౫. సోణపణ్డితచరియావణ్ణనా

౪౨. పఞ్చమే నగరే బ్రహ్మవడ్ఢనేతి బ్రహ్మవడ్ఢననామకే నగరే. కులవరేతి అగ్గకులే. సేట్ఠేతి పాసంసతమే. మహాసాలేతి మహాసారే. అజాయహన్తి అజాయిం అహం. ఇదం వుత్తం హోతి – తస్మిం కాలే ‘‘బ్రహ్మవడ్ఢన’’న్తి లద్ధనామే బారాణసినగరే యదా హోమి భవామి పటివసామి, తదా అభిజాతసమ్పత్తియా ఉదితోదితభావేన అగ్గే విజ్జావతసమ్పత్తియా సేట్ఠే అసీతికోటివిభవతాయ మహాసాలే బ్రాహ్మణకులే అహం ఉప్పజ్జిన్తి.

తదా హి మహాసత్తో బ్రహ్మలోకతో చవిత్వా బ్రహ్మవడ్ఢననగరే అసీతికోటివిభవస్స అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణమహాసాలస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్స నామగ్గహణదివసే ‘‘సోణకుమారో’’తి నామం కరింసు. తస్స పదసా గమనకాలే అఞ్ఞోపి సత్తో బ్రహ్మలోకా చవిత్వా బోధిసత్తస్స మాతుయా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స జాతస్స ‘‘నన్దకుమారో’’తి నామం కరింసు. తేసం ఉగ్గహితవేదానం సబ్బసిప్పనిప్ఫత్తిప్పత్తానం వయప్పత్తానం రూపసమ్పదం దిస్వా తుట్ఠహట్ఠా మాతాపితరో ‘‘ఘరబన్ధనేన బన్ధిస్సామా’’తి పఠమం సోణకుమారం ఆహంసు – ‘‘తాత, తే పతిరూపకులతో దారికం ఆనేస్సామ, త్వం కుటుమ్బం పటిపజ్జాహీ’’తి.

మహాసత్తో ‘‘అలం మయ్హం ఘరావాసేన, అహం యావజీవం తుమ్హే పటిజగ్గిత్వా తుమ్హాకం అచ్చయేన పబ్బజిస్సామీ’’తి ఆహ. మహాసత్తస్స హి తదా తయోపి భవా ఆదిత్తం అగారం వియ అఙ్గారకాసు వియ చ ఉపట్ఠహింసు. విసేసతో పనేస నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయో నేక్ఖమ్మాధిముత్తో అహోసి. తస్స అధిప్పాయం అజానన్తా తే పునప్పునం కథేన్తాపి తస్స చిత్తం అలభిత్వా నన్దకుమారం ఆమన్తేత్వా ‘‘తాత, తేన హి త్వం కుటుమ్బం పటిపజ్జాహీ’’తి వత్వా తేనాపి ‘‘నాహం మమ భాతరా ఛడ్డితఖేళం సీసేన ఉక్ఖిపామి, అహమ్పి తుమ్హాకం అచ్చయేన భాతరా సద్ధిం పబ్బజిస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘ఇమే ఏవం తరుణా కామే జహన్తి, కిమఙ్గం పన మయన్తి సబ్బేవ పబ్బజిస్సామా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘తాత, కిం వో అమ్హాకం అచ్చయేన పబ్బజ్జాయ, సబ్బే సహేవ పబ్బజామా’’తి వత్వా ఞాతీనం దాతబ్బయుత్తకం దత్వా దాసజనం భుజిస్సం కత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా సబ్బం ధనం విస్సజ్జేత్వా మహాదానం పవత్తేత్వా చత్తారోపి జనా బ్రహ్మవడ్ఢననగరా నిక్ఖమిత్వా హిమవన్తప్పదేసే పదుమపుణ్డరీకమణ్డితం మహాసరం నిస్సాయ రమణీయే వనసణ్డే అస్సమం మాపేత్వా పబ్బజిత్వా తత్థ వసింసు. తేన వుత్తం –

౪౩. ‘‘తదాపి లోకం దిస్వాన, అన్ధీభూతం తమోత్థటం;

చిత్తం భవతో పతికుటతి, తుత్తవేగహతం వియ.

