౬. తేమియచరియావణ్ణనా

౪౮. ఛట్ఠే కాసిరాజస్స అత్రజోతి కాసిరఞ్ఞో అత్రజో పుత్తో యదా హోమి, తదా మూగపక్ఖోతి నామేన, తేమియోతి వదన్తి మన్తి తేమియోతి నామేన మూగపక్ఖవతాధిట్ఠానేన ‘‘మూగపక్ఖో’’తి మాతాపితరో ఆదిం కత్వా సబ్బేవ మం వదన్తీతి సమ్బన్ధో. మహాసత్తస్స హి జాతదివసే సకలకాసిరట్ఠే దేవో వస్సి, యస్మా చ సో రఞ్ఞో చేవ అమచ్చాదీనఞ్చ హదయం ఉళారేన పీతిసినేహేన తేమయమానో ఉప్పన్నో, తస్మా ‘‘తేమియకుమారో’’తి నామం అహోసి.

౪౯. సోళసిత్థిసహస్సానన్తి సోళసన్నం కాసిరఞ్ఞో ఇత్థాగారసహస్సానం. న విజ్జతి పుమోతి పుత్తో న లబ్భతి. న కేవలఞ్చ పుత్తో ఏవ, ధీతాపిస్స నత్థి ఏవ. అహోరత్తానం అచ్చయేన, నిబ్బత్తో అహమేకకోతి అపుత్తకస్సేవ తస్స రఞ్ఞో బహూనం సంవచ్ఛరానం అతీతత్తా అనేకేసం అహోరత్తానం అపగమనేన సక్కదత్తియో అహమేకకోవ బోధిపరియేసనం చరమానో, తదా తస్స పుత్తో హుత్వా ఉప్పన్నోతి సత్థా వదతి.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – అతీతే బారాణసియం కాసిరాజా రజ్జం కారేసి. తస్స సోళససహస్సా ఇత్థియో అహేసుం. తాసు ఏకాపి పుత్తం వా ధీతరం వా న లభతి. నాగరా ‘‘అమ్హాకం రఞ్ఞో వంసానురక్ఖకో ఏకోపి పుత్తో నత్థీ’’తి విప్పటిసారీ జాతా సన్నిపతిత్వా రాజానం ‘‘పుత్తం పత్థేహీ’’తి ఆహంసు. రాజా సోళససహస్సా ఇత్థియో ‘‘పుత్తం పత్థేథా’’తి ఆణాపేసి. తా చన్దాదీనం ఉపట్ఠానాదీని కత్వా పత్థేన్తియోపి న లభింసు. అగ్గమహేసీ పనస్స మద్దరాజధీతా చన్దాదేవీ నామ సీలసమ్పన్నా అహోసి. రాజా ‘‘త్వమ్పి పుత్తం పత్థేహీ’’తి ఆహ. సా పుణ్ణమదివసే ఉపోసథికా హుత్వా అత్తనో సీలం ఆవజ్జేత్వా ‘‘సచాహం అఖణ్డసీలా, ఇమినా మే సచ్చేన పుత్తో ఉప్పజ్జతూ’’తి సచ్చకిరియమకాసి. తస్సా సీలతేజేన సక్కస్స ఆసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో ఆవజ్జేన్తో తం కారణం ఞత్వా ‘‘చన్దాదేవియా పుత్తపటిలాభస్స ఉపాయం కరిస్సామీ’’తి తస్సా అనుచ్ఛవికం పుత్తం ఉపధారేన్తో బోధిసత్తం తావతింసభవనే నిబ్బత్తిత్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా తతో చవిత్వా ఉపరిదేవలోకే ఉప్పజ్జితుకామం దిస్వా తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘సమ్మ, తయి మనుస్సలోకే ఉప్పన్నే పారమియో చ తే పూరేస్సన్తి, మహాజనస్స చ వుడ్ఢి భవిస్సతి, అయం కాసిరఞ్ఞో చన్దా నామ అగ్గమహేసీ పుత్తం పత్థేతి, తస్సా కుచ్ఛియం ఉప్పజ్జాహీ’’తి ఆహ.

సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా తస్సా కుచ్ఛియం పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స సహాయా పఞ్చసతా దేవపుత్తా ఖీణాయుకా దేవలోకా చవిత్వా తస్సేవ రఞ్ఞో అమచ్చభరియానం కుచ్ఛీసు పటిసన్ధిం గణ్హింసు. దేవీ గబ్భస్స పతిట్ఠితభావం ఞత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా గబ్భపరిహారం దాపేసి. సా పరిపుణ్ణగబ్భా ధఞ్ఞపుఞ్ఞలక్ఖణసమ్పన్నం పుత్తం విజాయి. తందివసమేవ అమచ్చగేహేసు పఞ్చకుమారసతాని విజాయింసు. ఉభయమ్పి సుత్వా రాజా ‘‘మమ పుత్తస్స పరివారా ఏతే’’తి పఞ్చన్నం దారకసతానం పఞ్చధాతిసతాని పేసేత్వా కుమారపసాధనాని చ పేసేసి. మహాసత్తస్స పన అతిదీఘాదిదోసవివజ్జితా అలమ్బత్థనా మధురథఞ్ఞా చతుసట్ఠిధాతియో దత్వా మహన్తం సక్కారం కత్వా చన్దాదేవియాపి వరం అదాసి. సా గహితకం కత్వా ఠపేసి. దారకో మహతా పరివారేన వడ్ఢతి. అథ నం ఏకమాసికం అలఙ్కరిత్వా రఞ్ఞో సన్తికం ఆనయింసు. రాజా పియపుత్తం ఓలోకేత్వా ఆలిఙ్గిత్వా అఙ్కే నిసీదాపేత్వా రమయమానో నిసీది.

