౭. కపిరాజచరియావణ్ణనా

౬౭. సత్తమే యదా అహం కపి ఆసిన్తి యస్మిం కాలే అహం కపియోనియం నిబ్బత్తిత్వా వుద్ధిమన్వాయ నాగబలో థామసమ్పన్నో అస్సపోతకప్పమాణో మహాసరీరో కపి హోమి. నదీకూలే దరీసయేతి ఏకిస్సా నదియా తీరే ఏకస్మిం దరీభాగే యదా వాసం కప్పేమీతి అత్థో.

తదా కిర బోధిసత్తో యూథపరిహరణం అకత్వా ఏకచరో హుత్వా విహాసి. తస్సా పన నదియా వేమజ్ఝే ఏకో దీపకో నానప్పకారేహి అమ్బపనసాదీహి ఫలరుక్ఖేహి సమ్పన్నో. బోధిసత్తో థామజవసమ్పన్నతాయ నదియా ఓరిమతీరతో ఉప్పతిత్వా దీపకస్స పన నదియా చ మజ్ఝే ఏకో పిట్ఠిపాసాణో అత్థి, తస్మిం పతతి. తతో ఉప్పతిత్వా తస్మిం దీపకే పతతి. సో తత్థ నానప్పకారాని ఫలాఫలాని ఖాదిత్వా సాయం తేనేవ ఉపాయేన పచ్చాగన్త్వా అత్తనో వసనట్ఠానే వసిత్వా పునదివసేపి తథేవ కరోతి. ఇమినా నియామేన వాసం కప్పేసి.

తస్మిం పన కాలే ఏకో కుమ్భీలో సపజాపతికో తస్సం నదియం వసతి. తస్స భరియా బోధిసత్తం అపరాపరం గచ్ఛన్తం దిస్వా తస్స హదయమంసే దోహళం ఉప్పాదేత్వా కుమ్భీలం ఆహ – ‘‘మయ్హం ఖో, అయ్యపుత్త, ఇమస్స వానరస్స హదయమంసే దోహళో ఉప్పన్నో’’తి. సో ‘‘సాధు, భద్దే, లచ్ఛసీ’’తి వత్వా ‘‘అజ్జ తం సాయం దీపకతో ఆగచ్ఛన్తమేవ గణ్హిస్సామీ’’తి గన్త్వా పిట్ఠిపాసాణే నిపజ్జి. బోధిసత్తో తం దివసం గోచరం చరిత్వా సాయన్హసమయే దీపకే ఠితోవ పాసాణం ఓలోకేత్వా ‘‘అయం పాసాణో ఇదాని ఉచ్చతరో ఖాయతి, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి చిన్తేసి. మహాసత్తస్స హి ఉదకప్పమాణఞ్చ పాసాణప్పమాణఞ్చ సువవత్థాపితమేవ హోతి. తేనస్స ఏతదహోసి – ‘‘అజ్జ ఇమిస్సా నదియా ఉదకం నేవ హాయతి, అథ చ పనాయం పాసాణో మహా హుత్వా పఞ్ఞాయతి, కచ్చి ను ఖో ఏత్థ మయ్హం గహణత్థాయ కుమ్భీలో నిపన్నో’’తి?

సో ‘‘వీమంసిస్సామి తావ న’’న్తి తత్థేవ ఠత్వా పాసాణేన సద్ధిం కథేన్తో వియ ‘‘భో, పాసాణా’’తి వత్వా పటివచనం అలభన్తో యావతతియం ‘‘భో, పాసాణా’’తి ఆహ. పాసాణో పటివచనం న దేతి. పునపి బోధిసత్తో ‘‘కిం, భో పాసాణ, అజ్జ మయ్హం పటివచనం న దేసీ’’తి ఆహ. కుమ్భీలో ‘‘అద్ధా అయం పాసాణో అఞ్ఞేసు దివసేసు వానరిన్దస్స పటివచనం దేతి మఞ్ఞే, అజ్జ పన మయా ఓత్థరితత్తా న దేతి, హన్దాహం దస్సామిస్స పటివచన’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘కిం వానరిన్దా’’తి ఆహ. ‘‘కోసి త్వ’’న్తి? ‘‘అహం కుమ్భీలో’’తి. ‘‘కిమత్థం ఏత్థ నిపన్నోసీ’’తి? ‘‘తవ హదయం పత్థయమానో’’తి. బోధిసత్తో చిన్తేసి – ‘‘అఞ్ఞో మే గమనమగ్గో నత్థి, పటిరుద్ధం వత మే గమన’’న్తి. తేన వుత్తం –

