నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

చరియాపిటక-అట్ఠకథా

గన్థారమ్భకథా

చరియా సబ్బలోకస్స, హితా యస్స మహేసినో;

అచిన్తేయ్యానుభావం తం, వన్దే లోకగ్గనాయకం.

విజ్జాచరణసమ్పన్నా, యేన నీయన్తి లోకతో;

వన్దే తముత్తమం ధమ్మం, సమ్మాసమ్బుద్ధపూజితం.

సీలాదిగుణసమ్పన్నో, ఠితో మగ్గఫలేసు యో;

వన్దే అరియసఙ్ఘం తం, పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తరం.

వన్దనాజనితం పుఞ్ఞం, ఇతి యం రతనత్తయే;

హతన్తరాయో సబ్బత్థ, హుత్వాహం తస్స తేజసా.

ఇమస్మిం భద్దకప్పస్మిం, సమ్భతా యా సుదుక్కరా;

ఉక్కంసపారమిప్పత్తా, దానపారమితాదయో.

తాసం సమ్బోధిచరియానం, ఆనుభావవిభావనం;

సక్కేసు నిగ్రోధారామే, వసన్తేన మహేసినా.

యం ధమ్మసేనాపతినో, సబ్బసావకకేతునో;

లోకనాథేన చరియా-పిటకం నామ దేసితం.

యం ఖుద్దకనికాయస్మిం, సఙ్గాయింసు మహేసయో;

ధమ్మసఙ్గాహకా సత్థు, హేతుసమ్పత్తిదీపనం.

తస్స సమ్బోధిసమ్భార-విభాగనయయోగతో;

కిఞ్చాపి దుక్కరా కాతుం, అత్థసంవణ్ణనా మయా.

సహ సంవణ్ణనం యస్మా, ధరతే సత్థు సాసనం;

పుబ్బాచరియసీహానం, తిట్ఠతేవ వినిచ్ఛయో.

తస్మా తం అవలమ్బిత్వా, ఓగాహిత్వా చ సబ్బసో;

జాతకానుపనిస్సాయ, పోరాణట్ఠకథానయం.

నిస్సితం వాచనామగ్గం, సువిసుద్ధమనాకులం;

మహావిహారవాసీనం, నిపుణత్థవినిచ్ఛయం.

నీతనేయ్యత్థభేదా చ, పారమీ పరిదీపయం;

కరిస్సామి తం చరియా-పిటకస్సత్థవణ్ణనం.

ఇతి ఆకఙ్ఖమానస్స, సద్ధమ్మస్స చిరట్ఠితిం;

విభజన్తస్స తస్సత్థం, నిసామయథ సాధవోతి.

తత్థ చరియాపిటకన్తి కేనట్ఠేన చరియాపిటకం? అతీతాసు జాతీసు సత్థు చరియానుభావప్పకాసినీ పరియత్తీతి కత్వా, పరియత్తిఅత్థో హి అయం పిటకసద్దో, ‘‘మా పిటకసమ్పదానేనా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౬) వియ. అథ వా యస్మా సా పరియత్తి తస్సేవ సత్థు పురిమజాతీసు చరియానం ఆనుభావప్పకాసనేన భాజనభూతా, తస్మాపి ‘‘చరియాపిటక’’న్తి వుచ్చతి, భాజనత్థోపి హి పిటకసద్దో నిద్దిట్ఠో ‘‘అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య, కుదాలపిటకం ఆదాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౨౮; అ. ని. ౩.౭౦) వియ. తం పనేతం చరియాపిటకం వినయపిటకం, సుత్తన్తపిటకం, అభిధమ్మపిటకన్తి తీసు పిటకేసు సుత్తన్తపిటకపరియాపన్నం. దీఘనికాయో, మజ్ఝిమనికాయో, సంయుత్తనికాయో, అఙ్గుత్తరనికాయో, ఖుద్దకనికాయోతి పఞ్చసు నికాయేసు ఖుద్దకనికాయపరియాపన్నం. సుత్తం, గేయ్యం, వేయ్యాకరణం, గాథా, ఉదానం, ఇతివుత్తకం, జాతకం, అబ్భుతధమ్మం, వేదల్లన్తి నవసు సాసనఙ్గేసు గాథాసఙ్గహం.

‘‘ద్వాసీతి బుద్ధతో గణ్హిం, ద్వేసహస్సాని భిక్ఖుతో;

చతురాసీతి సహస్సాని, యే మే ధమ్మా పవత్తినో’’తి. (థేరగా. ౧౦౨౭) –

ఏవం ధమ్మభణ్డాగారికేన పటిఞ్ఞాతేసు చతురాసీతియా ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సేసు కతిపయధమ్మక్ఖన్ధసఙ్గహం. వగ్గతో అకిత్తివగ్గో, హత్థినాగవగ్గో, యుధఞ్జయవగ్గోతి వగ్గత్తయసఙ్గహం. చరియతో అకిత్తివగ్గే దస, హత్థినాగవగ్గే దస, యుధఞ్జయవగ్గే పఞ్చదసాతి పఞ్చతింసచరియాసఙ్గహం. తీసు వగ్గేసు అకిత్తివగ్గో ఆది, చరియాసు అకిత్తిచరియా. తస్సాపి –

‘‘కప్పే చ సతసహస్సే, చతురో చ అసఙ్ఖియే;

ఏత్థన్తరే యం చరితం, సబ్బం తం బోధిపాచన’’న్తి. –

అయం గాథా ఆది. తస్స ఇతో పభుతి అనుక్కమేన అత్థసంవణ్ణనా హోతి.

గన్థారమ్భకథా నిట్ఠితా.

నిదానకథా

సా పనాయం అత్థసంవణ్ణనా యస్మా దూరేనిదానం, అవిదూరేనిదానం, సన్తికేనిదానన్తి ఇమాని తీణి నిదానాని దస్సేత్వా వుచ్చమానా సుణన్తేహి సముదాగమతో పట్ఠాయ సుట్ఠు విఞ్ఞాతా నామ హోతి. తస్మా తేసం నిదానానం అయం విభాగో వేదితబ్బో.

దీపఙ్కరదసబలస్స పాదమూలస్మిఞ్హి కతాభినీహారస్స మహాబోధిసత్తస్స యావ తుసితభవనే నిబ్బత్తి, తావ పవత్తో కథామగ్గో దూరేనిదానం నామ. తుసితభవనతో పట్ఠాయ యావ బోధిమణ్డే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పత్తి, తావ పవత్తో కథామగ్గో అవిదూరేనిదానం నామ. మహాబోధిమణ్డతో పన పట్ఠాయ యావ పచ్చుప్పన్నవత్థు, తావ పవత్తో కథామగ్గో సన్తికేనిదానం నామ. ఇమేసు తీసు నిదానేసు యస్మా దూరేనిదానఅవిదూరేనిదానాని సబ్బసాధారణాని, తస్మా తాని జాతకట్ఠకథాయం (జా. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా) విత్థారితనయేనేవ విత్థారతో వేదితబ్బాని. సన్తికేనిదానే పన అత్థి విసేసోతి తిణ్ణమ్పి నిదానానం అయమాదితో పట్ఠాయ సఙ్ఖేపకథా.

దీపఙ్కరస్స భగవతో పాదమూలే కతాభినీహారో బోధిసత్తభూతో లోకనాథో అత్తనో అభినీహారానురూపం సమత్తింసపారమియో పూరేత్వా, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసమ్భారం మత్థకం పాపేత్వా, తుసితభవనే నిబ్బత్తో బుద్ధభావాయ ఉప్పత్తికాలం ఆగమయమానో, తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతో సక్యరాజకులే పటిసన్ధిం గహేత్వా అనన్తేన పరిహారేన మహన్తేన సిరిసోభగ్గేన వడ్ఢమానో అనుక్కమేన యోబ్బనం పత్వా ఏకూనతింసే వయస్మిం కతమహాభినిక్ఖమనో, ఛబ్బస్సాని మహాపధానం పదహిత్వా, వేసాఖపుణ్ణమాయం బోధిరుక్ఖమూలే నిసిన్నో సూరియే అనత్థఙ్గమితేయేవ మారబలం విధమిత్వా పురిమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరిత్వా, మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేత్వా, పచ్ఛిమయామే దియడ్ఢకిలేససహస్సం ఖేపేత్వా, అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిమభిసమ్బుజ్ఝి.

తతో తత్థేవ సత్తసత్తాహే వీతినామేత్వా, ఆసాళ్హిపుణ్ణమాయం బారాణసిం గన్త్వా ఇసిపతనే మిగదాయే అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞప్పముఖా అట్ఠారస బ్రహ్మకోటియో ధమ్మామతం పాయేన్తో, ధమ్మచక్కం (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩ ఆదయో; పటి. మ. ౨.౩౦) పవత్తేత్వా, యసాదికే వేనేయ్యే అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా, తే సబ్బేవ సట్ఠి అరహన్తే లోకానుగ్గహాయ విస్సజ్జేత్వా, ఉరువేలం గచ్ఛన్తో కప్పాసికవనసణ్డే తింస భద్దవగ్గియే సోతాపత్తిఫలాదీసు పతిట్ఠాపేత్వా, ఉరువేలం గన్త్వా అడ్ఢుడ్ఢాని పాటిహారియసహస్సాని దస్సేత్వా ఉరువేలకస్సపాదయో సహస్సజటిలపరివారే తేభాతికజటిలే వినేత్వా, తేహి పరివుతో రాజగహనగరూపచారే లట్ఠివనుయ్యానే నిసిన్నో బిమ్బిసారప్పముఖే ద్వాదసనహుతే బ్రాహ్మణగహపతికే సాసనే ఓతారేత్వా, మగధరాజేన కారితే వేళువనవిహారే విహరతి.