౫౦. తస్మిం ఖణే చత్తారో చోరా ఆనీతా. రాజా తేసు ఏకస్స సకణ్టకాహి కసాహి పహారసహస్సం ఆణాపేసి, ఏకస్స సఙ్ఖలికాయ బన్ధిత్వా బన్ధనాగారప్పవేసనం, ఏకస్స సరీరే సత్తిప్పహారదానం, ఏకస్స సూలారోపనం. మహాసత్తో పితు కథం సుత్వా సంవేగప్పత్తో హుత్వా ‘‘అహో మమ పితా రజ్జం నిస్సాయ భారియం నిరయగామికమ్మం కరోతీ’’తి చిన్తేసి. పునదివసే నం సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా అలఙ్కతసిరిసయనే నిపజ్జాపేసుం.

సో థోకం నిద్దాయిత్వా పటిబుద్ధో అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా సేతచ్ఛత్తం ఓలోకేన్తో మహన్తం సిరివిభవం పస్సి. అథస్స పకతియాపి సంవేగప్పత్తస్స అతిరేకతరం భయం ఉప్పజ్జి. సో ‘‘కుతో ను ఖో అహం ఇమం రాజగేహం ఆగతో’’తి ఉపధారేన్తో జాతిస్సరఞాణేన దేవలోకతో ఆగతభావం ఞత్వా తతో పరం ఓలోకేన్తో ఉస్సదనిరయే పక్కభావం పస్సి. తతో పరం ఓలోకేన్తో తస్మింయేవ నగరే రాజభావం పస్సి. అథ సో ‘‘అహం వీసతివస్సాని రజ్జం కారేత్వా అసీతివస్ససహస్సాని ఉస్సదనిరయే పచ్చిం, ఇదాని పునపి ఇమస్మిం చోరగేహే నిబ్బత్తోస్మి, పితాపి మే హియ్యో చతూసు చోరేసు ఆనీతేసు తథారూపం ఫరుసం నిరయసంవత్తనికం కథం కథేసి. న మే ఇమినా అవిదితవిపులానత్థావహేన రజ్జేన అత్థో, కథం ను ఖో ఇమమ్హా చోరగేహా ముచ్చేయ్య’’న్తి చిన్తేన్తో నిపజ్జి. అథ నం ఏకా దేవధీతా ‘‘తాత తేమియకుమార, మా భాయి, తీణి అఙ్గాని అధిట్ఠహిత్వా తవ సోత్థి భవిస్సతీ’’తి సమస్సాసేసి. తం సుత్వా మహాసత్తో రజ్జసఙ్ఖాతా అనత్థతో ముచ్చితుకామో సోళససంవచ్ఛరాని తీణి అఙ్గాని అచలాధిట్ఠానవసేన అధిట్ఠహి. తేన వుత్తం ‘‘కిచ్ఛాలద్ధం పియం పుత్త’’న్తిఆది.

తత్థ కిచ్ఛాలద్ధన్తి కిచ్ఛేన కసిరేన చిరకాలపత్థనాయ లద్ధం. అభిజాతన్తి జాతిసమ్పన్నం. కాయజుతియా చేవ ఞాణజుతియా చ సమన్నాగతత్తా జుతిన్ధరం. సేతచ్ఛత్తం ధారయిత్వాన, సయనే పోసేతి మం పితాతి పితా మే కాసిరాజా ‘‘మా నం కుమారం రజో వా ఉస్సావో వా’’తి జాతకాలతో పట్ఠాయ సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా సిరిసయనే సయాపేత్వా మహన్తేన పరివారేన మం పోసేతి.

౫౧. నిద్దాయమానో సయనవరే పబుజ్ఝిత్వా అహం ఓలోకేన్తో పణ్డరం సేతచ్ఛత్తం అద్దసం. యేనాహం నిరయం గతోతి యేన సేతచ్ఛత్తేన తతో తతియే అత్తభావే అహం నిరయం గతో, సేతచ్ఛత్తసీసేన రజ్జం వదతి.

౫౨. సహ దిట్ఠస్స మే ఛత్తన్తి తం సేతచ్ఛత్తం దిట్ఠస్స దిట్ఠవతో మే సహ తేన దస్సనేన, దస్సనసమకాలమేవాతి అత్థో. తాసో ఉప్పజ్జి భేరవోతి సుపరివిదితాదీనవత్తా భయానకో చిత్తుత్రాసో ఉదపాది. వినిచ్ఛయం సమాపన్నో, కథాహం ఇమం ముఞ్చిస్సన్తి కథం ను ఖో అహం ఇమం రజ్జం కాళకణ్ణిం ముఞ్చేయ్యన్తి ఏవం విచారణం ఆపజ్జిం.