‘‘పీళితో సుసుమారేన, గమనం న లభామహం’’.

౬౮. ‘‘యమ్హోకాసే అహం ఠత్వా, ఓరా పారం పతామహం;

తత్థచ్ఛి సత్తువధకో, కుమ్భీలో లుద్దదస్సనో’’తి.

తత్థ ‘‘పీళితో సుసుమారేనా’’తి అద్ధగాథాయ వుత్తమేవత్థం. ‘‘యమ్హోకాసే’’తి గాథాయ పాకటం కరోతి. తత్థ యమ్హోకాసేతి యస్మిం నదీమజ్ఝే ఠితపిట్ఠిపాసాణసఙ్ఖాతే పదేసే ఠత్వా. ఓరాతి దీపకసఙ్ఖాతా ఓరతీరా. పారన్తి తదా మమ వసనట్ఠానభూతం నదియా పరతీరం. పతామహన్తి ఉప్పతిత్వా పతామి అహం. తత్థచ్ఛీతి తస్మిం పిట్ఠిపాసాణప్పదేసే సత్తుభూతో వధకో ఏకన్తేనేవ ఘాతకో పచ్చత్థికో లుద్దదస్సనో ఘోరరూపో భయానకదస్సనో నిసీది.

అథ మహాసత్తో చిన్తేసి – ‘‘అఞ్ఞో మే గమనమగ్గో నత్థి, అజ్జ మయా కుమ్భీలో వఞ్చేతబ్బో, ఏవఞ్హి అయఞ్చ మహతా పాపతో మయా పరిమోచితో సియా, మయ్హఞ్చ జీవితం లద్ధ’’న్తి. సో కుమ్భీలం ఆహ – ‘‘సమ్మ, కుమ్భీల, అహం తుయ్హం ఉపరి పతిస్సామీ’’తి. కుమ్భీలో ‘‘వానరిన్ద, పపఞ్చం అకత్వా ఇతో ఆగచ్ఛాహీ’’తి ఆహ. మహాసత్తో ‘‘అహం ఆగచ్ఛామి, త్వం పన అత్తనో ముఖం వివరిత్వా మం తవ సన్తికం ఆగతకాలే గణ్హాహీ’’తి అవోచ. కుమ్భీలానఞ్చ ముఖే వివటే అక్ఖీని నిమ్మీలన్తి. సో తం కారణం అసల్లక్ఖేన్తో ముఖం వివరి. అథస్స అక్ఖీని నిమ్మీలింసు. సో ముఖం వివరిత్వా సబ్బసో నిమ్మీలితక్ఖీ హుత్వా నిపజ్జి. మహాసత్తో తస్స తథాభావం ఞత్వా దీపకతో ఉప్పతితో గన్త్వా కుమ్భీలస్స మత్థకం అక్కమిత్వా తతో ఉప్పతన్తో విజ్జులతా వియ విజ్జోతమానో పరతీరే అట్ఠాసి. తేన వుత్తం –

౬౯. ‘‘సో మం అసంసి ఏహీతి, అహమ్పేమీతి తం వదిం;

తస్స మత్థకమక్కమ్మ, పరకూలే పతిట్ఠహి’’న్తి.

తత్థ అసంసీతి అభాసి. అహమ్పేమీతి అహమ్పి ఆగచ్ఛామీతి తం కథేసిం.