౪౪. ‘‘దిస్వాన వివిధం పాపం, ఏవం చిన్తేసహం తదా;

కదాహం గేహా నిక్ఖమ్మ, పవిసిస్సామి కాననం.

౪౫. ‘‘తదాపి మం నిమన్తింసు, కామభోగేహి ఞాతయో;

తేసమ్పి ఛన్దమాచిక్ఖిం, మా నిమన్తేథ తేహి మం.

౪౬. ‘‘యో మే కనిట్ఠకో భాతా, నన్దో నామాసి పణ్డితో;

సోపి మం అనుసిక్ఖన్తో, పబ్బజ్జం సమరోచయి.

౪౭. ‘‘అహం సోణో చ నన్దో చ, ఉభో మాతాపితా మమ;

తదాపి భోగే ఛడ్డేత్వా, పావిసిమ్హా మహావన’’న్తి.

తత్థ తదాపీతి యదా అహం బ్రహ్మవడ్ఢననగరే సోణో నామ బ్రాహ్మణకుమారో అహోసిం, తదాపి. లోకం దిస్వానాతి సకలమ్పి సత్తలోకం పఞ్ఞాచక్ఖునా పస్సిత్వా. అన్ధీభూతన్తి పఞ్ఞాచక్ఖువిరహేన అన్ధజాతం అన్ధభావం పత్తం. తమోత్థటన్తి అవిజ్జన్ధకారేన అభిభూతం. చిత్తం భవతో పతికుటతీతి జాతిఆదిసంవేగవత్థుపచ్చవేక్ఖణేన కామాదిభవతో మమ చిత్తం సఙ్కుటతి సన్నిలీయతి న విసరతి. తుత్తవేగహతం వియాతి తుత్తం వుచ్చతి అయోకణ్టకసీసో దీఘదణ్డో, యో పతోదోతి వుచ్చతి. తేన వేగసా అభిహతో యథా హత్థాజానీయో సంవేగప్పత్తో హోతి, ఏవం మమ చిత్తం తదా కామాదీనవపచ్చవేక్ఖణేన సంవేగప్పత్తన్తి దస్సేతి.

దిస్వాన వివిధం పాపన్తి గేహం ఆవసన్తేహి ఘరావాసనిమిత్తం ఛన్దదోసాదివసేన కరీయమానం నానావిధం పాణాతిపాతాదిపాపకమ్మఞ్చేవ తన్నిమిత్తఞ్చ నేసం లామకభావం పస్సిత్వా. ఏవం చిన్తేసహం తదాతి ‘‘కదా ను ఖో అహం మహాహత్థీ వియ అయబన్ధనం ఘరబన్ధనం ఛిన్దిత్వా గేహతో నిక్ఖమనవసేన వనం పవిసిస్సామీ’’తి ఏవం తదా సోణకుమారకాలే చిన్తేసిం అహం. తదాపి మం నిమన్తింసూతి న కేవలం అయోఘరపణ్డితాదికాలేయేవ, అథ ఖో తదాపి తస్మిం సోణకుమారకాలేపి మం మాతాపితుఆదయో ఞాతయో కామభోగినో కామజ్ఝాసయా ‘‘ఏహి, తాత, ఇమం అసీతికోటిధనం విభవం పటిపజ్జ, కులవంసం పతిట్ఠాపేహీ’’తి ఉళారేహి భోగేహి నిమన్తయింసు. తేసమ్పి ఛన్దమాచిక్ఖిన్తి తేసమ్పి మమ ఞాతీనం తేహి కామభోగేహి మా మం నిమన్తయిత్థాతి అత్తనో ఛన్దమ్పి ఆచిక్ఖిం, పబ్బజ్జాయ నిన్నజ్ఝాసయమ్పి కథేసిం, యథాజ్ఝాసయం పటిపజ్జథాతి అధిప్పాయో.