౫౩. పుబ్బసాలోహితా మయ్హన్తి పుబ్బే ఏకస్మిం అత్తభావే మమ మాతుభూతపుబ్బా తస్మిం ఛత్తే అధివత్థా దేవతా మయ్హం అత్థకామినీ హితేసినీ. సా మం దిస్వాన దుక్ఖితం, తీసు ఠానేసు యోజయీతి సా దేవతా మం తథా చేతోదుక్ఖేన దుక్ఖితం దిస్వా మూగపక్ఖబధిరభావసఙ్ఖాతేసు తీసు రజ్జదుక్ఖతో నిక్ఖమనకారణేసు యోజేసి.

౫౪. పణ్డిచ్చయన్తి పణ్డిచ్చం, అయమేవ వా పాఠో. మా విభావయాతి మా పకాసేహి. బాలమతోతి బాలోతి ఞాతో. సబ్బోతి సకలో అన్తోజనో చేవ బహిజనో చ. ఓచినాయతూతి నీహరథేతం కాళకణ్ణిన్తి అవజానాతు. ఏవం తవ అత్థో భవిస్సతీతి ఏవం యథావుత్తనయేన అవజానితబ్బభావే సతి తుయ్హం గేహతో నిక్ఖమనేన హితం పారమిపరిపూరణం భవిస్సతి.

౫౫. తేతం వచనన్తి తే ఏతం తీణి అఙ్గాని అధిట్ఠాహీతి వచనం. అత్థకామాసి మే అమ్మాతి అమ్మ దేవతే, మమ అత్థకామా అసి. హితకామాతి తస్సేవ పరియాయవచనం. అత్థోతి వా ఏత్థ సుఖం వేదితబ్బం. హితన్తి తస్స కారణభూతం పుఞ్ఞం.

౫౬. సాగరేవ థలం లభిన్తి చోరగేహే వతాహం జాతో, అహు మే మహావతానత్థోతి సోకసాగరే ఓసీదన్తో తస్సా దేవతాయ అహం వచనం సుత్వా సాగరే ఓసీదన్తో వియ థలం పతిట్ఠం అలభిం, రజ్జకులతో నిక్ఖమనోపాయం అలభిన్తి అత్థో. తయో అఙ్గే అధిట్ఠహిన్తి యావ గేహతో నిక్ఖమిం, తావ తీణి అఙ్గాని కారణాని అధిట్ఠహిం.

౫౭. ఇదాని తాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘మూగో అహోసి’’న్తి గాథమాహ. తత్థ పక్ఖోతి పీఠసప్పి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఏవం పన మహాసత్తే దేవతాయ దిన్ననయే ఠత్వా జాతవస్సతో పట్ఠాయ మూగాదిభావేన అత్తానం దస్సేన్తే మాతాపితరో ధాతిఆదయో చ ‘‘మూగానం హనుపరియోసానం నామ ఏవరూపం న హోతి, బధిరానం కణ్ణసోతం నామ ఏవరూపం న హోతి, పీఠసప్పీనం హత్థపాదా నామ ఏవరూపా న హోన్తి, భవితబ్బమేత్థ కారణేన, వీమంసిస్సామ న’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘ఖీరేన తావ వీమంసిస్సామా’’తి సకలదివసం ఖీరం న దేన్తి. సో సుస్సన్తోపి ఖీరత్థాయ సద్దం న కరోతి.

అథస్స మాతా ‘‘పుత్తో మే ఛాతో, ఖీరమస్స దేథా’’తి ఖీరం దాపేసి. ఏవం అన్తరన్తరా ఖీరం అదత్వా ఏకసంవచ్ఛరం వీమంసన్తాపి అన్తరం న పస్సింసు. తతో ‘‘కుమారకా నామ పూవఖజ్జకం పియాయన్తి, ఫలాఫలం పియాయన్తి, కీళనభణ్డకం పియాయన్తి, భోజనం పియాయన్తీ’’తి తాని తాని పలోభనీయాని ఉపనేత్వా వీమంసనవసేన పలోభేన్తా యావ పఞ్చవస్సకాలా అన్తరం న పస్సింసు. అథ నం ‘‘దారకా నామ అగ్గితో భాయన్తి, మత్తహత్థితో భాయన్తి, సప్పతో భాయన్తి, ఉక్ఖిత్తాసికపురిసతో భాయన్తి, తేహి వీమంసిస్సామా’’తి యథా తేహిస్స అనత్థో న జాయతి, తథా పురిమమేవ సంవిదహిత్వా అతిభయానకాకారేన ఉపగచ్ఛన్తే కారేసుం.