అథేవం భగవతి వేళువనే విహరన్తే సారిపుత్తమోగ్గల్లానేసు అగ్గసావకట్ఠానే ఠపితేసు సావకసన్నిపాతే జాతే, సుద్ధోదనమహారాజా ‘‘పుత్తో కిర మే ఛబ్బస్సాని దుక్కరకారికం చరిత్వా పరమాభిసమ్బోధిం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో రాజగహం నిస్సాయ వేళువనే విహరతీ’’తి సుత్వా దసపురిససహస్సపరివారే, అనుక్కమేన దస అమచ్చే పేసేసి ‘‘పుత్తం మే ఇధానేత్వా దస్సేథా’’తి. తేసు రాజగహం గన్త్వా సత్థు ధమ్మదేసనాయ అరహత్తే పతిట్ఠితేసు కాళుదాయిత్థేరేన రఞ్ఞో అధిప్పాయే ఆరోచితే భగవా వీసతిసహస్సఖీణాసవపరివుతో రాజగహతో నిక్ఖమిత్వా సట్ఠియోజనం కపిలవత్థుం ద్వీహి మాసేహి సమ్పాపుణి. సక్యరాజానో ‘‘అమ్హాకం ఞాతిసేట్ఠం పస్సిస్సామా’’తి సన్నిపతిత్వా నిగ్రోధారామం భగవతో చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ వసనయోగ్గం కారేత్వా, గన్ధపుప్ఫాదిహత్థా పచ్చుగ్గమనం కత్వా, సత్థారం నిగ్రోధారామం పవేసేసుం. తత్ర భగవా వీసతిసహస్సఖీణాసవపరివుతో పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీది. సాకియా మానత్థద్ధా సత్థు పణిపాతం నాకంసు. భగవా తేసం అజ్ఝాసయం ఓలోకేత్వా మానం భఞ్జిత్వా తే ధమ్మదేసనాయ భాజనే కాతుం అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఆకాసం అబ్భుగ్గన్త్వా తేసం సీసే పాదపంసుం ఓకిరమానో వియ, కణ్డమ్బరుక్ఖమూలే కతపాటిహారియసదిసం యమకపాటిహారియం అకాసి. రాజా తం అచ్ఛరియం దిస్వా ‘‘అయం లోకే అగ్గపుగ్గలో’’తి వన్ది. రఞ్ఞా పన వన్దితే తే ఠాతుం నామ న సక్కోన్తి, సబ్బేపి సాకియా వన్దింసు.

తదా కిర భగవా యమకపాటిహారియం కరోన్తో లోకవివరణపాటిహారియమ్పి అకాసి – యస్మిం వత్తమానే మనుస్సా మనుస్సలోకే యథాఠితా యథానిసిన్నావ చాతుమహారాజికతో పట్ఠాయ యావ అకనిట్ఠభవనా సబ్బే దేవే తత్థ తత్థ అత్తనో భవనే కీళన్తే దిబ్బానుభావేన జోతన్తే మహతిం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తే సన్తాని సమాపత్తిసుఖాని అనుభవన్తే అఞ్ఞమఞ్ఞం ధమ్మం సాకచ్ఛన్తే చ బుద్ధానుభావేన అత్తనో మంసచక్ఖునావ పస్సన్తి. తథా హేట్ఠాపథవియం అట్ఠసు మహానిరయేసు, సోళససు చ ఉస్సదనిరయేసు, లోకన్తరనిరయే చాతి తత్థ తత్థ మహాదుక్ఖం అనుభవమానే సత్తే పస్సన్తి. దససహస్సిలోకధాతుయం దేవా మహచ్చదేవానుభావేన తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతా పఞ్జలికా నమస్సమానా పయిరుపాసన్తి, బుద్ధగుణపటిసంయుత్తా గాథాయో ఉదాహరన్తా థోమేన్తి అప్ఫోటేన్తి హసన్తి పీతిసోమనస్సం పవేదేన్తి. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘భుమ్మా మహారాజికా తావతింసా, యామా చ దేవా తుసితా చ నిమ్మితా;

పరనిమ్మితా యేపి చ బ్రహ్మకాయికా, ఆనన్దితా విపులమకంసు ఘోస’’న్తి. (బు. వం. ౧.౬)

తదా హి దసబలో ‘‘అతులం అత్తనో బుద్ధబలం దస్సేస్సామీ’’తి మహాకరుణాయ సముస్సాహితో ఆకాసే దససహస్సచక్కవాళసమాగమే చఙ్కమం మాపేత్వా, ద్వాదసయోజనవిత్థతే సబ్బరతనమయే చఙ్కమే ఠితో యథావుత్తం దేవమనుస్సనయనవిహఙ్గానం ఏకనిపాతభూతమచ్ఛరియం అనఞ్ఞసాధారణం బుద్ధానం సమాధిఞాణానుభావదీపనం పాటిహారియం దస్సేత్వా, పున తస్మిం చఙ్కమే చఙ్కమన్తో వేనేయ్యానం అజ్ఝాసయానురూపం అచిన్తేయ్యానుభావాయ అనోపమాయ బుద్ధలీళాయ ధమ్మం దేసేసి. తేన వుత్తం –

‘‘న హేతే జానన్తి సదేవమానుసా, బుద్ధో అయం కీదిసకో నరుత్తమో;

ఇద్ధిబలం పఞ్ఞాబలఞ్చ కీదిసం, బుద్ధబలం లోకహితస్స కీదిసం.

‘‘న హేతే జానన్తి సదేవమానుసా, బుద్ధో అయం ఏదిసకో నరుత్తమో;

ఇద్ధిబలం పఞ్ఞాబలఞ్చ ఏదిసం, బుద్ధబలం లోకహితస్స ఏదిసం.

‘‘హన్దాహం దస్సయిస్సామి, బుద్ధబలమనుత్తరం;

చఙ్కమం మాపయిస్సామి, నభే రతనమణ్డిత’’న్తి. (బు. వం. ౧.౩-౫);

ఏవం తథాగతే అత్తనో బుద్ధానుభావదీపనం పాటిహారియం దస్సేత్వా ధమ్మం దేసేన్తే ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తో రాజగహే గిజ్ఝకూటపబ్బతే ఠితో దిబ్బచక్ఖునా పస్సిత్వా, తేన బుద్ధానుభావసన్దస్సనేన అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతో ‘‘హన్దాహం భియ్యోసోమత్తాయ బుద్ధానుభావం లోకస్స పాకటం కరిస్సామీ’’తి సఞ్జాతపరివితక్కో అత్తనో పరివారభూతానం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం తమత్థం ఆరోచేత్వా ఇద్ధియా ఆకాసేన తావదేవ ఆగన్త్వా సపరివారో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా దసనఖసమోధానసముజ్జలమఞ్జలిం సిరసి పగ్గయ్హ తథాగతస్స మహాభినీహారం పారమిపరిపూరణఞ్చ పుచ్ఛి. భగవా తం కాయసక్ఖిం కత్వా తత్థ సన్నిపతితమనుస్సానఞ్చేవ దససహస్సచక్కవాళదేవబ్రహ్మానఞ్చ అత్తనో బుద్ధానుభావం పరిదీపయన్తో బుద్ధవంసం దేసేసి. తేన వుత్తం –

‘‘సారిపుత్తో మహాపఞ్ఞో, సమాధిజ్ఝానకోవిదో;

పఞ్ఞాయ పారమిప్పత్తో, పుచ్ఛతి లోకనాయకం.

‘‘కీదిసో తే మహావీర, అభినీహారో నరుత్తమ;

కమ్హి కాలే తయా ధీర, పత్థితా బోధిముత్తమా.

‘‘దానం సీలఞ్చ నేక్ఖమ్మం, పఞ్ఞా వీరియఞ్చ కీదిసం;

ఖన్తి సచ్చమధిట్ఠానం, మేత్తుపేక్ఖా చ కీదిసా.

‘‘దస పారమీ తయా ధీర, కీదిసీ లోకనాయక;

కథం ఉపపారమీ పుణ్ణా, పరమత్థపారమీ కథం.

‘‘తస్స పుట్ఠో వియాకాసి, కరవీకమధురగిరో;

నిబ్బాపయన్తో హదయం, హాసయన్తో సదేవక’’న్తి. (బు. వం. ౧.౭౪-౭౮);