సోపి మం అను సిక్ఖన్తోతి ‘‘ఇమే కామా నామ అప్పస్సాదా బహుదుక్ఖా బహూపాయాసా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩౪; ౨.౪౩-౪౫; పాచి.౪౧౭) నయేన నానప్పకారం కామేసు ఆదీనవం పచ్చవేక్ఖిత్వా యథాహం సీలాదీని సిక్ఖన్తో పబ్బజ్జం రోచేసిం. సోపి నన్దపణ్డితో తథేవ తస్స నేక్ఖమ్మేన మం అనుసిక్ఖన్తో పబ్బజ్జం సమరోచయీతి. అహం సోణో చ నన్దో చాతి తస్మిం కాలే సోణనామకో అహం మయ్హం కనిట్ఠభాతా నన్దో చాతి. ఉభో మాతాపితా మమాతి ‘‘ఇమే నామ పుత్తకా ఏవం తరుణకాలేపి కామే జహన్తి, కిమఙ్గం పన మయ’’న్తి ఉప్పన్నసంవేగా మాతాపితరో చ. భోగే ఛడ్డేత్వాతి అసీతికోటివిభవసమిద్ధే మహా భోగే అనపేక్ఖచిత్తా ఖేళపిణ్డం వియ పరిచ్చజిత్వా మయం చత్తారోపి జనా హిమవన్తప్పదేసే మహావనం నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయేన పవిసిమ్హాతి అత్థో.

పవిసిత్వా చ తే తత్థ రమణీయే భూమిభాగే అస్సమం మాపేత్వా తాపసపబ్బజ్జాయ పబ్బజిత్వా తత్థ వసింసు. తే ఉభోపి భాతరో మాతాపితరో పటిజగ్గింసు. తేసు నన్దపణ్డితో ‘‘మయా ఆభతఫలాఫలానేవ మాతాపితరో ఖాదాపేస్సామీ’’తి హియ్యో చ పురిమగోచరగహితట్ఠానతో చ యాని తాని అవసేసాని ఫలాఫలాని పాతోవ ఆనేత్వా మాతాపితరో ఖాదాపేతి. తే తాని ఖాదిత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా ఉపోసథికా హోన్తి. సోణపణ్డితో పన దూరం గన్త్వా మధురమధురాని సుపక్కాని ఆహరిత్వా ఉపనామేతి. అథ నం తే ‘‘తాత, కనిట్ఠేన ఆభతాని మయం ఖాదిత్వా ఉపోసథికా జాతా, ఇదాని నో అత్థో నత్థీ’’తి వదన్తి. ఇతి తస్స ఫలాఫలాని పరిభోగం న లభన్తి వినస్సన్తి, పునదివసాదీసుపి తథేవాతి, ఏవం సో పఞ్చాభిఞ్ఞతాయ దూరమ్పి గన్త్వా ఆహరతి, తే పన న ఖాదన్తి.

అథ మహాసత్తో చిన్తేసి – ‘‘మాతాపితరో సుఖుమాలా, నన్దో చ యాని తాని అపక్కాని దుప్పక్కాని ఫలాఫలాని ఆహరిత్వా ఖాదాపేతి, ఏవం సన్తే ఇమే న చిరం పవత్తిస్సన్తి, వారేస్సామి న’’న్తి. అథ నం ఆమన్తేత్వా ‘‘నన్ద, ఇతో పట్ఠాయ ఫలాఫలం ఆహరిత్వా మమాగమనం పతిమానేహి, ఉభో ఏకతోవ ఖాదాపేస్సామా’’తి ఆహ. ఏవం వుత్తేపి అత్తనో పుఞ్ఞం పచ్చాసీసన్తో న తస్స వచనమకాసి. మహాసత్తో తం ఉపట్ఠానం ఆగతం ‘‘న త్వం పణ్డితానం వచనం కరోసి, అహం జేట్ఠో, మాతాపితరో చ మమేవ భారో, అహమేవ నే పటిజగ్గిస్సామి, త్వం ఇతో అఞ్ఞత్థ యాహీ’’తి తస్స అచ్ఛరం పహరి.