యస్మా పన తం దీపకం అమ్బజమ్బుపనసాదిఫలరుక్ఖసణ్డమణ్డితం రమణీయం నివాసయోగ్గఞ్చ, ‘‘ఆగచ్ఛామీ’’తి పన పటిఞ్ఞాయ దిన్నత్తా సచ్చం అనురక్ఖన్తో మహాసత్తోపి ‘‘ఆగమిస్సామేవా’’తి తథా అకాసి. తేన వుత్తం –

౭౦. ‘‘న తస్స అలికం భణితం, యథా వాచం అకాసహ’’న్తి.

యస్మా చేతం సచ్చానురక్ఖణం అత్తనో జీవితం పరిచ్చజిత్వా కతం, తస్మా ఆహ –

‘‘సచ్చేన మే సమో నత్థి, ఏసా మే సచ్చపారమీ’’తి.

కుమ్భీలో పన తం అచ్ఛరియం దిస్వా ‘‘ఇమినా వానరిన్దేన అతిఅచ్ఛేరకం కత’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘భో వానరిన్ద, ఇమస్మిం లోకే చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో అమిత్తే అభిభవతి, తే సబ్బేపి తుయ్హం అబ్భన్తరే అత్థి మఞ్ఞే’’తి ఆహ –

‘‘యస్సేతే చతురో ధమ్మా, వానరిన్ద, యథా తవ;

సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో, దిట్ఠం సో అతివత్తతీ’’తి. (జా. ౧.౨.౧౪౭);

తత్థ యస్సాతి యస్స కస్సచి పుగ్గలస్స. ఏతేతి ఇదాని వత్తబ్బే పచ్చక్ఖతో దస్సేతి. చతురో ధమ్మాతి చత్తారో గుణా. సచ్చన్తి వచీసచ్చం, ‘‘మమ సన్తికం ఆగమిస్సామీ’’తి వత్వా ముసావాదం అకత్వా ఆగతో ఏవాతి ఏతం తే వచీసచ్చం. ధమ్మోతి విచారణపఞ్ఞా, ‘‘ఏవం కతే ఇదం నామ భవిస్సతీ’’తి పవత్తా తే ఏసా విచారణపఞ్ఞా. ధితీతి అబ్బోచ్ఛిన్నం వీరియం వుచ్చతి, ఏతమ్పి తే అత్థి. చాగోతి అత్తపరిచ్చాగో, త్వం అత్తానం పరిచ్చజిత్వా మమ సన్తికం ఆగతో, యం పనాహం గణ్హితుం నాసక్ఖిం, మయ్హమేవేస దోసో. దిట్ఠన్తి పచ్చామిత్తం. సో అతివత్తతీతి యస్స పుగ్గలస్స యథా తవ ఏవం ఏతే చత్తారో ధమ్మా అత్థి, సో యథా మం త్వం అజ్జ అతిక్కన్తో, తథేవ అత్తనో పచ్చామిత్తం అతిక్కమతి అభిభవతీతి.

ఏవం కుమ్భీలో బోధిసత్తం పసంసిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం గతో. తదా కుమ్భీలో దేవదత్తో అహోసి, తస్స భరియా చిఞ్చమాణవికా, కపిరాజా పన లోకనాథో.

తస్స ఇధాపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ సేసపారమియో నిద్ధారేతబ్బా. తథా ఉదకస్స పాసాణస్స చ పమాణవవత్థానేన ఇదాని పాసాణో ఉచ్చతరో ఖాయతీతి పరిగ్గణ్హనవసేన పాసాణస్స ఉపరి సుసుమారస్స నిపన్నభావజాననం, పాసాణేన కథనాపదేసేన తస్సత్థస్స నిచ్ఛయగమనం, సుసుమారస్స ఉపరి అక్కమిత్వా సహసా పరతీరే పతిట్ఠానవసేన సీఘకారితాయ తస్స మహతా పాపతో పరిమోచనం, అత్తనో జీవితరక్ఖణం, సచ్చవాచానురక్ఖణఞ్చాతి ఏవమాదయో గుణానుభావా విభావేతబ్బాతి.

కపిరాజచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.