ఏవం భగవతా బుద్ధవంసే దేసితే ఆయస్మా ధమ్మసేనాపతి ‘‘అహో బుద్ధానం హేతుసమ్పదా, అహో సముదాగమసమ్పత్తి, అహో మహాభినీహారసమిజ్ఝనా, దుక్కరం వత భగవతా కతం ఏత్తకం కాలం ఏవం పారమియో పూరేన్తేన, ఏవంవిధస్స బోధిసమ్భారసమ్భరణస్స అనుచ్ఛవికమేవ చేతం ఫలం, యదిదం సబ్బఞ్ఞుతా బలేసు చ వసీభావో ఏవంమహిద్ధికతా ఏవంమహానుభావతా’’తి బుద్ధగుణారమ్మణం ఞాణం పేసేసి. సో అనఞ్ఞసాధారణం భగవతో సీలం సమాధి పఞ్ఞా విముత్తి విముత్తిఞాణదస్సనం హిరిఓత్తప్పం సద్ధావీరియం సతిసమ్పజఞ్ఞం సీలవిసుద్ధి దిట్ఠివిసుద్ధి సమథవిపస్సనా తీణి కుసలమూలాని తీణి సుచరితాని తయో సమ్మావితక్కా తిస్సో అనవజ్జసఞ్ఞాయో తిస్సో ధాతుయో చత్తారో సతిపట్ఠానా చత్తారో సమ్మప్పధానా చత్తారో ఇద్ధిపాదా చత్తారో అరియమగ్గా చత్తారి అరియఫలాని చతస్సో పటిసమ్భిదా చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణాని చత్తారో అరియవంసా చత్తారి వేసారజ్జఞాణాని పఞ్చ పధానియఙ్గాని పఞ్చఙ్గికో సమ్మాసమాధి పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ బలాని పఞ్చ నిస్సరణియా ధాతుయో పఞ్చ విముత్తాయతనఞాణాని పఞ్చ విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా ఛ సారణీయా ధమ్మా ఛ అనుస్సతిట్ఠానాని ఛ గారవా ఛ నిస్సరణియా ధాతుయో ఛ సతతవిహారా ఛ అనుత్తరియాని ఛ నిబ్బేధభాగియా సఞ్ఞా ఛ అభిఞ్ఞా ఛ అసాధారణఞాణాని సత్త అపరిహానియా ధమ్మా సత్త అరియధనాని సత్త బోజ్ఝఙ్గా సత్త సప్పురిసధమ్మా సత్త నిద్దసవత్థూని సత్త సఞ్ఞా సత్త దక్ఖిణేయ్యపుగ్గలదేసనా సత్త ఖీణాసవబలదేసనా అట్ఠ పఞ్ఞాపటిలాభహేతుదేసనా అట్ఠ సమ్మత్తాని అట్ఠ లోకధమ్మాతిక్కమా అట్ఠ ఆరమ్భవత్థూని అట్ఠ అక్ఖణదేసనా అట్ఠ మహాపురిసవితక్కా అట్ఠ అభిభాయతనదేసనా అట్ఠ విమోక్ఖా నవ యోనిసోమనసికారమూలకా ధమ్మా నవ పారిసుద్ధిపధానియఙ్గాని నవ సత్తావాసదేసనా నవ ఆఘాతప్పటివినయా నవ పఞ్ఞా నవ నానత్తదేసనా నవ అనుపుబ్బవిహారా దస నాథకరణా ధమ్మా దస కసిణాయతనాని దస కుసలకమ్మపథా దస సమ్మత్తాని దస అరియవాసా దస అసేక్ఖా ధమ్మా దస రతనాని దస తథాగతబలాని ఏకాదస మేత్తానిసంసా ద్వాదస ధమ్మచక్కాకారా తేరస ధుతఙ్గగుణా చుద్దస బుద్ధఞాణాని పఞ్చదస విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా సోళసవిధా ఆనాపానస్సతీ సోళస అపరమ్పరియా ధమ్మా అట్ఠారస బుద్ధధమ్మా ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని చతుచత్తాలీస ఞాణవత్థూని పఞ్ఞాస ఉదయబ్బయఞాణాని పరోపణ్ణాస కుసలధమ్మా సత్తసత్తతి ఞాణవత్థూని చతువీసతికోటిసతసహస్ససమాపత్తిసఞ్చారితమహావజిరఞాణం అనన్తనయసమన్తపట్ఠానపవిచయపచ్చవేక్ఖణదేసనాఞాణాని తథా అనన్తాసు లోకధాతూసు అనన్తానం సత్తానం ఆసయాదివిభావనఞాణాని చాతి ఏవమాదికే అచిన్తేయ్యానుభావే బుద్ధగుణే ధమ్మన్వయతో అనుగచ్ఛన్తో అనుస్సరన్తో నేవ అన్తం, న పమాణం పస్సి. థేరో హి అత్తనోపి నామ గుణానం అన్తం వా పమాణం వా ఆవజ్జేన్తో న పస్సతి, సో భగవతో గుణానం పమాణం కిం పస్సిస్సతి? యస్స యస్స హి పఞ్ఞా మహతీ ఞాణం విసదం, సో సో బుద్ధగుణే మహన్తతో సద్దహతి, ఇతి థేరో భగవతో గుణానం పమాణం వా పరిచ్ఛేదం వా అపస్సన్తో ‘‘మాదిసస్స నామ సావకపారమిఞాణే ఠితస్స బుద్ధగుణా ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దితుం న సక్కా, పగేవ ఇతరేసం. అహో అచిన్తేయ్యా అపరిమేయ్యభేదా మహానుభావా సబ్బఞ్ఞుగుణా, కేవలం పనేతే ఏకస్స బుద్ధఞాణస్సేవ సబ్బసో గోచరా, నాఞ్ఞేసం. కథేతుం పన సమ్మాసమ్బుద్ధేహిపి విత్థారతో న సక్కాయేవా’’తి నిట్ఠమగమాసి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘బుద్ధోపి బుద్ధస్స భణేయ్య వణ్ణం, కప్పమ్పి చే అఞ్ఞమభాసమానో;

ఖీయేథ కప్పో చిరదీఘమన్తరే, వణ్ణో న ఖీయేథ తథాగతస్సా’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౦౪; ౩.౧౪౧; ఉదా. అట్ఠ. ౫౩);

ఏవం బుద్ధానం గుణమహన్తతం నిస్సాయ ఉప్పన్నబలవపీతిసోమనస్సో పున చిన్తేసి – ‘‘ఏవరూపానం నామ బుద్ధగుణానం హేతుభూతా బుద్ధకారకా ధమ్మా పారమియో అహో మహానుభావా. కతమాసు ను ఖో జాతీసు పారమితా పరిపాచితా, కథం వా పరిపాకం గతా, హన్దాహం ఇమమత్థం పుచ్ఛన్తో ఏవమ్పి సముదాగమతో పట్ఠాయ బుద్ధానుభావం ఇమస్స సదేవకస్స లోకస్స పాకటతరం కరిస్సామీ’’తి. సో ఏవం చిన్తేత్వా భగవన్తం ఇమం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘కతమాసు ను ఖో, భన్తే, జాతీసు ఇమే బుద్ధకారకా ధమ్మా పరిపాచితా, కథం వా పరిపాకం గతా’’తి? అథస్స భగవా తస్మిం రతనచఙ్కమే తిసన్ధిపల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా యుగన్ధరపబ్బతే బాలసూరియో వియ విరోచమానో నిసిన్నో ‘‘సారిపుత్త, మయ్హం బుద్ధకారకా ధమ్మా సమాదానతో పట్ఠాయ నిరన్తరం సక్కచ్చకారితాయ వీరియూపత్థమ్భేన చ సబ్బేసు కప్పేసు భవతో భవం జాతితో జాతిం పరిపచ్చన్తాయేవ అహేసుం, ఇమస్మిం పన భద్దకప్పే ఇమాసు జాతీసు తే పరిపక్కా జాతా’’తి దస్సేన్తో ‘‘కప్పే చ సతసహస్సే’’తిఆదినా చరియాపిటకం బుద్ధాపదానియన్తి దుతియాభిధానం ధమ్మపరియాయం అభాసి. అపరే పన ‘‘రతనచఙ్కమే చఙ్కమన్తో దేవాతిదేవో దేవబ్రహ్మాదీహి పూజియమానో నిగ్రోధారామే ఓతరిత్వా వీసతిసహస్సఖీణాసవపరివుతో పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో భగవా వుత్తనయేనేవ ఆయస్మతా సారిపుత్తేన పుచ్ఛితో చరియాపిటకం దేసేసీ’’తి వదన్తి. ఏత్తావతా దూరేనిదానఅవిదూరేనిదానాని సఙ్ఖేపతో దస్సేత్వా చరియాపిటకస్స సన్తికేనిదానం విత్థారతో నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం. దూరేనిదానం పన అసఙ్ఖ్యేయ్యవిభావనాయం ఆవి భవిస్సతీతి.

౧. ఇదాని ‘‘కప్పే చ సతసహస్సే’’తిఆదినయప్పవత్తాయ చరియాపిటకపాళియా అత్థసంవణ్ణనా హోతి. తత్రాయం కప్ప-సద్దో సఉపసగ్గో అనుపసగ్గో చ వితక్కవిధానపటిభాగపఞ్ఞత్తికాలపరమాయుసమణవోహారసమన్తభావాభిసద్దహన- ఛేదనవినియోగవినయకిరియాలేసన్తరకప్పతణ్హాదిట్ఠిఅసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పమహాకప్పాదీసు దిస్సతి. తథా హేస ‘‘నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పో అబ్యాపాదసఙ్కప్పో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౩౭) వితక్కే ఆగతో. ‘‘చీవరే వికప్పం ఆపజ్జేయ్యా’’తిఆదీసు (పారా. ౬౪౨) విధానే, అధికవిధానం ఆపజ్జేయ్యాతి అత్థో. ‘‘సత్థుకప్పేన వత కిర, భో, సావకేన సద్ధిం మన్తయమానా న జానిమ్హా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౬౦) పటిభాగే. సత్థుసదిసేనాతి అయఞ్హి తత్థ అత్థో. ‘‘ఇధాయస్మా, కప్పో’’తిఆదీసు (సు. ని. ౧౦౯౮) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘యేన సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౮౭) కాలే. ‘‘ఆకఙ్ఖమానో, ఆనన్ద, తథాగతో కప్పం వా తిట్ఠేయ్య కప్పావసేసం వా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౭౮; ఉదా. ౫౧) పరమాయుమ్హి. ఆయుకప్పో హి ఇధ కప్పోతి అధిప్పేతో. ‘‘అనుజానామి, భిక్ఖవే, పఞ్చహి సమణకప్పేహి ఫలం పరిభుఞ్జితు’’న్తిఆదీసు (చూళవ. ౨౫౦) సమణవోహారే. ‘‘కేవలకప్పం జేతవనం ఓభాసేత్వా’’తిఆదీసు (ఖు. పా. ౫.౧; సు. ని. మఙ్గలసుత్త) సమన్తభావే. ‘‘సద్ధా సద్దహనా ఓకప్పనా అభిప్పసాదో’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౨) అభిసద్దహనే, సద్ధాయన్తి అత్థో. ‘‘అలఙ్కతో కప్పితకేసమస్సూ’’తిఆదీసు (వి. వ. ౧౦౯౪; జా. ౨.౨౨.౧౩౬౮) ఛేదనే. ‘‘ఏవమేవ ఇతో దిన్నం, పేతానం ఉపకప్పతీ’’తిఆదీసు (ఖు. పా. ౭.౭; పే. వ. ౨౦) వినియోగే. ‘‘కప్పకతేన అకప్పకతం సంసిబ్బితం హోతీ’’తిఆదీసు (పాచి. ౩౭౧) వినయకిరియాయం. ‘‘అత్థి కప్పో నిపజ్జితుం, హన్దాహం నిపజ్జామీ’’తిఆదీసు లేసే. ‘‘ఆపాయికో నేరయికో కప్పట్ఠో సఙ్ఘభేదకో…పే… కప్పం నిరయమ్హి పచ్చతీ’’తి (ఇతివు. ౧౮; చూళవ. ౩౫౪; కథా. ౬౫౭, ౮౬౨) చ ఆదీసు అన్తరకప్పే.