సో తేన పణామితో తత్థ ఠాతుం అసక్కోన్తో తం వన్దిత్వా మాతాపితూనం తమత్థం ఆరోచేత్వా అత్తనో పణ్ణసాలం పవిసిత్వా కసిణం ఓలోకేత్వా తందివసమేవ అట్ఠ చ సమాపత్తియో పఞ్చ చ అభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా చిన్తేసి – ‘‘కిం ను ఖో అహం సినేరుపాదతో రతనవాలుకం ఆహరిత్వా మమ భాతు పణ్ణసాలాపరివేణం ఆకిరిత్వా ఖమాపేస్సామి, ఉదాహు అనోతత్తతో ఉదకం ఆహరిత్వా ఖమాపేస్సామి? అథ వా మే భాతా దేవతావసేన ఖమేయ్య, చత్తారో మహారాజానో సక్కఞ్చ దేవరాజానం ఆనేత్వా ఖమాపేస్సామి, ఏవం పన న సోభిస్సతి, అయం ఖో మనోజో బ్రహ్మవడ్ఢనరాజా సకలజమ్బుదీపే అగ్గరాజా, తం ఆదిం కత్వా సబ్బే రాజానో ఆనేత్వా ఖమాపేస్సామి, ఏవం సన్తే మమ భాతు గుణో సకలజమ్బుదీపం అవత్థరిత్వా గమిస్సతి, చన్దో వియ సూరియో వియ చ పఞ్ఞాయిస్సతీ’’తి.

సో తావదేవ ఇద్ధియా గన్త్వా బ్రహ్మవడ్ఢననగరే తస్స రఞ్ఞో నివేసనద్వారే ఓతరిత్వా ‘‘ఏకో తాపసో తుమ్హే దట్ఠుకామో’’తి రఞ్ఞో ఆరోచాపేత్వా తేన కతోకాసో తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘అహం అత్తనో బలేన సకలజమ్బుదీపే రజ్జం గహేత్వా తవ దస్సామీ’’తి. ‘‘కథం పన తుమ్హే, భన్తే, సకలజమ్బుదీపే రజ్జం గహేత్వా దస్సథా’’తి? ‘‘మహారాజ, కస్సచి వధచ్ఛేదం అకత్వా అత్తనో ఇద్ధియావ గహేత్వా దస్సామీ’’తి మహతియా సేనాయ సద్ధిం తం ఆదాయ కోసలరట్ఠం గన్త్వా నగరస్స అవిదూరే ఖన్ధావారం నివేసేత్వా ‘‘యుద్ధం వా నో దేతు, వసే వా వత్తతూ’’తి కోసలరఞ్ఞో దూతం పాహేసి. తేన కుజ్ఝిత్వా యుద్ధసజ్జేన హుత్వా నిక్ఖన్తేన సద్ధిం యుద్ధే ఆరద్ధే అత్తనో ఇద్ధానుభావేన యథా ద్విన్నం సేనానం పీళనం న హోతి, ఏవం కత్వా యథా చ కోసలరాజా తస్స వసే వత్తతి, ఏవం వచనపటివచనహరణేహి సంవిదహి. ఏతేనుపాయేన సకలజమ్బుదీపే రాజానో తస్స వసే వత్తాపేసి.

సో తేన పరితుట్ఠో నన్దపణ్డితం ఆహ – ‘‘భన్తే, తుమ్హేహి యథా మయ్హం పటిఞ్ఞాతం, తథా కతం, బహూపకారా మే తుమ్హే, కిమహం తుమ్హాకం కరిస్సామి, అహఞ్హి తే సకలజమ్బుదీపే ఉపడ్ఢరజ్జమ్పి దాతుం ఇచ్ఛామి, కిమఙ్గం పన హత్థిఅస్సరథమణిముత్తాపవాళరజతసువణ్ణదాసిదాసపరిజనపరిచ్ఛేద’’న్తి? తం సుత్వా నన్దపణ్డితో ‘‘న మే తే, మహారాజ, రజ్జేన అత్థో, నాపి హత్థియానాదీహి, అపి చ ఖో తే రట్ఠే అసుకస్మిం నామ అస్సమే మమ మాతాపితరో పబ్బజిత్వా వసన్తి. త్యాహం ఉపట్ఠహన్తో ఏకస్మిం అపరాధే మమ జేట్ఠభాతికేన సోణపణ్డితేన నామ మహేసినా పణామితో, స్వాహం తం ఆదాయ తస్స సన్తికం గన్త్వా ఖమాపేస్సామి, తస్స మే త్వం ఖమాపనే సహాయో హోహీ’’తి. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా చతువీసతిఅక్ఖోభనీ పరిమాణాయ సేనాయ పరివుతో ఏకసతరాజూహి సద్ధిం నన్దపణ్డితం పురక్ఖత్వా తం అస్సమపదం పత్వా చతురఙ్గులప్పదేసం ముఞ్చిత్వా ఆకాసే ఠితేన కాజేన అనోతత్తతో ఉదకం ఆహరిత్వా పానీయం పటిసామేత్వా పరివేణం సమ్మజ్జిత్వా మాతాపితూనం ఆసన్నప్పదేసే నిసిన్నం ఝానరతిసమప్పితం మహాసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా నన్దపణ్డితో నం ఖమాపేసి. మహాసత్తో నన్దపణ్డితం మాతరం పటిచ్ఛాపేత్వా అత్తనా యావజీవం పితరం పటిజగ్గి. తేసం పన రాజూనం –