మహాసత్తో నిరయభయం ఆవజ్జేత్వా ‘‘ఇతో సతగుణేన సహస్సగుణేన సతసహస్సగుణేన నిరయో భాయితబ్బో’’తి నిచ్చలోవ హోతి. ఏవమ్పి వీమంసిత్వా అన్తరం న పస్సన్తా పున ‘‘దారకా నామ సమజ్జత్థికా హోన్తీ’’తి సమజ్జం కారేత్వాపి మహాసత్తం సాణియా పరిక్ఖిపిత్వా అజానన్తస్సేవ చతూసు పస్సేసు సఙ్ఖసద్దేహి భేరిసద్దేహి చ సహసా ఏకనిన్నాదం కారేత్వాపి అన్ధకారే ఘటేహి దీపం ఉపనేత్వా సహసా ఆలోకం దస్సేత్వాపి సకలసరీరం ఫాణితేన మక్ఖేత్వా బహుమక్ఖికే ఠానే నిపజ్జాపేత్వాపి న్హాపనాదీని అకత్వా ఉచ్చారపస్సావమత్థకే నిపన్నం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వాపి తత్థ చ పలిపన్నం సయమానం పరిహాసేహి అక్కోసనేహి చ ఘట్టేత్వాపి హేట్ఠామఞ్చే అగ్గికపల్లం కత్వా ఉణ్హసన్తాపేన పీళేత్వాపీతి ఏవం నానావిధేహి ఉపాయేహి వీమంసన్తాపిస్స అన్తరం న పస్సింసు.

మహాసత్తో హి సబ్బత్థ నిరయభయమేవ ఆవజ్జేత్వా అధిట్ఠానం అవికోపేన్తో నిచ్చలోవ అహోసి. ఏవం పన్నరసవస్సాని వీమంసిత్వా అథ సోళసవస్సకాలే ‘‘పీఠసప్పినో వా హోన్తు మూగబధిరా వా రజనీయేసు అరజ్జన్తా దుస్సనీయేసు అదుస్సన్తా నామ నత్థీతి నాటకానిస్స పచ్చుపట్ఠపేత్వా వీమంసిస్సామా’’తి కుమారం గన్ధోదకేన న్హాపేత్వా దేవపుత్తం వియ అలఙ్కరిత్వా దేవవిమానకప్పం పుప్ఫగన్ధదామాదీహి ఏకామోదపమోదం పాసాదం ఆరోపేత్వా ఉత్తమరూపధరా భావవిలాససమ్పన్నా దేవచ్ఛరాపటిభాగా ఇత్థియో ఉపట్ఠపేసుం – ‘‘గచ్ఛథ నచ్చాదీహి కుమారం అభిరమాపేథా’’తి. తా ఉపగన్త్వా తథా కాతుం వాయమింసు. సో బుద్ధిసమ్పన్నతాయ ‘‘ఇమా మే సరీరసమ్ఫస్సం మా విన్దింసూ’’తి అస్సాసపస్సాసే నిరున్ధి. తా తస్స సరీరసమ్ఫస్సం అవిన్దన్తియో ‘‘థద్ధసరీరో ఏస, నాయం మనుస్సో, యక్ఖో భవిస్సతీ’’తి పక్కమింసు.

ఏవం సోళస వస్సాని సోళసహి మహావీమంసాహి అనేకాహి చ ఖుద్దకవీమంసాహి పరిగ్గణ్హితుం అసక్కుణిత్వా మాతాపితరో ‘‘తాత, తేమియకుమార, మయం తవ అమూగాదిభావం జానామ, న హి తేసం ఏవరూపాని ముఖకణ్ణసోతపాదాని హోన్తి, త్వం అమ్హేహి పత్థేత్వా లద్ధపుత్తకో, మా నో నాసేహి, సకలజమ్బుదీపే రాజూనం సన్తికా గరహతో మోచేహీ’’తి సహ విసుం విసుఞ్చ అనేకవారం యాచింసు. సో తేహి ఏవం యాచియమానోపి అసుణన్తో వియ హుత్వా నిపజ్జి.

౫౮. అథ రాజా మహాసత్తస్స ఉభో పాదే కణ్ణసోతే జివ్హం ఉభో చ హత్థే కుసలేహి పురిసేహి వీమంసాపేత్వా ‘‘యదిపి అపీఠసప్పిఆదీనం వియస్స పాదాదయో, తథాపి అయం పీఠసప్పి మూగబధిరో మఞ్ఞే, ఈదిసే కాళకణ్ణిపురిసే ఇమస్మిం గేహే వసన్తే తయో అన్తరాయా పఞ్ఞాయన్తి జీవితస్స వా ఛత్తస్స వా మహేసియా వా’’తి లక్ఖణపాఠకేహి ఇదాని కథితం. జాతదివసే పన ‘‘తుమ్హాకం దోమనస్సపరిహరణత్థం ‘ధఞ్ఞపుఞ్ఞలక్ఖణో’తి వుత్త’’న్తి అమచ్చేహి ఆరోచితం సుత్వా అన్తరాయభయేన భీతో ‘‘గచ్ఛథ నం అవమఙ్గలరథే నిపజ్జాపేత్వా పచ్ఛిమద్వారేన నీహరాపేత్వా ఆమకసుసానే నిఖణథా’’తి ఆణాపేసి. తం సుత్వా మహాసత్తో హట్ఠో ఉదగ్గో అహోసి – ‘‘చిరస్సం వత మే మనోరథో మత్థకం పాపుణిస్సతీ’’తి. తేన వుత్తం ‘‘తతో మే హత్థపాదే చా’’తిఆది.

