దత్వా పున వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, ఏకం భత్తపాతిం నిస్సాయ తీణి సంవచ్ఛరాని మే పరగేహే భతిం కరోన్తేన దుక్ఖం అనుభూతం, ఇదాని మే నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే సుఖమేవ హోతు, తుమ్హేహి దిట్ఠధమ్మస్సేవ భాగీ అస్స’’న్తి. పచ్చేకబుద్ధో ‘‘ఏవం హోతు, చిన్తామణి వియ తే సబ్బకామదదో మనోసఙ్కప్పా పుణ్ణచన్దో వియ పూరేన్తూ’’తి అనుమోదనం కరోన్తో –

‘‘ఇచ్ఛితం పత్థితం తుయ్హం, సబ్బమేవ సమిజ్ఝతు;

సబ్బే పూరేన్తు సఙ్కప్పా, చన్దో పన్నరసో యథా.

‘‘ఇచ్ఛితం పత్థికం తుయ్హం, ఖిప్పమేవ సమిజ్ఝతు;

సబ్బే పూరేన్తు సఙ్కప్పా, మణి జోతిరసో యథా’’తి. –

వత్వా ‘‘అయం మహాజనో యావ గన్ధమాదనపబ్బతగమనా మం పస్సన్తో తిట్ఠతూ’’తి అధిట్ఠాయ ఆకాసేన గన్ధమాదనం అగమాసి.

మహాజనోపి నం పస్సన్తోవ అట్ఠాసి. సో తత్థ గన్త్వా తం పిణ్డపాతం పఞ్చసతానం పచ్చేకబుద్ధానం విభజిత్వా అదాసి. సబ్బే అత్తనో పహోనకం గణ్హింసు. ‘‘అప్పో పిణ్డపాతో కథం పహోసీ’’తి న చిన్తేతబ్బం. చత్తారి హి అచిన్తేయ్యాని (అ. ని. ౪.౭౭) వుత్తాని, తత్రాయం పచ్చేకబుద్ధవిసయోతి. మహాజనో పచ్చేకబుద్ధానం పిణ్డపాతం విభజిత్వా దియ్యమానం దిస్వా సాధుకారసహస్సాని పవత్తేసి, అసనిసతనిపాకసద్దో వియ అహోసి. తం సుత్వా గన్ధసేట్ఠి చిన్తేసి – ‘‘భత్తభతికో మయా దిన్నసమ్పత్తిం ధారేతుం నాసక్ఖి మఞ్ఞే, తేనాయం మహాజనో పరిహాసం కరోన్తో సన్నిపతితో నదతీ’’తి. సో తప్పవత్తిజాననత్థం మనుస్సే పేసేసి. తే ఆగన్త్వా ‘‘సమ్పత్తిధారకా నామ, సామి, ఏవం హోన్తూ’’తి వత్వా తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. సేట్ఠి తం సుత్వావ పఞ్చవణ్ణాయ పీతియా ఫుట్ఠసరీరో హుత్వా ‘‘అహో దుక్కరం తేన కతం, అహం ఏత్తకం కాలం ఏవరూపాయ సమ్పత్తియా ఠితో కిఞ్చి దాతుం నాసక్ఖి’’న్తి తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర తయా ఇదం నామ కత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, సామీ’’తి వుత్తే, ‘‘హన్ద, సహస్సం గహేత్వా తవ దానే మయ్హమ్పి పత్తిం దేహీ’’తి ఆహ. సో తథా అకాసి. సేట్ఠిపిస్స సబ్బం అత్తనో సన్తకం మజ్ఝే భిన్దిత్వా అదాసి.