‘‘న కప్పయన్తి న పురేక్ఖరోన్తి, ధమ్మాపి తేసం న పటిచ్ఛితాసే;

న బ్రాహ్మణో సీలవతేన నేయ్యో, పారఙ్గతో న పచ్చేతి తాదీ’’తి. –

ఆదీసు (సు. ని. ౮౦౯) తణ్హాదిట్ఠీసు. తథా హి వుత్తం నిద్దేసే ‘‘కప్పాతి ఉద్దానతో ద్వే కప్పా తణ్హాకప్పో దిట్ఠికప్పో’’తి (మహాని. ౨౮). ‘‘అనేకేపి సంవట్టకప్పే అనేకేపి వివట్టకప్పే’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౪౪; మ. ని. ౧.౬౮) అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పే. ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, కప్పస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యానీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౫౬) మహాకప్పే. ఇధాపి మహాకప్పేయేవ దట్ఠబ్బో (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౯; ౩.౨౭౫; సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౧౨౮; ఖు. పా. అట్ఠ. ౫.ఏవమిచ్చాదిపాఠవణ్ణనా).

తత్రాయం పదసిద్ధి – కప్పీయతీతి కప్పో, ఏత్తకాని వస్సానీతి వా ఏత్తకాని వస్ససతానీతి వా ఏత్తకాని వస్ససహస్సానీతి వా ఏత్తకాని వస్ససతసహస్సానీతి వా సంవచ్ఛరవసేన గణేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా కేవలం సాసపరాసిఉపమాదీహి కప్పేతబ్బో పరికప్పేతబ్బపరిమాణోతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కీవ దీఘో ను ఖో, భన్తే, కప్పోతి? దీఘో ఖో, భిక్ఖు, కప్పో, సో న సుకరో సఙ్ఖాతుం ‘ఏత్తకాని వస్సానీ’తి వా ‘ఏత్తకాని వస్ససతానీ’తి వా ‘ఏత్తకాని వస్ససహస్సానీ’తి వా ‘ఏత్తకాని వస్ససతసహస్సానీ’తి వా. సక్కా పన, భన్తే, ఉపమం కాతున్తి? ‘సక్కా, భిక్ఖూ’తి భగవా అవోచ. సేయ్యథాపి, భిక్ఖు, యోజనం ఆయామేన యోజనం విత్థారేన యోజనం ఉబ్బేధేన మహాసాసపరాసి. తతో వస్ససతస్స వస్ససహస్సస్స అచ్చయేన ఏకమేకం సాసపం ఉద్ధరేయ్య, ఖిప్పతరం ఖో సో, భిక్ఖు, మహాసాసపరాసి ఇమినా ఉపక్కమేన పరిక్ఖయం పరియాదానం గచ్ఛేయ్య, న త్వేవ కప్పో, ఏవం దీఘో ఖో, భిక్ఖు, కప్పో’’తి (సం. ని. ౨.౧౨౮).

స్వాయం మహాకప్పో సంవట్టాదివసేన చతుఅసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పసఙ్గహో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, కప్పస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యాని. కతమాని చత్తారి? సంవట్టో, సంవట్టట్ఠాయీ, వివట్టో, వివట్టట్ఠాయీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౫౬).

తత్థ తయో సంవట్టా – తేజోసంవట్టో, ఆపోసంవట్టో, వాయోసంవట్టోతి. తిస్సో సంవట్టసీమా – ఆభస్సరా, సుభకిణ్హా, వేహప్ఫలాతి. యదా హి కప్పో తేజేన సంవట్టతి, ఆభస్సరతో హేట్ఠా అగ్గినా డయ్హతి. యదా ఆపేన సంవట్టతి, సుభకిణ్హతో హేట్ఠా ఉదకేన విలీయతి. యదా వాయునా సంవట్టతి, వేహప్ఫలతో హేట్ఠా వాతేన విద్ధంసతి. విత్థారతో పన కోటిసతసహస్సచక్కవాళం వినస్సతి, యం బుద్ధానం ఆణాక్ఖేత్తన్తి వుచ్చతి. తేసు తీసు సంవట్టేసు యథాక్కమం కప్పవినాసకమహామేఘతో యావ జాలాయ వా ఉదకస్స వా వాతస్స వా ఉపచ్ఛేదో ఇదం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం సంవట్టో నామ. కప్పవినాసకజాలాదిపచ్ఛేదతో యావ కోటిసతసహస్సచక్కవాళపరిపూరకో సమ్పత్తిమహామేఘో ఉట్ఠహతి, ఇదం దుతియం అసఙ్ఖ్యేయ్యం సంవట్టట్ఠాయీ నామ.

సమ్పత్తిమహామేఘతో యావ చన్దిమసూరియపాతుభావో, ఇదం తతియం అసఙ్ఖ్యేయ్యం వివట్టో నామ. చన్దిమసూరియపాతుభావతో యావ పున కప్పవినాసకమహామేఘో, ఇదం చతుత్థం అసఙ్ఖ్యేయ్యం వివట్టట్ఠాయీ నామ. ఇమేసు చతుసట్ఠిఅన్తరకప్పసఙ్గహం వివట్టట్ఠాయీ. తేన సమానకాలపరిచ్ఛేదా వివట్టాదయో వేదితబ్బా. ‘‘వీసతిఅన్తరకప్పసఙ్గహ’’న్తి ఏకే. ఇతి ఇమాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని ఏకో మహాకప్పో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘స్వాయం మహాకప్పో సంవట్టాదివసేన చతుఅసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పసఙ్గహో’’తి.

కప్పేతి చ అచ్చన్తసంయోగవసేన ఉపయోగబహువచనం. సతసహస్సేతి కప్పసద్దసమ్బన్ధేన చాయం పుల్లిఙ్గనిద్దేసో, ఇధాపి అచ్చన్తసంయోగవసేనేవ బహువచనం. సమానాధికరణఞ్హేతం పదద్వయం. చతురో చ అసఙ్ఖియేతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. కస్స పన అసఙ్ఖియేతి అఞ్ఞస్స అవుత్తత్తా కప్పస్స చ వుత్తత్తా పకరణతో కప్పానన్తి అయమత్థో విఞ్ఞాయతేవ. న హి వుత్తం వజ్జేత్వా అవుత్తస్స కస్సచి గహణం యుత్తన్తి. చ-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, మహాకప్పానం చతురో అసఙ్ఖ్యేయ్యే సతసహస్సే చ మహాకప్పేతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. అసఙ్ఖియేతి ఏత్థ సఙ్ఖాతుం న సక్కాతి అసఙ్ఖియా, గణనం అతిక్కన్తాతి అత్థో. ‘‘అసఙ్ఖ్యేయ్యన్తి ఏకో గణనవిసేసో’’తి ఏకే. తే హి ఏకతో పట్ఠాయ మహాబలక్ఖపరియోసానాని ఏకూనసట్ఠిట్ఠానాని వజ్జేత్వా దసమహాబలక్ఖాని అసఙ్ఖ్యేయ్యం నామ, సట్ఠిమట్ఠానన్తరన్తి వదన్తి. తం న యుజ్జతి, సఙ్ఖ్యాఠానన్తరం నామ గణనవిసేసో, తస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యభావాభావతో ఏకం ఠానన్తరం అసఙ్ఖ్యేయ్యఞ్చాతి విరుద్ధమేతం. నను చ అసఙ్ఖ్యభావేన అసఙ్ఖ్యేయ్యత్తేపి తస్స చతుబ్బిధభావో న యుజ్జతీతి? నో న యుజ్జతి. చతూసు ఠానేసు అసఙ్ఖ్యేయ్యభావస్స ఇచ్ఛితత్తా. తత్రాయమాదితో పట్ఠాయ విభావనా –

అతీతే కిర ఏకస్మిం కప్పే తణ్హఙ్కరో మేధఙ్కరో సరణఙ్కరో దీపఙ్కరోతి చత్తారో సమ్మాసమ్బుద్ధా అనుక్కమేన లోకే ఉప్పజ్జింసు. తేసు దీపఙ్కరస్స భగవతో కాలే అమరవతీ నామ నగరం అహోసి. తత్థ సుమేధో నామ బ్రాహ్మణో పటివసతి ఉభతో సుజాతో మాతితో చ పితితో చ, సంసుద్ధగహణికో యావ సత్తమా కులపరివట్టా అక్ఖిత్తో అనుపక్కుట్ఠో జాతివాదేన, అభిరూపో దస్సనీయో పాసాదికో పరమాయ వణ్ణపోక్ఖరతాయ సమన్నాగతో. సో అఞ్ఞం కమ్మం అకత్వా బ్రాహ్మణసిప్పమేవ ఉగ్గణ్హి. తస్స దహరకాలేయేవ మాతాపితరో కాలమకంసు. అథస్స రాసివడ్ఢకో అమచ్చో ఆయపోత్థకం ఆహరిత్వా సువణ్ణరజతమణిముత్తాదిభరితే సారగబ్భే వివరిత్వా ‘‘ఏత్తకం తే, కుమార, మాతుసన్తకం, ఏత్తకం తే పితుసన్తకం, ఏత్తకం తే అయ్యకపయ్యకాన’’న్తి యావ సత్తమా కులపరివట్టా ధనం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఏతం ధనం పటిపజ్జాహీ’’తి ఆహ. సుమేధపణ్డితో చిన్తేసి – ‘‘ఇమం ఏవం బహుం ధనం సంహరిత్వా మయ్హం మాతాపితాదయో పరలోకం గచ్ఛన్తా ఏకకహాపణమ్పి గహేత్వా న గతా, మయా పన గహేత్వా గమనకారణం కాతుం వట్టతీ’’తి. సో రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా నగరే భేరిం చరాపేత్వా మహాజనస్స దానం దత్వా హిమవన్తప్పదేసం గన్త్వా తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా సత్తాహేనేవ అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చ చ అభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా సమాపత్తివిహారేహి విహరతి.

తస్మిఞ్చ కాలే దీపఙ్కరదసబలో పరమాభిసమ్బోధిం పత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో చతూహి ఖీణాసవసతసహస్సేహి పరివుతో అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో రమ్మవతీనగరం నామ పత్వా తస్స అవిదూరే సుదస్సనమహావిహారే పటివసతి. రమ్మవతీనగరవాసినో ‘‘సత్థా కిర అమ్హాకం నగరం పత్వా సుదస్సనమహావిహారే పటివసతీ’’తి సుత్వా గన్ధమాలాదిహత్థా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నా ధమ్మదేసనం సుత్వా స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమింసు. తే పునదివసే మహాదానం సజ్జేత్వా నగరం అలఙ్కరిత్వా దసబలస్స ఆగమనమగ్గం హట్ఠతుట్ఠా సోధేన్తి.