తత్థ మద్దియాతి మద్దనవసేన వీమంసిత్వా. అనూనతన్తి హత్థాదీహి అవికలతం. నిన్దిసున్తి ‘‘ఏవం అనూనావయవోపి సమానో మూగాది వియ దిస్సమానో ‘‘రజ్జం కారేతుం అభబ్బో, కాళకణ్ణిపురిసో అయ’’న్తి గరహింసు. ‘‘నిద్దిసు’’న్తిపి పాఠో, వదింసూతి అత్థో.

౫౯. ఛడ్డనం అనుమోదిసున్తి రాజదస్సనత్థం ఆగతా సబ్బేపి జనపదవాసినో సేనాపతిపురోహితప్పముఖా రాజపురిసా తే సబ్బేపి ఏకమనా సమానచిత్తా హుత్వా అన్తరాయపరిహరణత్థం రఞ్ఞా ఆణత్తా భూమియం నిఖణనవసేన మమ ఛడ్డనం ముఖసఙ్కోచం అకత్వా అభిముఖభావేన సాధు సుట్ఠు ఇదం కత్తబ్బమేవాతి అనుమోదింసు.

౬౦. సో మే అత్థో సమిజ్ఝథాతి యస్సత్థాయ యదత్థం తతో మూగాదిభావాధిట్ఠానవసేన దుక్కరచరణం చిణ్ణం చరితం, సో అత్థో మమ సమిజ్ఝతి. తేసం మమ మాతాపితుఆదీనం మతిం అధిప్పాయం సుత్వా సో అహం మమ అధిప్పాయసమిజ్ఝనేన హట్ఠో అనుపధారేత్వా భూమియం నిఖణనానుజాననేన సంవిగ్గమానసోవ అహోసిన్తి వచనసేసేన సమ్బన్ధో వేదితబ్బో.

౬౧. ఏవం కుమారస్స భూమియం నిఖణనే రఞ్ఞా ఆణత్తే చన్దాదేవీ తం పవత్తిం సుత్వా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘దేవ, తుమ్హేహి మయ్హం వరో దిన్నో, మయా చ గహితకం కత్వా ఠపితో, తం మే ఇదాని దేథా’’తి. ‘‘గణ్హ, దేవీ’’తి. ‘‘పుత్తస్స మే రజ్జం దేథా’’తి. ‘‘పుత్తో తే కాళకణ్ణీ, న సక్కా దాతు’’న్తి. ‘‘తేన హి, దేవ, యావజీవం అదేన్తో సత్త వస్సాని దేథా’’తి. ‘‘తమ్పి న సక్కా’’తి. ‘‘ఛ వస్సాని, పఞ్చచత్తారితీణిద్వేఏకం వస్సం, సత్త మాసే, ఛపఞ్చచత్తారోతయోద్వేఏకం మాసంఅద్ధమాసంసత్తాహం దేథా’’తి. సాధు గణ్హాతి.

సా పుత్తం అలఙ్కారాపేత్వా ‘‘తేమియకుమారస్స ఇదం రజ్జ’’న్తి నగరే భేరిం చరాపేత్వా నగరం అలఙ్కారాపేత్వా పుత్తం హత్థిక్ఖన్ధం ఆరోపేత్వా సేతచ్ఛత్తం మత్థకే కారాపేత్వా నగరం పదక్ఖిణం కత్వా ఆగతం అలఙ్కతసిరిసయనే నిపజ్జాపేత్వా సబ్బరత్తిం యాచి – ‘‘తాత తేమియ, తం నిస్సాయ సోళస వస్సాని నిద్దం అలభిత్వా రోదమానాయ మే అక్ఖీని ఉప్పక్కాని, సోకేన హదయం భిజ్జతి వియ, తవ అపీఠసప్పిఆదిభావం జానామి, మా మం అనాథం కరీ’’తి. ఇమినా నియామేన ఛ దివసే యాచి. ఛట్ఠే దివసే రాజా సునన్దం నామ సారథిం పక్కోసాపేత్వా ‘‘స్వే పాతోవ అవమఙ్గలరథేన కుమారం నీహరిత్వా ఆమకసుసానే భూమియం నిఖణిత్వా పథవివడ్ఢనకకమ్మం కత్వా ఏహీ’’తి ఆహ. తం సుత్వా దేవీ ‘‘తాత, కాసిరాజా తం స్వే ఆమకసుసానే నిఖణితుం ఆణాపేసి. స్వే మరణం పాపుణిస్సతీ’’తి ఆహ.

మహాసత్తో తం సుత్వా ‘‘తేమియ, సోళస వస్సాని తయా కతో వాయామో మత్థకం పత్తో’’తి హట్ఠో ఉదగ్గో అహోసి. మాతుయా పనస్స హదయం భిజ్జనాకారం వియ అహోసి. అథ తస్సా రత్తియా అచ్చయేన పాతోవ సారథి రథం ఆదాయ ద్వారే ఠపేత్వా సిరిగబ్భం పవిసిత్వా ‘‘దేవి, మా మయ్హం కుజ్ఝి, రఞ్ఞో ఆణా’’తి పుత్తం ఆలిఙ్గిత్వా నిపన్నం దేవిం పిట్ఠిహత్థేన అపనేత్వా కుమారం ఉక్ఖిపిత్వా పాసాదా ఓతరి. దేవీ ఉరం పహరిత్వా మహాసద్దేన పరిదేవిత్వా మహాతలే ఓహీయి.