చతస్సో హి సమ్పదా నామ – వత్థుసమ్పదా, పచ్చయసమ్పదా, చేతనాసమ్పదా, గుణాతిరేకసమ్పదాతి. తత్థ నిరోధసమాపత్తిరహో అరహా వా అనాగామీ వా దక్ఖిణేయ్యో వత్థుసమ్పదా నామ. పచ్చయానం ధమ్మేన సమేన ఉప్పత్తి పచ్చయసమ్పదా నామ. దానతో పుబ్బే దానకాలే పచ్ఛా భాగేతి తీసు కాలేసు చేతనాయ సోమనస్ససహగతఞాణసమ్పయుత్తభావో చేతనాసమ్పదా నామ. దక్ఖిణేయ్యస్స సమాపత్తితో వుట్ఠితభావో గుణాతిరేకసమ్పదా నామాతి. ఇమస్స చ ఖీణాసవో పచ్చేకబుద్ధో దక్ఖిణేయ్యా, భతిం కత్వా లద్ధభావేన పచ్చయో ధమ్మతో ఉప్పన్నో, తీసు కాలేసు పరిసుద్ధా చేతనా, సమాపత్తితో వుట్ఠితమత్తో పచ్చేకబుద్ధో గుణాతిరేకోతి చతస్సోపి సమ్పదా నిప్ఫన్నా. ఏతాసం ఆనుభావేన దిట్ఠేవ ధమ్మే మహాసమ్పత్తిం పాపుణన్తి. తస్మా సో సేట్ఠినో సన్తికా సమ్పత్తిం లభి. అపరభాగే చ రాజాపి ఇమినా కతకమ్మం సుత్వా తం పక్కోసాపేత్వా సహస్సం దత్వా పత్తిం గహేత్వా తుట్ఠమానసో మహన్తం భోగక్ఖన్ధం దత్వా సేట్ఠిట్ఠానం అదాసి. భత్తభతికసేట్ఠీతిస్స నామం అకాసి. సో గన్ధసేట్ఠినా సద్ధిం సహాయో హుత్వా ఏకతో ఖాదన్తో పివన్తో యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం సారిపుత్తత్థేరస్సూపట్ఠాకకులే పటిసన్ధిం గణ్హి. అథస్స మాతా లద్ధగబ్భపరిహారా కతిపాహచ్చయేన ‘‘అహో వతాహం పఞ్చసతేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం సారిపుత్తత్థేరస్స సతరసభోజనం దత్వా కాసాయవత్థనివత్థా సువణ్ణసరకం ఆదాయ ఆసనపరియన్తే నిసిన్నా తేసం భిక్ఖూనం ఉచ్ఛిట్ఠావసేసకం పరిభుఞ్జేయ్య’’న్తి దోహళినీ హుత్వా తథేవ కత్వా దోహళం పటివినోదేసి. సా సేసమఙ్గలేసుపి తథారూపమేవ దానం దత్వా పుత్తం విజాయిత్వా నామగ్గహణదివసే ‘‘పుత్తస్స మే, భన్తే, సిక్ఖాపదాని దేథా’’తి థేరం ఆహ. థేరో ‘‘కిమస్స నామ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘భన్తే, పుత్తస్స మే పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ ఇమస్మిం గేహే కస్సచి దుక్ఖం నామ న భూతపుబ్బం, తేనేవస్స సుఖకుమారోతి నామం భవిస్సతీ’’తి వుత్తే తదేవస్స నామం గహేత్వా సిక్ఖాపదాని అదాసి.

