౪. కోణ్డధానత్థేరవత్థు

మావోచ ఫరుసం కఞ్చీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోణ్డధానత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

తస్స కిర పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ ఏకం ఇత్థిరూపం థేరేన సద్ధింయేవ విచరతి. తం థేరో న పస్సతి, మహాజనో పన పస్సతి. అన్తోగామం పిణ్డాయ చరతోపిస్స మనుస్సా ఏకం భిక్ఖం దత్వా, ‘‘భన్తే, అయం తుమ్హాకం హోతు, అయం పన తుమ్హాకం సహాయికాయా’’తి వత్వా దుతియమ్పి దదన్తి.

కిం తస్స పుబ్బకమ్మన్తి? కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే కిర ద్వే సహాయకా భిక్ఖూ ఏకమాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తసదిసా అతివియ సమగ్గా అహేసుం. దీఘాయుకబుద్ధకాలే చ అనుసంవచ్ఛరం వా అనుఛమాసం వా భిక్ఖూ ఉపోసథత్థాయ సన్నిపతన్తి. తస్మా తేపి ‘‘ఉపోసథగ్గం గమిస్సామా’’తి వసనట్ఠానా నిక్ఖమింసు. తే ఏకా తావతింసభవనే నిబ్బత్తదేవతా దిస్వా ‘‘ఇమే భిక్ఖూ అతివియ సమగ్గా, సక్కా ను ఖో ఇమే భిన్దితు’’న్తి చిన్తేత్వా అత్తనో బాలతాయ చిన్తితసమనన్తరమేవ ఆగన్త్వా తేసు ఏకేన, ‘‘ఆవుసో, ముహుత్తం ఆగమేహి, సరీరకిచ్చేనమ్హి అత్థికో’’తి వుత్తే సా దేవతా ఏకం మనుస్సిత్థివణ్ణం మాపేత్వా థేరస్స గచ్ఛన్తరం పవిసిత్వా నిక్ఖమనకాలే ఏకేన హత్థేన కేసకలాపం, ఏకేన నివాసనం సణ్ఠాపయమానా తస్స పిట్ఠితో నిక్ఖమి. సో తం న పస్సతి, తమాగమయమానో పన పురతో ఠితభిక్ఖు నివత్తిత్వా ఓలోకయమానో తం తథా కత్వా నిక్ఖమన్తం పస్సి. సా తేన దిట్ఠభావం ఞత్వా అన్తరధాయి. ఇతరో తం భిక్ఖుం అత్తనో సన్తికం ఆగతకాలే ఆహ – ‘‘ఆవుసో, సీలం తే భిన్న’’న్తి. ‘‘నత్థావుసో, మయ్హం ఏవరూప’’న్తి. ఇదానేవ తే మయా పచ్ఛతో నిక్ఖమమానా తరుణఇత్థీ ఇదం నామ కరోన్తీ దిట్ఠా, త్వం ‘‘నత్థి మయ్హం ఏవరూప’’న్తి కిం వదేసీతి. సో అసనియా మత్థకే అవత్థటో వియ మా మం, ఆవుసో, నాసేహి, నత్థి మయ్హం ఏవరూపన్తి. ఇతరో ‘‘మయా సామం అక్ఖీహి దిట్ఠం, కిం తవ సద్దహిస్సామీ’’తి దణ్డకో వియ భిజ్జిత్వా పక్కామి, ఉపోసథగ్గేపి ‘‘నాహం ఇమినా సద్ధిం ఉపోసథం కరిస్సామీ’’తి నిసీది. ఇతరో ‘‘మయ్హం, భన్తే, సీలే అణుమత్తమ్పి కాళం నత్థీ’’తి భిక్ఖూనం కథేసి. సోపి ‘‘మయా సామం దిట్ఠ’’న్తి ఆహ. దేవతా తం తేన సద్ధిం ఉపోసథం కాతుం అనిచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘భారియం మయా కమ్మం కత’’న్తి చిన్తేత్వా – ‘‘భన్తే, మయ్హం అయ్యస్స సీలభేదో నత్థి, మయా పన వీమంసనవసేనేతం కతం, కరోథ తేన సద్ధిం ఉపోసథ’’న్తి ఆహ. సో తస్సా ఆకాసే ఠత్వా కథేన్తియా సద్దహిత్వా ఉపోసథం అకాసి, న పన థేరే పుబ్బే వియ ముదుచిత్తో అహోసి. ఏత్తకం దేవతాయ పుబ్బకమ్మం.