‘‘ఆనన్దో చ పమోదో చ, సదా హసితకీళితం;

మాతరం పరిచరిత్వాన, లబ్భమేతం విజానతా.

‘‘ఆనన్దో చ పమోదో చ, సదా హసితకీళితం;

పితరం పరిచరిత్వాన, లబ్భమేతం విజానతో.

‘‘దానఞ్చ పేయ్యవజ్జఞ్చ, అత్థచరియా చ యా ఇధ;

సమానత్తతా చ ధమ్మేసు, తత్థ తత్థ యథారహం;

ఏతే ఖో సఙ్గహా లోకే, రథస్సాణీవ యాయతో.

‘‘ఏతే చ సఙ్గహా నాస్సు, న మాతా పుత్తకారణా;

లభేథ మానం పూజం వా, పితా వా పుత్తకారణా.

‘‘యస్మా చ సఙ్గహా ఏతే, సమ్మపేక్ఖన్తి పణ్డితా;

తస్మా మహత్తం పప్పోన్తి, పాసంసా చ భవన్తి తే.

‘‘బ్రహ్మాతి మాతాపితరో, పుబ్బాచరియాతి వుచ్చరే;

ఆహునేయ్యా చ పుత్తానం, పజాయ అనుకమ్పకా.

‘‘తస్మా హి నే నమస్సేయ్య, సక్కరేయ్య చ పణ్డితో;

అన్నేన అథ పానేన, వత్థేన సయనేన చ;

ఉచ్ఛాదనేన న్హాపనేన, పాదానం ధోవనేన చ.

‘‘తాయ నం పారిచరియాయ, మాతాపితూసు పణ్డితా;

ఇధేవ నం పసంసన్తి, పేచ్చ సగ్గే పమోదతీ’’తి. (జా. ౨.౨౦.౧౭౬-౧౮౩) –

బుద్ధలీళాయ ధమ్మం దేసేసి, తం సుత్వా సబ్బేపి తే రాజానో సబలకాయా పసీదింసు. అథ నే పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా ‘‘దానాదీసు అప్పమత్తా హోథా’’తి ఓవదిత్వా విస్సజ్జేసి. తే సబ్బేపి ధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా ఆయుపరియోసానే దేవనగరం పూరయింసు. బోధిసత్తో ‘‘ఇతో పట్ఠాయ మాతరం పటిజగ్గాహీ’’తి మాతరం నన్దపణ్డితం పటిచ్ఛాపేత్వా అత్తనా యావజీవం పితరం పటిజగ్గి. తే ఉభోపి ఆయుపరియోసానే బ్రహ్మలోకపరాయనా అహేసుం.

తదా మాతాపితరో మహారాజకులాని, నన్దపణ్డితో ఆనన్దత్థేరో, మనోజో రాజా సారిపుత్తత్థేరో, ఏకసతరాజానో అసీతిమహాథేరా చేవ అఞ్ఞతరథేరా చ, చతువీసతిఅక్ఖోభనీపరిసా బుద్ధపరిసా, సోణపణ్డితో లోకనాథో.

తస్స కిఞ్చాపి సాతిసయా నేక్ఖమ్మపారమీ, తథాపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ సేసపారమియో చ నిద్ధారేతబ్బా. తథా అచ్చన్తమేవ కామేసు అనపేక్ఖతా, మాతాపితూసు తిబ్బో సగారవసప్పతిస్సభావో, మాతాపితుఉపట్ఠానేన అతిత్తి, సతిపి నేసం ఉపట్ఠానే సబ్బకాలం సమాపత్తివిహారేహి వీతినామనన్తి ఏవమాదయో మహాసత్తస్స గుణానుభావా విభావేతబ్బాతి.

సోణపణ్డితచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.

నేక్ఖమ్మపారమీ నిట్ఠితా.