తదా ఏవఞ్చస్స మాతు ‘‘నాహం మమ పుత్తస్స అజ్ఝాసయం భిన్దిస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పజ్జి. సా తస్స కణ్ణవిజ్ఝనమఙ్గలాదీసుపి తథేవ దానం అదాసి. కుమారోపి సత్తవస్సికకాలే ‘‘ఇచ్ఛామహం, అమ్మ, థేరస్స సన్తికే పబ్బజితు’’న్తి ఆహ. సా ‘‘సాధు, తాత, నాహం తవ అజ్ఝాసయం భిన్దిస్సామీ’’తి థేరం నిమన్తేత్వా భోజేత్వా, ‘‘భన్తే, పుత్తో మే పబ్బజితుం ఇచ్ఛతి, ఇమాహం సాయన్హసమయే విహారం ఆనేస్సామీ’’తి థేరం ఉయ్యోజేత్వా ఞాతకే సన్నిపాతేత్వా ‘‘పుత్తస్స మే గిహికాలే కత్తబ్బం కిచ్చం అజ్జేవ కరిస్సామా’’తి వత్వా పుత్తం అలఙ్కరిత్వా మహన్తేన సిరిసోభగ్గేన విహారం నేత్వా థేరస్స నియ్యాదేసి. థేరోపి తం, ‘‘తాత, పబ్బజ్జా నామ దుక్కరా, సక్ఖిస్ససి అభిరమితు’’న్తి వత్వా ‘‘కరిస్సామి వో, భన్తే, ఓవాద’’న్తి వుత్తే కమ్మట్ఠానం దత్వా పబ్బాజేసి. మాతాపితరోపిస్స పబ్బజ్జాయ సక్కారం కరోన్తా అన్తోవిహారేయేవ సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సతరసభోజనం దత్వా సాయం అత్తనో గేహం అగమంసు. అట్ఠమే దివసే సారిపుత్తత్థేరో భిక్ఖుసఙ్ఘే గామం పవిట్ఠే విహారే కత్తబ్బకిచ్చం కత్వా సామణేరం పత్తచీవరం గాహాపేత్వా గామం పిణ్డాయ పావిసి. సామణేరో అన్తరామగ్గే మాతికాదీని దిస్వా పణ్డితసామణేరో వియ పుచ్ఛి. థేరోపి తస్స తథేవ బ్యాకాసి. సామణేరో తాని కారణాని సుత్వా ‘‘సచే తుమ్హే అత్తనో పత్తచీవరం గణ్హేయ్యాథ, అహం నివత్తేయ్య’’న్తి వత్వా థేరేన తస్స అజ్ఝాసయం అభిన్దిత్వా, ‘‘సామణేర, దేహి మమ పత్తచీవర’’న్తి పత్తచీవరే గహితే థేరం వన్దిత్వా నివత్తమానో, ‘‘భన్తే, మయ్హం ఆహారం ఆహరమానో సతరసభోజనం ఆహరేయ్యాథా’’తి ఆహ. కుతో తం లభిస్సామీతి? అత్తనో పుఞ్ఞేన అలభన్తో మమ పుఞ్ఞేన లభిస్సథ, భన్తేతి. అథస్స థేరో కుఞ్చికం దత్వా గామం పిణ్డాయ పావిసి. సోపి విహారం ఆగన్త్వా థేరస్స గబ్భం వివరిత్వా పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ అత్తనో కాయే ఞాణం ఓతారేత్వా నిసీది.

తస్స గుణతేజేన సక్కస్స ఆసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి ఓలోకేన్తో సామణేరం దిస్వా ‘‘సుఖసామణేరో అత్తనో ఉపజ్ఝాయస్స పత్తచీవరం దత్వా ‘సమణధమ్మం కరిస్సామీ’తి నివత్తో, మయా తత్థ గన్తుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా చత్తారో మహారాజే పక్కోసాపేత్వా ‘‘గచ్ఛథ, తాతా, విహారస్సూపవనే దుస్సద్దకే సకుణే పలాపేథా’’తి ఉయ్యోజేసి. తే తథా కత్వా సామన్తా ఆరక్ఖం గణ్హింసు. చన్దిమసూరియే ‘‘అత్తనో విమానాని గహేత్వా తిట్ఠథా’’తి ఆణాపేసి. తేపి తథా కరింసు. సయమ్పి ఆవిఞ్ఛనట్ఠానే ఆరక్ఖం గణ్హి. విహారో సన్నిసిన్నో నిరవో అహోసి. సామణేరో ఏకగ్గచిత్తేన విపస్సనం వడ్ఢేత్వా తీణి మగ్గఫలాని పాపుణి. థేరో ‘‘సామణేరేన ‘సతరసభోజనం ఆహరేయ్యాథా’తి వుత్తం, కస్స ను ఖో ఘరే సక్కా లద్ధు’’న్తి ఓలోకేన్తో ఏకం అజ్ఝాసయసమ్పన్నం ఉపట్ఠాకతులం దిస్వా తత్థ గన్త్వా, ‘‘భన్తే, సాధు వో కతం అజ్జ ఇధాగచ్ఛన్తేహీ’’తి తేహి తుట్ఠమానసేహి పత్తం గహేత్వా నిసీదాపేత్వా యాగుఖజ్జకం దత్వా యావ భత్తకాలం ధమ్మకథం యాచితో తేసం సారణీయధమ్మకథం కథేత్వా కాలం సల్లక్ఖేత్వా దేసనం నిట్ఠాపేసి. అథస్స సతరసభోజనం దత్వా తం ఆదాయ గన్తుకామం థేరం దిస్వా ‘‘భుఞ్జథ, భన్తే, అపరమ్పి తే దస్సామా’’తి థేరం భోజేత్వా పున పత్తపూరం అదంసు. థేరో తం ఆదాయ ‘‘సామణేరో మే ఛాతో’’తి తురితతురితో విహారం పాయాసి. తం దివసం సత్థా పాతోవ నిక్ఖమిత్వా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ ఆవజ్జేసి – ‘‘అజ్జ సుఖసామణేరో ఉపజ్ఝాయస్స పత్తచీవరం దత్వా ‘సమణధమ్మం కరిస్సామీ’తి నివత్తో, నిప్ఫన్నం ను ఖో తస్స కిచ్చ’’న్తి. సో తిణ్ణంయేవ మగ్గఫలానం పత్తభావం దిస్వా ఉత్తరిపి ఉపధారేన్తో ‘‘సక్ఖిస్సతాయం అజ్జ అరహత్తం పాపుణితుం, సారిపుత్తో పన ‘సామణేరో మే ఛాతో’తి వేగేన భత్తం ఆదాయ నిక్ఖమతి, సచే ఇమస్మిం అరహత్తం అప్పత్తే భత్తం ఆహరిస్సతి, ఇమస్స అన్తరాయో భవిస్సతి, మయా గన్త్వా ద్వారకోట్ఠకే ఆరక్ఖం గణ్హితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా ద్వారకోట్ఠకే ఠత్వా ఆరక్ఖం గణ్హి.