అథ నం మహాసత్తో ఓలోకేత్వా ‘‘మయి అకథేన్తే మాతు సోకో బలవా భవిస్సతీ’’తి కథేతుకామో హుత్వాపి ‘‘సచే కథేస్సామి సోళస వస్సాని కతో వాయామో మోఘో భవిస్సతి, అకథేన్తో పనాహం అత్తనో చ మాతాపితూనఞ్చ పచ్చయో భవిస్సామీ’’తి అధివాసేసి. సారథి ‘‘మహాసత్తం రథం ఆరోపేత్వా పచ్ఛిమద్వారాభిముఖం రథం పేసేస్సామీ’’తి పాచీనద్వారాభిముఖం పేసేసి. రథో నగరా నిక్ఖమిత్వా దేవతానుభావేన తియోజనట్ఠానం గతో. మహాసత్తో సుట్ఠుతరం తుట్ఠచిత్తో అహోసి. తత్థ వనఘటం సారథిస్స ఆమకసుసానం వియ ఉపట్ఠాసి. సో ‘‘ఇదం ఠానం సున్దర’’న్తి రథం ఓక్కమాపేత్వా మగ్గపస్సే ఠపేత్వా రథా ఓరుయ్హ మహాసత్తస్స ఆభరణభణ్డం ఓముఞ్చిత్వా భణ్డికం కత్వా ఠపేత్వా కుదాలం ఆదాయ అవిదూరే ఆవాటం ఖణితుం ఆరభి. తేన వుత్తం ‘‘న్హాపేత్వా అనులిమ్పిత్వా’’తిఆది.

తత్థ న్హాపేత్వాతి సోళసహి గన్ధోదకఘటేహి న్హాపేత్వా. అనులిమ్పిత్వాతి సురభివిలేపనేన విలిమ్పేత్వా. వేఠేత్వా రాజవేఠనన్తి కాసిరాజూనం పవేణియాగతం రాజమకుటం సీసే పటిముఞ్చిత్వా. అభిసిఞ్చిత్వాతి తస్మిం రాజకులే రాజాభిసేకనియామేన అభిసిఞ్చిత్వా. ఛత్తేన కారేసుం పురం పదక్ఖిణన్తి సేతచ్ఛత్తేన ధారియమానేన మం నగరం పదక్ఖిణం కారేసుం.

౬౨. సత్తాహం ధారయిత్వానాతి మయ్హం మాతు చన్దాదేవియా వరలాభనవసేన లద్ధం సత్తాహం మమ సేతచ్ఛత్తం ధారయిత్వా. ఉగ్గతే రవిమణ్డలేతి తతో పునదివసే సూరియమణ్డలే ఉగ్గతమత్తే అవమఙ్గలరథేన మం నగరతో నీహరిత్వా భూమియం నిఖణనత్థం సారథి సునన్దో వనముపగచ్ఛి.

౬౩. సజ్జస్సన్తి సన్నద్ధో అస్సం, యుగే యోజితస్సం మే రథం మగ్గతో ఉక్కమాపనవసేన ఏకోకాసే కత్వా. హత్థముచ్చితోతి ముచ్చితహత్థో, రథపాచనతో ముత్తహత్థోతి అత్థో. అథ వా హత్థముచ్చితోతి హత్థముత్తో మమ హత్థతో ముచ్చిత్వాతి అత్థో. కాసున్తి ఆవాటం. నిఖాతున్తి నిఖణితుం.

౬౪-౫. ఇదాని యదత్థం మయా సోళస వస్సాని మూగవతాదిఅధిట్ఠానేన దుక్కరచరియా అధిట్ఠితా, తం దస్సేతుం ‘‘అధిట్ఠితమధిట్ఠాన’’న్తి గాథాద్వయమాహ.

తత్థ తజ్జేన్తో వివిధకారణాతి ద్విమాసికకాలతో పట్ఠాయ యావ సోళససంవచ్ఛరా థఞ్ఞపటిసేధనాదీహి వివిధేహి నానప్పకారేహి కారణేహి తజ్జయన్తో భయవిద్ధంసనవసేన విహేఠియమానో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అథ మహాసత్తో సునన్దే కాసుం ఖణన్తే ‘‘అయం మే వాయామకాలో’’తి ఉట్ఠాయ అత్తనో హత్థపాదే సమ్బాహిత్వా రథా ఓతరితుం మే బలం అత్థీతి ఞత్వా చిత్తం ఉప్పాదేసి. తావదేవస్స పాదపతిట్ఠానట్ఠానం వాతపుణ్ణభస్తచమ్మం వియ ఉగ్గన్త్వా రథస్స పచ్ఛిమన్తం ఆహచ్చ అట్ఠాసి. సో ఓతరిత్వా కతిపయే వారే అపరాపరం చఙ్కమిత్వా ‘‘యోజనసతమ్పి గన్తుం మే బలం అత్థీ’’తి ఞత్వా రథం పచ్ఛిమన్తే గహేత్వా కుమారకానం కీళనయానకం వియ ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘సచే సారథి మయా సద్ధిం పటివిరుజ్ఝేయ్య, అత్థి మే పటివిరుజ్ఝితుం బల’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా పసాధనత్థాయ చిత్తం ఉప్పాదేసి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ సక్కస్స భవనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో తం కారణం ఞత్వా విస్సకమ్మం ఆణాపేసి – ‘‘గచ్ఛ కాసిరాజపుత్తం అలఙ్కరోహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి వత్వా దిబ్బేహి చ మానుసేహి చ అలఙ్కారేహి సక్కం వియ తం అలఙ్కరి. సో దేవరాజలీళాయ సారథిస్స ఖణనోకాసం గన్త్వా ఆవాటతీరే ఠత్వా –