తస్మిఞ్చ కాలే సుమేధతాపసో ఆకాసేన గచ్ఛన్తో తే హట్ఠతుట్ఠే మనుస్సే దిస్వా ‘‘అమ్భో, కస్స తుమ్హే ఇమం మగ్గం సోధేథా’’తి పుచ్ఛి? తేహి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఆగమనమగ్గం సోధేమా’’తి వుత్తే అతీతేసు బుద్ధేసు కతాధికారత్తా ‘‘బుద్ధో’’తి వచనం సుత్వా ఉప్పన్నపీతిసోమనస్సో తావదేవ ఆకాసతో ఓరుయ్హ ‘‘మయ్హమ్పి ఓకాసం దేథ, అహమ్పి సోధేస్సామీ’’తి తేహి దస్సితం ఓకాసం ‘‘కిఞ్చాపి అహం ఇమం ఇద్ధియా సత్తరతనవిచిత్తం కత్వా అలఙ్కరితుం పహోమి, అజ్జ పన మయా కాయవేయ్యావచ్చం కాతుం వట్టతి, కాయారహం పుఞ్ఞం గణ్హిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తిణకచవరాదయో నీహరిత్వా పంసుం ఆహరిత్వా సమం కరోన్తో సోధేతి. అనిట్ఠితేయేవ పన తస్స పదేసస్స సోధనే దీపఙ్కరో భగవా మహానుభావానం ఛళభిఞ్ఞానం ఖీణాసవానం చతూహి సతసహస్సేహి పరివుతో తం మగ్గం పటిపజ్జి. సుమేధపణ్డితో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో బుద్ధసావకా చ మా చిక్ఖల్లం అక్కమన్తూ’’తి అత్తనో వాకచీరఞ్చ చమ్మఖణ్డఞ్చ జటాకలాపఞ్చ పసారేత్వా సయఞ్చ యేన భగవా తేన సీసం కత్వా అవకుజ్జో నిపజ్జి. ఏవఞ్చ చిన్తేసి – ‘‘సచాహం ఇచ్ఛిస్సామి, ఇమస్స భగవతో సావకో హుత్వా అజ్జేవ కిలేసే ఘాతేస్సామి. కిం మయ్హం ఏకకేనేవ సంసారమహోఘతో నిత్థరణేన? యంనూనాహమ్పి ఏవరూపో సమ్మాసమ్బుద్ధో హుత్వా సదేవకం లోకం సంసారమహణ్ణవతో తారేయ్య’’న్తి. ఇతి సో అట్ఠఙ్గసమన్నాగతమహాభినీహారవసేన చిత్తం పణిధేసి. అథ భగవా ఆగన్త్వా తస్స ఉస్సీసకే ఠత్వా చిత్తాచారం సమిజ్ఝనభావఞ్చస్స ఞత్వా ‘‘అయం ఇతో కప్పసతసహస్సాధికానం చతున్నం అసఙ్ఖ్యేయ్యానం మత్థకే గోతమో నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి సబ్బం ఇమం భగవతో పవత్తిం బ్యాకరిత్వా పక్కామి.

తతో అపరేపి కోణ్డఞ్ఞభగవన్తం ఆదిం కత్వా అనుక్కమేన ఉప్పన్నా యావ కస్సపదసబలపరియోసానా సమ్మాసమ్బుద్ధా మహాసత్తం ‘‘బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరింసు. ఇతి అమ్హాకం బోధిసత్తస్స పారమియో పూరేన్తస్సేవ చతువీసతి సమ్మాసమ్బుద్ధా ఉప్పన్నా. యస్మిం పన కప్పే దీపఙ్కరదసబలో ఉదపాది, తస్మిం అఞ్ఞేపి తయో బుద్ధా అహేసుం. తేసం సన్తికే బోధిసత్తస్స బ్యాకరణం నాహోసి, తస్మా తే ఇధ న గహితా. పోరాణట్ఠకథాయం పన తమ్హా కప్పా పట్ఠాయ సబ్బబుద్ధే దస్సేతుం ఇదం వుత్తం –

‘‘తణ్హఙ్కరో మేధఙ్కరో, అథోపి సరణఙ్కరో;

దీపఙ్కరో చ సమ్బుద్ధో, కోణ్డఞ్ఞో ద్విపదుత్తమో.

‘‘మఙ్గలో చ సుమనో చ, రేవతో సోభితో ముని;

అనోమదస్సీ పదుమో, నారదో పదుముత్తరో.

‘‘సుమేధో చ సుజాతో చ, పియదస్సీ మహాయసో;

అత్థదస్సీ ధమ్మదస్సీ, సిద్ధత్థో లోకనాయకో.

‘‘తిస్సో ఫుస్సో చ సమ్బుద్ధో, విపస్సీ సిఖి వేస్సభూ;

కకుసన్ధో కోణాగమనో, కస్సపో చాపి నాయకో.

‘‘ఏతే అహేసుం సమ్బుద్ధా, వీతరాగా సమాహితా;

సతరంసీవ ఉప్పన్నా, మహాతమవినోదనా;

జలిత్వా అగ్గిక్ఖన్ధావ, నిబ్బుతా తే ససావకా’’తి. (జా. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా; అప. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా);

తత్థ దీపఙ్కరదసబలస్స చ కోణ్డఞ్ఞదసబలస్స చ అన్తరే మహాకప్పానం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం బుద్ధసుఞ్ఞో లోకో అహోసి, తథా భగవతో కోణ్డఞ్ఞస్స చ భగవతో మఙ్గలస్స చ అన్తరే, తథా భగవతో సోభితస్స చ భగవతో అనోమదస్సిస్స చ అన్తరే, తథా భగవతో నారదస్స చ భగవతో పదుముత్తరస్స చ అన్తరే. వుత్తఞ్హేతం బుద్ధవంసే (బు. వం. ౨౮.౩, ౪, ౬, ౯) –

‘‘దీపఙ్కరస్స భగవతో, కోణ్డఞ్ఞస్స చ సత్థునో;

ఏతేసం అన్తరా కప్పా, గణనాతో అసఙ్ఖియా.

‘‘కోణ్డఞ్ఞస్స అపరేన, మఙ్గలో నామ నాయకో;

తేసమ్పి అన్తరా కప్పా, గణనాతో అసఙ్ఖియా.

‘‘సోభితస్స అపరేన, అనోమదస్సీ మహాయసో;

తేసమ్పి అన్తరా కప్పా, గణనాతో అసఙ్ఖియా.

‘‘నారదస్స భగవతో, పదుముత్తరస్స సత్థునో;

తేసమ్పి అన్తరా కప్పా, గణనాతో అసఙ్ఖియా’’తి.

ఏవం గణనాతీతతాయ అసఙ్ఖ్యేయ్యత్తేపి చతూసు ఠానేసు మహాకప్పానం గణనాతిక్కమేన ‘‘చతురో చ అసఙ్ఖియే’’తి వుత్తం, న సఙ్ఖ్యావిసేసేనాతి వేదితబ్బం. యస్మా పన పదుముత్తరదసబలస్స చ సుమేధదసబలస్స చ అన్తరే తింసకప్పసహస్సాని, సుజాతదసబలస్స చ పియదస్సీదసబలస్స చ అన్తరే నవసహస్సాధికానం కప్పానం సట్ఠిసహస్సాని ద్వాసీతుత్తరాని అట్ఠ చ సతాని, ధమ్మదస్సీదసబలస్స చ సిద్ధత్థదసబలస్స చ అన్తరే వీసతి కప్పా, సిద్ధత్థదసబలస్స చ తిస్సదసబలస్స చ అన్తరే ఏకో కప్పో, భగవతో విపస్సిస్స చ భగవతో సిఖిస్స చ అన్తరే సట్ఠి కప్పా, భగవతో చ వేస్సభుస్స భగవతో చ కకుసన్ధస్స అన్తరే తింస కప్పా, ఇతి పదుముత్తరదసబలస్స ఉప్పన్నకప్పతో పట్ఠాయ హేట్ఠా తేసం తేసం బుద్ధానం ఉప్పన్నకప్పేహి ఇమినా చ భద్దకప్పేన సద్ధిం సతసహస్సమహాకప్పా. తే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘కప్పే చ సతసహస్సే’’తి. ఇమస్మిం పనత్థే విత్థారియమానే సబ్బం బుద్ధవంసపాళిం ఆహరిత్వా సంవణ్ణేతబ్బం హోతీతి అతివిత్థారభీరుకస్స మహాజనస్స చిత్తం అనురక్ఖన్తా న విత్థారయిమ్హ. అత్థికేహి బుద్ధవంసతో (బు. వం. ౧.౧ ఆదయో) గహేతబ్బో. యోపి చేత్థ వత్తబ్బో కథామగ్గో, సోపి అట్ఠసాలినియా (ధ. స. అట్ఠ. సుమేధకథా) ధమ్మసఙ్గహవణ్ణనాయ జాతకట్ఠకథాయ (జా. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా) చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

ఏత్థన్తరేతి ఏత్థ అన్తరసద్దో –

‘‘నదీతీరేసు సణ్ఠానే, సభాసు రథియాసు చ;

జనా సఙ్గమ్మ మన్తేన్తి, మఞ్చ తఞ్చ కిమన్తర’’న్తి. (సం. ని. ౧.౨౨౮) –

ఆదీసు కారణే ఆగతో. ‘‘అద్దసా ఖో మం, భన్తే, అఞ్ఞతరా ఇత్థీ విజ్జన్తరికాయ భాజనం ధోవన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౪౯) ఖణే, విజ్జునిచ్ఛరణక్ఖణేతి అత్థో. ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౦) చిత్తే. ‘‘అన్తరా చ గయం అన్తరా చ బోధి’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౮౫; మహావ. ౧౧) వివరే. ‘‘న ఉపజ్ఝాయస్స భణమానస్స అన్తరన్తరా కథా ఓపాతేతబ్బా’’తిఆదీసు (మహావ. ౬౬) వేమజ్ఝే. ఇధాపి వేమజ్ఝేయేవ దట్ఠబ్బో (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧; అ. ని. అట్ఠ. ౨.౪.౩౬), తస్మా ఏతస్మిం అన్తరే వేమజ్ఝేతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మిం మహాకప్పే అమ్హాకం భగవా సుమేధపణ్డితో హుత్వా దీపఙ్కరస్స భగవతో పాదమూలే –