ఆయుపరియోసానే పన తే థేరా యథాసుఖం దేవలోకే నిబ్బత్తింసు. దేవతా అపీచిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా ఏకం బుద్ధన్తరం తత్థ పచ్చిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే సావత్థియం నిబ్బత్తిత్వా వుద్ధిమన్వాయ సాసనే పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పదం లభి. తస్స పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ తం ఇత్థిరూపం తథేవ పఞ్ఞాయి. తేనేవస్స కోణ్డధానత్థేరోతి నామం కరింసు. తం తథావిచరన్తం దిస్వా భిక్ఖూ అనాథపిణ్డికం ఆహంసు – ‘‘మహాసేట్ఠి, ఇమం దుస్సీలం తవ విహారా నీహర. ఇమఞ్హి నిస్సాయ సేసభిక్ఖూనం అయసో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి. కిం పన, భన్తే, సత్థా విహారే నత్థీతి? అత్థి ఉపాసకాతి. తేన హి, భన్తే, సత్థావ జానిస్సతీతి. భిక్ఖూ గన్త్వా విసాఖాయపి తథేవ కథేసుం. సాపి నేసం తథేవ పటివచనం అదాసి.

భిక్ఖూపి తేహి అసమ్పటిచ్ఛితవచనా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం – ‘‘మహారాజ, కోణ్డధానత్థేరో ఏకం ఇత్థిం గహేత్వా విచరన్తో సబ్బేసం అయసం ఉప్పాదేసి, తం తుమ్హాకం విజితా నీహరథా’’తి. ‘‘కహం పన సో, భన్తే’’తి? ‘‘విహారే, మహారాజా’’తి. ‘‘కతరస్మిం సేనాసనే విహరతీ’’తి? ‘‘అసుకస్మిం నామా’’తి. ‘‘తేన హి గచ్ఛథ, అహం తం గణ్హిస్సామీ’’తి సో సాయన్హసమయే విహారం గన్త్వా తం సేనాసనం పురిసేహి పరిక్ఖిపాపేత్వా థేరస్స వసనట్ఠానాభిముఖో అగమాసి. థేరో మహాసద్దం సుత్వా విహారా నిక్ఖమిత్వా పముఖే అట్ఠాసి. తమ్పిస్స ఇత్థిరూపం పిట్ఠిపస్సే ఠితం రాజా అద్దస. థేరో రఞ్ఞో ఆగమనం ఞత్వా విహారం అభిరుహిత్వా నిసీది. రాజా థేరం న వన్ది, తమ్పి ఇత్థిం నాద్దస. సో ద్వారన్తరేపి హేట్ఠామఞ్చేపి ఓలోకేన్తో అదిస్వావ థేరం ఆహ – ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం ఠానే ఏకం ఇత్థిం అద్దసం, కహం సా’’తి? ‘‘న పస్సామి, మహారాజా’’తి. ‘‘ఇదాని మయా తుమ్హాకం పిట్ఠిపస్సే ఠితా దిట్ఠా’’తి వుత్తేపి ‘‘అహం న పస్సామి’’చ్చేవాహ. రాజా ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి చిన్తేత్వా, ‘‘భన్తే, ఇతో తావ నిక్ఖమథా’’తి ఆహ. థేరే నిక్ఖమిత్వా పముఖే ఠితే పున సా థేరస్స పిట్ఠిపస్సే అట్ఠాసి. రాజా తం దిస్వా పున ఉపరితలం అభిరుహి, తస్స ఆగతభావం ఞత్వా థేరో నిసీది. పున రాజా తం సబ్బట్ఠానేసు ఓలోకేన్తోపి అదిస్వా, ‘‘భన్తే, కహం సా ఇత్థీ’’తి పున థేరం పుచ్ఛి. నాహం పస్సామి మహారాజాతి. ‘‘కిం కథేథ, భన్తే, మయా ఇదానేవ తుమ్హాకం పిట్ఠిపస్సే ఠితా దిట్ఠా’’తి ఆహ. ఆమ, మహారాజ, మహాజనోపి ‘‘మే పచ్ఛతో పచ్ఛతో ఇత్థీ విచరతీ’’తి వదతి, అహం పన న పస్సామీతి. రాజా ‘‘పటిరూపకేన భవితబ్బ’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా పున థేరం, ‘‘భన్తే, ఇతో తావ ఓతరథా’’తి వత్వా థేరే ఓతరిత్వా పముఖే ఠితే పున తం తస్స పిట్ఠిపస్సే ఠితం దిస్వా ఉపరితలం అభిరుహి. పున నాద్దస. సో పున థేరం పుచ్ఛిత్వా తేన ‘‘న పస్సామి’’చ్చేవ వుత్తే ‘‘పటిరూపకమేవేత’’న్తి నిట్ఠం గన్త్వా థేరం ఆహ – ‘‘భన్తే, ఏవరూపే సంకిలేసే తుమ్హాకం పిట్ఠితో విచరన్తే అఞ్ఞో కోచి తుమ్హాకం భిక్ఖం న దస్సతి, నిబద్ధం మమ గేహం పవిసథ, అహమేవ చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి థేరం నిమన్తేత్వా పక్కామి.