థేరోపి భత్తం ఆహరి. అథ నం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ చత్తారో పఞ్హే పుచ్ఛి. పఞ్హవిస్సజ్జనావసానే సామణేరో అరహత్తం పాపుణి. సత్థా థేరం ఆమన్తేత్వా ‘‘గచ్ఛ, సారిపుత్త, సామణేరస్స తే భత్తం దేహీ’’తి ఆహ. థేరో గన్త్వా ద్వారం ఆకోటేసి. సామణేరోపి నిక్ఖమిత్వా ఉపజ్ఝాయస్స వత్తం కత్వా ‘‘భత్తకిచ్చం కరోహీ’’తి వుత్తే థేరస్స భత్తేన అనత్థికభావం ఞత్వా సత్తవస్సికకుమారో తఙ్ఖణఞ్ఞేవ అరహత్తం పత్తో నీచాసనట్ఠానం పచ్చవేక్ఖన్తో భత్తకిచ్చం కత్వా పత్తం ధోవి. తస్మిం కాలే చత్తారో మహారాజానో ఆరక్ఖం విస్సజ్జేసుం. చన్దిమసూరియాపి విమానాని ముఞ్చింసు. సక్కోపి ఆవిఞ్ఛనట్ఠానే ఆరక్ఖం విస్సజ్జేసి. సూరియో నభమజ్ఝం అతిక్కన్తోయేవ పఞ్ఞాయి. భిక్ఖూ ‘‘సాయన్హో పఞ్ఞాయతి, సామణేరేన చ ఇదానేవ భత్తకిచ్చం కతం, కిం ను ఖో అజ్జ పుబ్బణ్హో బలవా జాతో, సాయన్హో మన్దో’’తి వదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘భన్తే, అజ్జ పుబ్బణ్హో బలవా జాతో, సాయన్హో మన్దో, సామణేరేన చ ఇదానేవ భత్తకిచ్చం కతం, అథ చ పన సూరియో నభమజ్ఝం అతిక్కన్తోయేవ పఞ్ఞాయతీ’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, ఏవమేవం హోతి పుఞ్ఞవన్తానం సమణధమ్మకరణకాలే. అజ్జ హి చత్తారో మహారాజానో సామన్తా ఆరక్ఖం గణ్హింసు, చన్దిమసూరియా విమానాని గహేత్వా అట్ఠంసు, సక్కో ఆవిఞ్ఛనకే ఆరక్ఖం గణ్హి, అహమ్పి ద్వారకోట్ఠకే ఆరక్ఖం గణ్హిం, అజ్జ సుఖసామణేరో మాతికాయ ఉదకం హరన్తే, ఉసుకారే ఉసుం ఉజుం కరోన్తే, తచ్ఛకే చక్కాదీని కరోన్తే దిస్వా అత్తానం దమేత్వా అరహత్తం పత్తో’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౪౫. ‘‘ఉదకఞ్హి నయన్తి నేత్తికా, ఉసుకారా నమయన్తి తేజనం;

దారుం నమయన్తి తచ్ఛకా, అత్తానం దమయన్తి సుబ్బతా’’తి.

తత్థ సుబ్బతాతి సువదా, సుఖేన ఓవదితబ్బా అనుసాసితబ్బాతి అత్థో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సుఖసామణేరవత్థు ఏకాదసమం.

దణ్డవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దసమో వగ్గో.