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం;

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా’’తి. (బు. వం. ౨.౫౯) –

ఏవం వుత్తేహి అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం మహాభినీహారం అకాసి, సమత్తింస పారమియో పవిచిని సమాదియి, సబ్బేపి బుద్ధకారకే ధమ్మే సమ్పాదేతుం ఆరభి, యమ్హి చేతస్మిం భద్దకప్పే సబ్బసో పూరితపారమీ హుత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝి. ఇమేసం ద్విన్నం మహాకప్పానం అన్తరే యథావుత్తపరిచ్ఛేదే కాలవిసేసేతి. కథం పనేతం విఞ్ఞాయతీతి? ‘‘కప్పే చ సతసహస్సే, చతురో చ అసఙ్ఖియే’’తి ఇదఞ్హి మహాకప్పానం పరిచ్ఛేదతో అపరిచ్ఛేదతో చ సఙ్ఖ్యాదస్సనం. సా ఖో పనాయం సఙ్ఖ్యా సఙ్ఖ్యేయ్యస్స ఆదిపరియోసానగ్గహణం వినా న సమ్భవతీతి యత్థ బోధిసమ్భారానమారమ్భో యత్థ చ తే పరియోసితా తదుభయమ్పి అవధిభావేన ‘‘ఏత్థన్తరే’’తి ఏత్థ అత్థతో దస్సితన్తి విఞ్ఞాయతి. అవధి చ పనాయం అభివిధివసేన వేదితబ్బో, న మరియాదావసేన, ఆరమ్భోసానకప్పానం ఏకదేసేన అన్తోగధత్తా. నను చ నిప్పదేసేన తేసం అపరియాదానతో అభివిధి చ ఇధ న సమ్భవతీతి? న ఇదమేవం తదేకదేసేపి తబ్బోహారతో. యో హి తదేకదేసభూతో కప్పో, సో నిప్పదేసతో పరియాదిన్నోతి.

యం చరితం, సబ్బం తం బోధిపాచనన్తి ఏత్థ చరితన్తి చరియా, సమత్తింసపారమిసఙ్గహా దానసీలాదిపటిపత్తి, ఞాతత్థచరియాలోకత్థచరియాబుద్ధత్థచరియానం తదన్తోగధత్తా. తథా యా చిమా అట్ఠ చరియా, సేయ్యథిదం – పణిధిసమ్పన్నానం చతూసు ఇరియాపథేసు ఇరియాపథచరియా, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారానం అజ్ఝత్తికాయతనేసు ఆయతనచరియా, అప్పమాదవిహారీనం చతూసు సతిపట్ఠానేసు సతిచరియా, అధిచిత్తమనుయుత్తానం చతూసు ఝానేసు సమాధిచరియా, బుద్ధిసమ్పన్నానం చతూసు అరియసచ్చేసు ఞాణచరియా, సమ్మా పటిపన్నానం చతూసు అరియమగ్గేసు మగ్గచరియా, అధిగతఫలానం చతూసు సామఞ్ఞఫలేసు పత్తిచరియా, తిణ్ణం బుద్ధానం సబ్బసత్తేసు లోకత్థచరియాతి. తత్థ పదేసతో ద్విన్నం బోధిసత్తానం పచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానఞ్చ లోకత్థచరియా, మహాబోధిసత్తానం పన సమ్మాసమ్బుద్ధానఞ్చ నిప్పదేసతో. వుత్తఞ్హేతం నిద్దేసే (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧; పటి. మ. ౧.౧౯౭) ‘‘చరియాతి అట్ఠ చరియాయో ఇరియాపథచరియా ఆయతనచరియా’’తి విత్థారో. ‘‘అధిముచ్చన్తో సద్ధాయ చరతి, పగ్గణ్హన్తో వీరియేన చరతి, ఉపట్ఠహన్తో సతియా చరతి, అవిక్ఖిపన్తో సమాధినా చరతి, పజానన్తో పఞ్ఞాయ చరతి, విజానన్తో విఞ్ఞాణేన చరతి, ఏవమ్పి పటిపన్నస్స కుసలా ధమ్మా ఆయతన్తీతి ఆయతనచరియాయ చరతి, ఏవమ్పి పటిపన్నో విసేసమధిగచ్ఛతీతి విసేసచరియాయ చరతీ’’తి యా ఇమా అపరాపి అట్ఠ చరియా వుత్తా, తాసం సబ్బాసం పారమితాస్వేవ సమోరోధో వేదితబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘చరితన్తి చరియా, సమత్తింసపారమిసఙ్గహా దానసీలాదిపటిపత్తీ’’తి. హేతుచరియాయ ఏవ పన ఇధాధిప్పేతత్తా మగ్గచరియాపత్తిచరియానం ఇధ అనవరోధో వేదితబ్బో. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బం తం బోధిపాచన’’న్తి.

తత్థ సబ్బ-సద్దో సబ్బసబ్బం ఆయతనసబ్బం సక్కాయసబ్బం పదేససబ్బన్తి చతూసు అత్థేసు దిస్సతి. తథా హి ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథమాగచ్ఛన్తీ’’తిఆదీసు (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫) సబ్బసబ్బస్మిం. ‘‘సబ్బం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి తం సుణాథ, కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం చక్ఖుఞ్చేవ రూపా చ…పే… మనో చేవ ధమ్మా చా’’తి (సం. ని. ౪.౨౩) ఏత్థ ఆయతనసబ్బస్మిం. ‘‘సబ్బం సబ్బతో సఞ్జానాతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౬) సక్కాయసబ్బస్మిం. ‘‘సబ్బేసమ్పి వో, సారిపుత్త, సుభాసితం పరియాయేనా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౪౫) పదేససబ్బస్మిం. ఇధాపి పదేససబ్బస్మిం ఏవ వేదితబ్బో, బోధిసమ్భారభూతస్స చరితస్స అధిప్పేతత్తా.

బోధీతి రుక్ఖోపి అరియమగ్గోపి నిబ్బానమ్పి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమ్పి. ‘‘బోధిరుక్ఖమూలే పఠమాభిసమ్బుద్ధో’’తి (మహావ. ౧; ఉదా. ౧) చ ‘‘అన్తరా చ గయం అన్తరా చ బోధి’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౮౫; మహావ. ౧౧) చ ఆగతట్ఠానే బుజ్ఝతి ఏత్థాతి రుక్ఖో బోధి. ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తి (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧) ఆగతట్ఠానే చత్తారి అరియసచ్చాని బుజ్ఝతి ఏతేనాతి అరియమగ్గో బోధి. ‘‘పత్వాన బోధిం అమతం అసఙ్ఖత’’న్తి ఆగతట్ఠానే బుజ్ఝతి ఏతస్మిం నిమిత్తభూతేతి నిబ్బానం బోధి. ‘‘పప్పోతి బోధిం వరభూరిమేధసో’’తి (దీ. ని. ౩.౨౧౭) ఆగతట్ఠానే సబ్బే ధమ్మే సబ్బాకారేన బుజ్ఝతి ఏతేనాతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం బోధి. ఇధాపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం అధిప్పేతం. అరహత్తమగ్గసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాని వా ఇధ బోధీతి వేదితబ్బాని (పారా. అట్ఠ. ౧.౧౧), మహాబోధియా అధిప్పేతత్తా భగవతో. ఆసవక్ఖయఞాణపదట్ఠానఞ్హి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానఞ్చ ఆసవక్ఖయఞాణం ‘‘మహాబోధీ’’తి వుచ్చతి. ఏత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – యథావుత్తకాలపరిచ్ఛేదే యం మమ దానాసీలాదిపటిపత్తిసఙ్ఖాతం చరితం, తం సబ్బం అనవసేసం మహాబోధియా పాచనం సాధకం నిబ్బత్తకన్తి. ఏతేన బోధిసమ్భారానం నిరన్తరభావనం దస్సేతి. అథ వా సబ్బన్తి ఏత్థన్తరే యథావుత్తకాలపరిచ్ఛేదే యం చరితం, తం సబ్బం సకలమేవ అనవసేసం బోధిసమ్భారభూతమేవ. ఏతేన సబ్బసమ్భారభావనం దస్సేతి.