‘‘కిన్ను సన్తరమానోవ, కాసుం ఖణసి సారథి;

పుట్ఠో మే సమ్మ అక్ఖాహి, కిం కాసుయా కరిస్ససీ’’తి. (జా. ౨.౨౨.౩) –

ఆహ.

తేన ఉద్ధం అనోలోకేత్వావ –

‘‘రఞ్ఞో మూగో చ పక్ఖో చ, పుత్తో జాతో అచేతసో;

సోమ్హి రఞ్ఞా సమజ్ఝిట్ఠో, పుత్తం మే నిఖణం వనే’’తి. (జా. ౨.౨౨.౪) –

వుత్తే మహాసత్తో –

‘‘న బధిరో న మూగోస్మి, న పక్ఖో న చ వీకలో;

అధమ్మం సారథి కయిరా, మం చే త్వం నిఖణం వనే.

‘‘ఊరూ బాహుఞ్చ మే పస్స, భాసితఞ్చ సుణోహి మే;

అధమ్మం సారథి కయిరా, మం చే త్వం నిఖణం వనే’’తి. (జా. ౨.౨౨.౫-౬) –

వత్వా పున తేన ఆవాటఖణనం పహాయ ఉద్ధం ఓలోకేత్వా తస్స రూపసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘మనుస్సో వా దేవో వా’’తి అజానన్తేన –

‘‘దేవతా నుసి గన్ధబ్బో, అదు సక్కో పురిన్దదో;

కో వా త్వం కస్స వా పుత్తో, కథం జానేము తం మయ’’న్తి. (జా. ౨.౨౨.౭) –

వుత్తే –

‘‘నమ్హి దేవో న గన్ధబ్బో, నాపి సక్కో పురిన్దదో;

కాసిరఞ్ఞో అహం పుత్తో, యం కాసుయా నిఖఞ్ఞసి.

‘‘తస్స రఞ్ఞో అహం పుత్తో, యం త్వం సమ్మూపజీవసి;

అధమ్మం సారథి కయిరా, మం చే త్వం నిఖణం వనే.

‘‘యస్స రుక్ఖస్స ఛాయాయ, నిసీదేయ్య సయేయ్య వా;

న తస్స సాఖం భఞ్జేయ్య, మిత్తదుబ్భో హి పాపకో.

‘‘యథా రుక్ఖో తథా రాజా, యథా సాఖా తథా అహం;

యథా ఛాయూపగో పోసో, ఏవం త్వమసి సారథి;

అధమ్మం సారథి కయిరా, మం చే త్వం నిఖణం వనే’’తి. (జా. ౨.౨౨.౮-౧౧) –

ఆదినా నయేన ధమ్మం దేసేత్వా తేన నివత్తనత్థం యాచితో అనివత్తనకారణం పబ్బజ్జాఛన్దం తస్స చ హేతు నిరయభయాదికం అతీతభవే అత్తనో పవత్తిం విత్థారేన కథేత్వా తాయ ధమ్మకథాయ తాయ చ పటిపత్తియా తస్మిమ్పి పబ్బజితుకామే జాతే రఞ్ఞో ఇమం –

‘‘రథం నియ్యాతయిత్వాన, అనణో ఏహి సారథి;

అనణస్స హి పబ్బజ్జా, ఏతం ఇసీహి వణ్ణిత’’న్తి. (జా. ౨.౨౨.౪౪) –

వత్వా తం విస్సజ్జేసి.

సో రథం ఆభరణాని చ గహేత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా తమత్థం ఆరోచేసి. రాజా తావదేవ ‘‘మహాసత్తస్స సన్తికం గమిస్సామీ’’తి నగరతో నిగ్గచ్ఛి సద్ధిం చతురఙ్గినియా సేనాయ ఇత్థాగారేహి నాగరజానపదేహి చ. మహాసత్తోపి ఖో సారథిం ఉయ్యోజేత్వా పబ్బజితుకామో జాతో. తస్స చిత్తం ఞత్వా సక్కో విస్సకమ్మం పేసేసి – ‘‘తేమియపణ్డితో పబ్బజితుకామో, తస్స అస్సమపదం పబ్బజితపరిక్ఖారే చ మాపేహీ’’తి. సో గన్త్వా తియోజనికే వనసణ్డే అస్సమం మాపేత్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానచఙ్కమనపోక్ఖరణీఫలరుక్ఖసమ్పన్నం కత్వా సబ్బే చ పబ్బజితపరిక్ఖారే మాపేత్వా సకట్ఠానమేవ గతో. బోధిసత్తో తం దిస్వా సక్కదత్తియభావం ఞత్వా పణ్ణసాలం పవిసిత్వా వత్థాని అపనేత్వా తాపసవేసం గహేత్వా కట్ఠత్థరే నిసిన్నో అట్ఠ సమాపత్తియో, పఞ్చ చ అభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా పబ్బజ్జాసుఖేన అస్సమే నిసీది.