భిక్ఖూ ‘‘పస్సథావుసో, రఞ్ఞో పాపకిరియం, ‘ఏతం విహారతో నీహరా’తి వుత్తే ఆగన్త్వా చతూహి పచ్చయేహి నిమన్తేత్వా గతో’’తి ఉజ్ఝాయింసు. తమ్పి థేరం ఆహంసు – ‘‘అమ్భో, దుస్సీల, ఇదానిసి రాజకోణ్డో జాతో’’తి. సోపి పుబ్బే భిక్ఖూ కిఞ్చి వత్తుం అసక్కోన్తో ‘‘తుమ్హే దుస్సీలా, తుమ్హే కోణ్డా, తుమ్హే ఇత్థిం గహేత్వా విచరథా’’తి ఆహ. తే గన్త్వా సత్థు ఆరోచేసుం – ‘‘భన్తే, కోణ్డధానత్థేరో అమ్హేహి వుత్తో అమ్హే ‘దుస్సీలా’తిఆదీని వత్వా అక్కోసతీ’’తి. సత్థా తం పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి – ‘‘సచ్చం కిర త్వం, భిక్ఖు, ఏవం వదేసీ’’తి? ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘మయా సద్ధిం కథితకారణా’’తి. ‘‘తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఇమినా సద్ధిం కస్మా కథేథా’’తి. ‘‘ఇమస్స పచ్ఛతో ఇత్థిం విచరన్తిం దిస్వా, భన్తే’’తి. ‘‘ఇమే కిర తయా సద్ధిం ఇత్థిం విచరన్తిం దిస్వా వదన్తి, త్వం కస్మా కథేసి, ఏతే తావ దిస్వా కథేన్తి. త్వం అదిస్వావ ఇమేహి సద్ధిం కస్మా కథేసి, నను పుబ్బే తవేవ పాపికం దిట్ఠిం నిస్సాయ ఇదం జాతం, ఇదాని కస్మా పున పాపికం దిట్ఠిం గణ్హాసీ’’తి. భిక్ఖూ ‘‘కిం పన, భన్తే, ఇమినా పుబ్బే కత’’న్తి పుచ్ఛింసు. అథ నేసం సత్థా తస్స పుబ్బకమ్మం కథేత్వా ‘‘భిక్ఖు ఇదం పాపకమ్మం నిస్సాయ త్వం ఇమం విప్పకారం పత్తో, ఇదాని తే పున తథారూపం పాపికం దిట్ఠిం గహేతుం న యుత్తం, మా పున భిక్ఖూహి సద్ధిం కిఞ్చి కథేహి, నిస్సద్దో ముఖవట్టియం ఛిన్నకంసథాలసదిసో హోహి, ఏవం కరోన్తో నిబ్బానప్పత్తో నామ భవిస్సతీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౧౩౩. ‘‘మావోచ ఫరుసం కఞ్చి, వుత్తా పటివదేయ్యు తం;

దుక్ఖా హి సారమ్భకథా, పటిదణ్డా ఫుసేయ్యు తం.

౧౩౪. ‘‘సచే నేరేసి అత్తానం, కంసో ఉపహతో యథా;

ఏస పత్తోసి నిబ్బానం, సారమ్భో తే న విజ్జతీ’’తి.

తత్థ మావోచ ఫరుసం కఞ్చీతి కఞ్చి ఏకపుగ్గలమ్పి ఫరుసం మా అవచ. వుత్తాతి తయా పరే ‘‘దుస్సీలా’’తి వుత్తా, తమ్పి తథేవ పటివదేయ్యుం. సారమ్భకథాతి ఏసా కరణుత్తరా యుగగ్గాహకథా నామ దుక్ఖా. పటిదణ్డాతి కాయదణ్డాదీహి పరం పహరన్తస్స తాదిసా పటిదణ్డా చ తవ మత్థకే పతేయ్యుం. సచే నేరేసీతి సచే అత్తానం నిచ్చలం కాతుం సక్ఖిస్ససి. కంసో ఉపహతో యథాతి ముఖవట్టియం ఛిన్దిత్వా తలమత్తం కత్వా ఠపితకంసథాలం వియ. తఞ్హి హత్థపాదేహి వా దణ్డకేన వా పహటమ్పి సద్దం న కరోతి, ఏస పత్తోసీతి సచే ఏవరూపో భవితుం సక్ఖిస్ససి, ఇమం పటిపదం పూరయమానో ఇదాని అప్పత్తోపి ఏసో నిబ్బానప్పత్తో నామ. సారమ్భో తే న విజ్జతీతి ఏవం సన్తే చ పన ‘‘త్వం దుస్సీలో, తుమ్హే దుస్సీలా’’తిఏవమాదికో ఉత్తరకరణవాచాలక్ఖణో సారమ్భోపి తే న విజ్జతి, న భవిస్సతియేవాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు, కోణ్డధానత్థేరోపి సత్థారా దిన్నఓవాదే ఠత్వా అరహత్తం పాపుణి, న చిరస్సేవ ఆకాసే ఉప్పతిత్వా పఠమం సలాకం గణ్హీతి.

కోణ్డధానత్థేరవత్థు చతుత్థం.