తస్సో హి బోధిసమ్భారేసు భావనా సబ్బసమ్భారభావనా నిరన్తరభావనా చిరకాలభావనా సక్కచ్చభావనా చాతి. తాసు ‘‘కప్పే చ సతసహస్సే, చతురో చ అసఙ్ఖియే’’తి ఇమినా చిరకాలభావనా వుత్తా. యో చేత్థ అచ్చన్తసంయోగో, తేన పఠమే అత్థవికప్పే సబ్బగ్గహణేన చ నిరన్తరభావనా, దుతియే అత్థవికప్పే సబ్బం చరిత’’న్తి ఇమినా సబ్బసమ్భారభావనా, బోధిపాచన’’న్తి ఇమినా సక్కచ్చభావనా వుత్తా హోతి, యథా తం చరితం సమ్మాసమ్బోధిం పాచేతి ఏవంభూతభావదీపనతో. తథా హి తం ‘‘బోధిపాచన’’న్తి వత్తబ్బతం అరహతి, న అఞ్ఞథాతి. కథం పనేత్థ బోధిచరియాయ నిరన్తరభావో వేదితబ్బో? యది చిత్తనిరన్తరతాయ తం న యుజ్జతి, న హి మహాబోధిసత్తానం మహాభినీహారతో ఉద్ధం బోధిసమ్భారసమ్భరణచిత్తతో అఞ్ఞం చిత్తం నప్పవత్తతీతి సక్కా వత్తుం. అథ కిరియమయచిత్తప్పవత్తిం సన్ధాయ వుచ్చేయ్య, ఏవమ్పి న యుజ్జతి, న హి సబ్బాని తేసం కిరియమయచిత్తాని బోధిసమ్భారసమ్భరణవసేనేవ పవత్తన్తి. ఏతేనేవ పయోగనిరన్తరతాపి పటిక్ఖిత్తాతి దట్ఠబ్బా. జాతినిరన్తరతాయ పన నిరన్తరభావనా వేదితబ్బా. యస్సఞ్హి జాతియం మహాబోధిసత్తేన మహాపణిధానం నిబ్బత్తితం, తతో పట్ఠాయ యావ చరిమత్తభావా న సా నామ జాతి ఉపలబ్భతి, యా సబ్బేన సబ్బం బోధిసమ్భారసమ్భతా న సియా అన్తమసో దానపారమిమత్తం ఉపాదాయ. అయఞ్హి నియతిపత్థితానం బోధిసత్తానం ధమ్మతా. యావ చ తే కమ్మాదీసు వసీభావం న పాపుణన్తి, తావ సప్పదేసమ్పి సమ్భారేసు పయోగమాపజ్జన్తి. యదా పన సబ్బసో కమ్మాదీసు వసీభావప్పత్తా హోన్తి, అథ తతో పట్ఠాయ నిప్పదేసతో ఏవ బోధిసమ్భారేసు సమీహనం సాతచ్చకిరియా చ సమ్పజ్జతి. సక్కచ్చకారితా పన సబ్బకాలం హోతి, ఏవం యేన యేన బోధిసత్తానం తత్థ తత్థ యథాధిప్పాయం సమిజ్ఝనం సమ్పజ్జతీతి. ఏవమేతాయ గాథాయ బోధిసమ్భారేసు సబ్బసమ్భారభావనా చిరకాలభావనా నిరన్తరభావనా సక్కచ్చభావనా చాతి చతస్సోపి భావనా పకాసితాతి వేదితబ్బా.

తత్ర యస్మా బోధిసత్తచరితం బోధిసమ్భారా బోధిచరియా అగ్గయానం పారమియోతి అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనమేవ నానం, యస్మా చ పరతో విభాగేన వక్ఖమానానం దానపారమిఆదీనం చరితన్తి ఇదం అవిసేసవచనం, తస్మా సబ్బబోధిసమ్భారేసు కోసల్లజననత్థం పారమియో ఇధ సంవణ్ణేతబ్బా. తా పరతో పకిణ్ణకకథాయం సబ్బాకారేన సంవణ్ణయిస్సామ.

౨. ఇతి భగవా అత్తనో బోధిసత్తభూమియం చరితం ఆరమ్భతో పట్ఠాయ యావ పరియోసానా మహాబోధియా పరిపాచనమేవాతి అవిసేసతో దస్సేత్వా ఇదాని తస్స పరముక్కంసగమనేన అతిసయతో బోధిపరిపాచనభావం దస్సేతుం ఇమస్మిం భద్దకప్పే కతిపయా పుబ్బచరియా విభాగతో విభావేన్తో ‘‘అతీతకప్పే’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అతీతకప్పేతి ఇతో పురిమే పురిమతరే వా సబ్బస్మిం అతిక్కన్తే యథావుత్తపరిచ్ఛేదే మహాకప్పే, కప్పానం సతసహస్సాధికేసు చతూసు అసఙ్ఖ్యేయ్యేసూతి అత్థో. చరితన్తి చిణ్ణం దానాదిపటిపత్తిం. ఠపయిత్వాతి ముఞ్చిత్వా అగ్గహేత్వా, అవత్వాతి అత్థో. భవాభవేతి భవే చ అభవే చ, ‘‘ఇతిభవాభవకథ’’న్తి (దీ. ని. ౧.౧౭) ఏత్థ హి వుద్ధిహానియో భవాభవాతి వుత్తా. ‘‘ఇతిభవాభవతఞ్చ వీతివత్తో’’తి (ఉదా. ౨౦) ఏత్థ సమ్పత్తివిపత్తివుద్ధిహానిసస్సతుచ్ఛేదపుఞ్ఞపాపానిభవాభవాతి అధిప్పేతాని. ‘‘ఇతిభవాభవహేతు వా, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి (అ. ని. ౪.౯; ఇతివు. ౧౦౫) ఏత్థ పన పణీతపణీతతరాని సప్పినవనీతాదిభేసజ్జాని భవాభవాతి అధిప్పేతాని. సమ్పత్తిభవేసు పణీతతరా పణీతతమా భవాభవాతిపి వదన్తి ఏవ, తస్మా ఇధాపి సో ఏవ అత్థో వేదితబ్బో, ఖుద్దకే చేవ మహన్తే చ భవస్మిన్తి వుత్తం హోతి. ఇమమ్హి కప్పేతి ఇమస్మిం భద్దకప్పే. పవక్ఖిస్సన్తి కథయిస్సం. సుణోహీతి ధమ్మసేనాపతిం సవనే నియోజేతి. మేతి మమ సన్తికే, మమ భాసతోతి అత్థో.

నిదానకథా నిట్ఠితా.

౧. అకిత్తివగ్గో

౧. అకిత్తిచరియావణ్ణనా

౩. ఏవం భగవా ఆయస్మతో సారిపుత్తత్థేరస్స సదేవమనుస్సాయ చ పరిసాయ అత్తనో పుబ్బచరియాయ సవనే ఉస్సాహం జనేత్వా ఇదాని తం పుబ్బచరితం భవన్తరపటిచ్ఛన్నం హత్థతలే ఆమలకం వియ పచ్చక్ఖం కరోన్తో ‘‘యదా అహం బ్రహారఞ్ఞే’’తిఆదిమాహ.

తత్థ యదాతి యస్మిం కాలే. బ్రహారఞ్ఞేతి మహాఅరఞ్ఞే, అరఞ్ఞానియం, మహన్తే వనేతి అత్థో. సుఞ్ఞేతి జనవివిత్తే. విపినకాననేతి విపినభూతే కాననే, పదద్వయేనాపి తస్స అరఞ్ఞస్స గహనభావమేవ దీపేతి, సబ్బమేతం కారదీపం సన్ధాయ వుత్తం. అజ్ఝోగాహేత్వాతి అనుపవిసిత్వా. విహరామీతి దిబ్బబ్రహ్మఅరియఆనేఞ్జవిహారేహి సముప్పాదితసుఖవిసేసేన ఇరియాపథవిహారేన సరీరదుక్ఖం విచ్ఛిన్దిత్వా హరామి అత్తభావం పవత్తేమి. అకిత్తి నామ తాపసోతి ఏవంనామకో తాపసో హుత్వా యదా అహం తస్మిం అరఞ్ఞే విహరామీతి అత్థో. సత్థా తదా అత్తనో అకిత్తితాపసభావం ధమ్మసేనాపతిస్స వదతి. తత్రాయం అనుపుబ్బికథా –

అతీతే కిర ఇమస్మింయేవ భద్దకప్పే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే నామ రాజిని రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అసీతికోటివిభవస్స బ్రాహ్మణమహాసాలస్స కులే నిబ్బత్తి, ‘‘అకిత్తీ’’తిస్స నామం కరింసు. తస్స పదసా గమనకాలే భగినీపి జాయి. ‘‘యసవతీ’’తిస్సా నామం కరింసు. సో సోళసవస్సకాలే తక్కసిలం గన్త్వా సబ్బసిప్పాని ఉగ్గహేత్వా పచ్చాగమాసి. అథస్స మాతాపితరో కాలమకంసు. సో తేసం పేతకిచ్చాని కారేత్వా కతిపయదివసాతిక్కమేన రతనావలోకనం ఆయుత్తకపురిసేహి కారయమానో ‘‘ఏత్తకం మత్తికం, ఏత్తకం పేత్తికం, ఏత్తకం పితామహ’’న్తి సుత్వా సంవిగ్గమానసో హుత్వా ‘‘ఇదం ధనమేవ పఞ్ఞాయతి, న ధనస్స సంహారకా, సబ్బే ఇమం ధనం పహాయేవ గతా, అహం పన నం ఆదాయ గమిస్సామీ’’తి రాజానం ఆపుచ్ఛిత్వా భేరిం చరాపేసి – ‘‘ధనేన అత్థికా అకిత్తిపణ్డితస్స గేహం ఆగచ్ఛన్తూ’’తి.

సో సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా ధనే అఖీయమానే ‘‘కిం మే ఇమాయ ధనకీళాయ, అత్థికా గణ్హిస్సన్తీ’’తి నివేసనద్వారం వివరిత్వా హిరఞ్ఞసువణ్ణాదిభరితే సారగబ్భే వివరాపేత్వా ‘‘దిన్నంయేవ హరన్తూ’’తి గేహం పహాయ ఞాతిపరివట్టస్స పరిదేవన్తస్స భగినిం గహేత్వా బారాణసితో నిక్ఖమిత్వా నదిం ఉత్తరిత్వా ద్వే తీణి యోజనాని గన్త్వా పబ్బజిత్వా రమణీయే భూమిభాగే పణ్ణసాలం కరిత్వా వసతి. యేన పన ద్వారేన తదా నిక్ఖమి, తం అకిత్తిద్వారం నామ జాతం. యేన తిత్థేన నదిం ఓతిణ్ణో, తం అకిత్తితిత్థం నామ జాతం. తస్స పబ్బజితభావం సుత్వా బహూ మనుస్సా గామనిగమరాజధానివాసినో తస్స గుణేహి ఆకడ్ఢియమానహదయా అనుపబ్బజింసు. మహాపరివారో అహోసి, మహాలాభసక్కారో నిబ్బత్తి, బుద్ధుప్పాదో వియ అహోసి. అథ మహాసత్తో ‘‘అయం లాభసక్కారో మహా, పరివారోపి మహన్తో, కాయవివేకమత్తమ్పి ఇధ న లభతి, మయా ఏకాకినా విహరితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా పరమప్పిచ్ఛభావతో వివేకనిన్నతాయ చ కస్సచి అజానాపేత్వా ఏకకోవ నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన దమిళరట్ఠం పత్వా కావీరపట్టనసమీపే ఉయ్యానే విహరన్తో ఝానాభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేసి. తత్రాపిస్స మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి. సో తం జిగుచ్ఛన్తో ఛడ్డేత్వా ఆకాసేన గన్త్వా కారదీపే ఓతరి. తదా కారదీపో అహిదీపో నామ. సో తత్థ మహన్తం కారరుక్ఖం ఉపనిస్సాయ పణ్ణసాలం మాపేత్వా వాసం కప్పేసి. అప్పిచ్ఛతాయ పన కత్థచి అగన్త్వా తస్స రుక్ఖస్స ఫలకాలే ఫలాని ఖాదన్తో ఫలే అసతి పత్తాని ఉదకసిత్తాని ఖాదన్తో ఝానసమాపత్తీహి వీతినామేసి.