కాసిరాజాపి సారథినా దస్సితమగ్గేన గన్త్వా అస్సమం పవిసిత్వా మహాసత్తేన సహ సమాగన్త్వా కతపటిసన్థారో రజ్జేన నిమన్తేసి. తేమియపణ్డితో తం పటిక్ఖిపిత్వా అనేకాకారవోకారం అనిచ్చతాదిపటిసంయుత్తాయ చ కామాదీనవపటిసంయుత్తాయ చ ధమ్మియా కథాయ రాజానం సంవేజేసి. సో సంవిగ్గమానసో ఘరావాసే ఉక్కణ్ఠితో పబ్బజితుకామో హుత్వా అమచ్చే ఇత్థాగారే చ పుచ్ఛి. తేపి పబ్బజితుకామా అహేసుం. అథ రాజా చన్దాదేవిం ఆదిం కత్వా సోళస సహస్సే ఓరోధే చ అమచ్చాదికే చ పబ్బజితుకామే ఞత్వా నగరే భేరిం చరాపేసి – ‘‘యే మమ పుత్తస్స సన్తికే పబ్బజితుకామా, తే పబ్బజన్తూ’’తి. సువణ్ణకోట్ఠాగారాదీని చ వివరాపేత్వా విస్సజ్జాపేసి. నాగరా చ యథాపసారితేయేవ ఆపణే వివటద్వారానేవ గేహాని చ పహాయ రఞ్ఞో సన్తికం అగమంసు. రాజా మహాజనేన సద్ధిం మహాసత్తస్స సన్తికే పబ్బజి. సక్కదత్తియం తియోజనికం అస్సమపదం పరిపూరి.

సామన్తరాజానో ‘‘కాసిరాజా పబ్బజితో’’తి సుత్వా ‘‘బారాణసిరజ్జం గహేస్సామా’’తి నగరం పవిసిత్వా దేవనగరసదిసం నగరం సత్తరతనభరితం దేవవిమానకప్పం రాజనివేసనఞ్చ దిస్వా ‘‘ఇమం ధనం నిస్సాయ భయేన భవితబ్బ’’న్తి తావదేవ నిక్ఖమిత్వా పాయాసుం. తేసం ఆగమనం సుత్వా మహాసత్తో వనన్తం గన్త్వా ఆకాసే నిసీదిత్వా ధమ్మం దేసేసి. తే సబ్బే సద్ధిం పరిసాయ తస్స సన్తికే పబ్బజింసు. ఏవం అపరేపి అపరేపీతి మహాసమాగమో అహోసి. సబ్బే ఫలాఫలాని పరిభుఞ్జిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తి. యో కామాదివితక్కం వితక్కేతి, తస్స చిత్తం ఞత్వా మహాసత్తో తత్థ గన్త్వా ఆకాసే నిసీదిత్వా ధమ్మం దేసేతి.

సో ధమ్మస్సవనసప్పాయం లభిత్వా సమాపత్తియో అభిఞ్ఞాయో చ నిబ్బత్తేతి. ఏవం అపరోపి అపరోపీతి సబ్బేపి జీవితపరియోసానే బ్రహ్మలోకపరాయనా అహేసుం. తిరచ్ఛానగతాపి మహాసత్తే ఇసిగణేపి చిత్తం పసాదేత్వా ఛసు కామసగ్గేసు నిబ్బత్తింసు. మహాసత్తస్స బ్రహ్మచరియం చిరం దీఘమద్ధానం పవత్తిత్థ. తదా ఛత్తే అధివత్థా దేవతా ఉప్పలవణ్ణా అహోసి, సారథి సారిపుత్తత్థేరో, మాతాపితరో మహారాజకులాని, పరిసా బుద్ధపరిసా, తేమియపణ్డితో లోకనాథో.

తస్స అధిట్ఠానపారమీ ఇధ మత్థకం పత్తా, సేసపారమియోపి యథారహం నిద్ధారేతబ్బా. తథా మాసజాతకాలతో పట్ఠాయ నిరయభయం పాపభీరుతా రజ్జజిగుచ్ఛా నేక్ఖమ్మనిమిత్తం మూగాదిభావాధిట్ఠానం తత్థ చ విరోధిప్పచ్చయసమోధానేపి నిచ్చలభావోతి ఏవమాదయో గుణానుభావా విభావేతబ్బాతి.

తేమియచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.

అధిట్ఠానపారమీ నిట్ఠితా.