తస్స సీలతేజేన సక్కస్స పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో ‘‘కో ను ఖో మం ఇమమ్హా ఠానా చావేతుకామో’’తి ఆవజ్జేన్తో పణ్డితం దిస్వా ‘‘కిమత్థం ను ఖో అయం తాపసో ఏవం దుక్కరం తపం చరతి, సక్కత్తం ను ఖో పత్థేతి, ఉదాహు అఞ్ఞం, వీమంసిస్సామి నం. అయఞ్హి సువిసుద్ధకాయవచీమనోసమాచారో జీవితే నిరపేక్ఖో ఉదకసిత్తాని కారపత్తాని ఖాదతి, సచే సక్కత్తం పత్థేతి అత్తనో సిత్తాని కారపత్తాని మయ్హం దస్సతి, నో చే, న దస్సతీ’’తి బ్రాహ్మణవణ్ణేన తస్స సన్తికం అగమాసి. బోధిసత్తోపి కారపత్తాని సేదేత్వా ‘‘సీతలీభూతాని ఖాదిస్సామీ’’తి పణ్ణసాలద్వారే నిసీది. అథస్స పురతో సక్కో బ్రాహ్మణరూపేన భిక్ఖాయ అత్థికో హుత్వా అట్ఠాసి. మహాసత్తో తం దిస్వా ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, చిరస్సం వత మే యాచకో దిట్ఠో’’తి సోమనస్సప్పత్తో హుత్వా ‘‘అజ్జ మమ మనోరథం మత్థకం పాపేత్వా దానం దస్సామీ’’తి పక్కభాజనేనేవ ఆదాయ గన్త్వా దానపారమిం ఆవజ్జేత్వా అత్తనో అసేసేత్వావ తస్స భిక్ఖాభాజనే పక్ఖిపి. సక్కో తం గహేత్వా థోకం గన్త్వా అన్తరధాయి. మహాసత్తోపి తస్స దత్వా పున పరియేట్ఠిం అనాపజ్జిత్వా తేనేవ పీతిసుఖేన వీతినామేసి.

దుతియదివసే పన కారపత్తాని పచిత్వా ‘‘హియ్యో దక్ఖిణేయ్యం అలభిం, అజ్జ ను ఖో కథ’’న్తి పణ్ణసాలద్వారే నిసీది. సక్కోపి తథేవ ఆగమి. మహాసత్తో పునపి తథేవ దత్వా వీతినామేసి. తతియదివసే చ తథేవ దత్వా ‘‘అహో వత మే లాభా, బహుం వత పుఞ్ఞం పసవామి, సచాహం దక్ఖిణేయ్యం లభేయ్యం, ఏవమేవ మాసమ్పి ద్వేమాసమ్పి దానం దదేయ్య’’న్తి చిన్తేసి. తీసుపి దివసేసు ‘‘తేన దానేన న లాభసక్కారసిలోకం న చక్కవత్తిసమ్పత్తిం న సక్కసమ్పత్తిం న బ్రహ్మసమ్పత్తిం న సావకబోధిం న పచ్చేకబోధిం పత్థేమి, అపి చ ఇదం మే దానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పచ్చయో హోతూ’’తి యథాధికారం చిత్తం ఠపేసి. తేన వుత్తం –

౪. ‘‘తదా మం తపతేజేన, సన్తత్తో తిదివాభిభూ;

ధారేన్తో బ్రాహ్మణవణ్ణం, భిక్ఖాయ మం ఉపాగమి.

౫. ‘‘పవనా ఆభతం పణ్ణం, అతేలఞ్చ అలోణికం;

మమ ద్వారే ఠితం దిస్వా, సకటాహేన ఆకిరిం.

౬. ‘‘తస్స దత్వానహం పణ్ణం, నికుజ్జిత్వాన భాజనం;

పునేసనం జహిత్వాన, పావిసిం పణ్ణసాలకం.

౭. ‘‘దుతియమ్పి తతియమ్పి, ఉపగఞ్ఛి మమన్తికం;

అకమ్పితో అనోలగ్గో, ఏవమేవమదాసహం.

౮. ‘‘న మే తప్పచ్చయా అత్థి, సరీరస్మిం వివణ్ణియం;

పీతిసుఖేన రతియా, వీతినామేమి తం దివం.

౯. ‘‘యది మాసమ్పి ద్వేమాసం, దక్ఖిణేయ్యం వరం లభే;

అకమ్పితో అనోలీనో, దదేయ్యం దానముత్తమం.

౧౦. ‘‘న తస్స దానం దదమానో, యసం లాభఞ్చ పత్థయిం;

సబ్బఞ్ఞుతం పత్థయానో, తాని కమ్మాని ఆచరి’’న్తి.

తత్థ తదాతి యదా అహం అకిత్తినామకో తాపసో హుత్వా తస్మిం దీపే కారారఞ్ఞే విహరామి, తదా. మన్తి మమ. తపతేజేనాతి సీలపారమితానుభావేన. సీలఞ్హి దుచ్చరితసంకిలేసస్స తపనతో ‘‘తపో’’తి వుచ్చతి, నేక్ఖమ్మవీరియపారమితానుభావేన వా. తాపి హి తణ్హాసంకిలేసస్స కోసజ్జస్స చ తపనతో ‘‘తపో’’తి వుచ్చతి, ఉక్కంసగతా చ తా బోధిసత్తస్స ఇమస్మిం అత్తభావేతి. ఖన్తిసంవరస్స చాపి పరముక్కంసగమనతో ‘‘ఖన్తిపారమితానుభావేనా’’తిపి వత్తుం వట్టతేవ. ‘‘ఖన్తీ పరమం తపో’’తి (దీ. ని. ౨.౯౦; ధ. ప. ౧౮౪) హి వుత్తం. సన్తత్తోతి యథావుత్తగుణానుభావజనితేన ధమ్మతాసిద్ధేన పణ్డుకమ్బలసిలాసనస్స ఉణ్హాకారేన సన్తాపితో. తిదివాభిభూతి దేవలోకాధిపతి, సక్కోతి అత్థో. పణ్ణసాలాయ సమీపే గహితమ్పి కారపణ్ణం పణ్ణసాలాయ అరఞ్ఞమజ్ఝగతత్తా ‘‘పవనా ఆభత’’న్తి వుత్తం.

అతేలఞ్చ అలోణికన్తి దేయ్యధమ్మస్స అనుళారభావేపి అజ్ఝాసయసమ్పత్తియా దానధమ్మస్స మహాజుతికభావం దస్సేతుం వుత్తం. మమ ద్వారేతి మయ్హం పణ్ణసాలాయ ద్వారే. సకటాహేన ఆకిరిన్తి ఇమినా అత్తనో కిఞ్చిపి అసేసేత్వా దిన్నభావం దస్సేతి.

పునేసనం జహిత్వానాతి ‘‘ఏకదివసం ద్విక్ఖత్తుం ఘాసేసనం న సల్లేఖ’’న్తి చిన్తేత్వా దానపీతియా తిత్తో వియ హుత్వా తస్మిం దివసే పున ఆహారపరియేట్ఠిం అకత్వా.

అకమ్పితోతి సుదూరవిక్ఖమ్భితత్తా మచ్ఛరియేన అచలితో దానజ్ఝాసయతో చలనమత్తమ్పి అకారితో. అనోలగ్గోతి లోభవసేన ఈసకమ్పి అలగ్గో. తతియమ్పీతి పి-సద్దేన దుతియమ్పీతి ఇమం సమ్పిణ్డేతి. ఏవమేవమదాసహన్తి యథా పఠమం, ఏవమేవం దుతియమ్పి, తతియమ్పి అదాసిం అహం.

న మే తప్పచ్చయాతి గాథాయ వుత్తమేవత్థం పాకటం కరోతి. తత్థ తప్పచ్చయాతి దానపచ్చయా తీసు దివసేసు ఛిన్నాహారతాయ సరీరస్మిం యేన వేవణ్ణియేన భవితబ్బం, తమ్పి మే సరీరస్మిం వివణ్ణియం దానపచ్చయాయేవ నత్థి. కస్మా? దానవిసయేన పీతిసుఖేన దానవిసయాయ ఏవ చ రతియా. వీతినామేమి తం దివన్తి తం సకలం తిమత్తదివసం వీతినామేమి, న కేవలఞ్చ తీణి ఏవ దివసాని, అథ ఖో మాసద్విమాసమత్తమ్పి కాలం, ఏవమేవ దాతుం పహోమీతి దస్సేతుం ‘‘యది మాసమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. అనోలీనోతి అలీనచిత్తో, దానే అసఙ్కుచితచిత్తోతి అత్థో.

తస్సాతి బ్రాహ్మణరూపేన ఆగతస్స సక్కస్స. యసన్తి కిత్తిం, పరివారసమ్పత్తిం వా. లాభఞ్చాతి దేవమనుస్సేసు చక్కవత్తిఆదిభావేన లద్ధబ్బం లాభం వా న పత్థయిం. అథ ఖో సబ్బఞ్ఞుతం సమ్మాసమ్బోధిం పత్థయానో ఆకఙ్ఖమానో తాని తీసు దివసేసు అనేకవారం ఉప్పన్నాని దానమయాని పుఞ్ఞకమ్మాని దానస్స వా పరివారభూతాని కాయసుచరితాదీని పుఞ్ఞకమ్మాని ఆచరిం అకాసిన్తి.