౧. యుధఞ్జయచరియావణ్ణనా

౧. తతియవగ్గస్స పఠమే అమితయసోతి అపరిమితపరివారవిభవో. రాజపుత్తో యుధఞ్జయోతి రమ్మనగరే సబ్బదత్తస్స నామ రఞ్ఞో పుత్తో నామేన యుధఞ్జయో నామ.

అయఞ్హి బారాణసీ ఉదయజాతకే (జా. ౧.౧౧.౩౭ ఆదయో) సురున్ధననగరం నామ జాతా. చూళసుతసోమజాతకే (జా. ౨.౧౭.౧౯౫ ఆదయో) సుదస్సనం నామ, సోణనన్దజాతకే (జా. ౨.౨౦.౯౨ ఆదయో) బ్రహ్మవడ్ఢనం నామ, ఖణ్డహాలజాతకే(జా. ౨.౨౨.౯౮౨ ఆదయో) పుప్ఫవతీ నామ, ఇమస్మిం పన యుధఞ్జయజాతకే (జా. ౧.౧౧.౭౩ ఆదయో) రమ్మనగరం నామ అహోసి, ఏవమస్స కదాచి నామం పరివత్తతి. తేన వుత్తం – ‘‘రాజపుత్తోతి రమ్మనగరే సబ్బదత్తస్స నామ రఞ్ఞో పుత్తో’’తి. తస్స పన రఞ్ఞో పుత్తసహస్సం అహోసి. బోధిసత్తో జేట్ఠపుత్తో, తస్స రాజా ఉపరజ్జం అదాసి. సో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ దివసే దివసే మహాదానం పవత్తేసి. ఏవం గచ్ఛన్తే కాలే బోధిసత్తో ఏకదివసం పాతోవ రథవరం అభిరుహిత్వా మహన్తేన సిరివిభవేన ఉయ్యానకీళం గచ్ఛన్తో రుక్ఖగ్గతిణగ్గసాఖగ్గమక్కటకసుత్తజాలాదీసు ముత్తాజాలాకారేన లగ్గే ఉస్సావబిన్దూ దిస్వా ‘‘సమ్మ సారథి, కిం నామేత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఏతే, దేవ, హిమసమయే పతనకఉస్సావబిన్దూ నామా’’తి సుత్వా దివసభాగం ఉయ్యానే కీళిత్వా సాయన్హకాలే పచ్చాగచ్ఛన్తో తే అదిస్వా ‘‘సమ్మ సారథి, కహం తే ఉస్సావబిన్దూ, న తే ఇదాని పస్సామీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘దేవ, సూరియే ఉగ్గచ్ఛన్తే సబ్బే భిజ్జిత్వా విలయం గచ్ఛన్తీ’’తి సుత్వా ‘‘యథా ఇమే ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జన్తి, ఏవం ఇమేసం సత్తానం జీవితసఙ్ఖారాపి తిణగ్గే ఉస్సావబిన్దుసదిసావ, తస్మా మయా బ్యాధిజరామరణేహి అపీళితేనేవ మాతాపితరో ఆపుచ్ఛిత్వా పబ్బజితుం వట్టతీ’’తి ఉస్సావబిన్దుమేవ ఆరమ్మణం కత్వా ఆదిత్తే వియ తయో భవే పస్సన్తో అత్తనో గేహం ఆగన్త్వా అలఙ్కతపటియత్తాయ వినిచ్ఛయసాలాయ నిసిన్నస్స పితు సన్తికమేవ గన్త్వా పితరం వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితో పబ్బజ్జం యాచి. తేన వుత్తం –

‘‘ఉస్సావబిన్దుం సూరియాతపే, పతితం దిస్వాన సంవిజిం.

౨. ‘‘తఞ్ఞేవాధిపతిం కత్వా, సంవేగమనుబ్రూహయిం;

మాతాపితూ చ వన్దిత్వా, పబ్బజ్జమనుయాచహ’’న్తి.

తత్థ సూరియాతపేతి సూరియాతపహేతు, సూరియరస్మిసమ్ఫస్సనిమిత్తం. ‘‘సూరియాతపేనా’’తిపి పాఠో. పతితం దిస్వానాతి వినట్ఠం పస్సిత్వా, పుబ్బే రుక్ఖగ్గాదీసు ముత్తాజాలాదిఆకారేన లగ్గం హుత్వా దిస్సమానం సూరియరస్మిసమ్ఫస్సేన వినట్ఠం పఞ్ఞాచక్ఖునా ఓలోకేత్వా. సంవిజిన్తి యథా ఏతాని, ఏవం సత్తానం జీవితానిపి లహుం లహుం భిజ్జమానసభావానీతి అనిచ్చతామనసికారవసేన సంవేగమాపజ్జిం.

తఞ్ఞేవాధిపతిం కత్వా, సంవేగమనుబ్రూహయిన్తి తఞ్ఞేవ ఉస్సావబిన్దూనం అనిచ్చతం అధిపతిం ముఖం పుబ్బఙ్గమం పురేచారికం కత్వా తథేవ సబ్బసఙ్ఖారానం ఇత్తరట్ఠితికతం పరిత్తకాలతం మనసికరోన్తో ఏకవారం ఉప్పన్నం సంవేగం పునప్పునం ఉప్పాదనేన అనువడ్ఢేసిం. పబ్బజ్జమనుయాచహన్తి ‘‘తిణగ్గే ఉస్సావబిన్దూ వియ న చిరట్ఠితికే సత్తానం జీవితే మయా బ్యాధిజరామరణేహి అనభిభూతేనేవ పబ్బజిత్వా యత్థ ఏతాని న సన్తి, తం అమతం మహానిబ్బానం గవేసితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా మాతాపితరో ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ‘‘పబ్బజ్జం మే అనుజానాథా’’తి తే అహం పబ్బజ్జం యాచిం. ఏవం మహాసత్తేన పబ్బజ్జాయ యాచితాయ సకలనగరే మహన్తం కోలాహలమహోసి – ‘‘ఉపరాజా కిర యుధఞ్జయో పబ్బజితుకామో’’తి.

తేన చ సమయేన కాసిరట్ఠవాసినో రాజానం దట్ఠుం ఆగన్త్వా రమ్మకే పటివసన్తి. తే సబ్బేపి సన్నిపతింసు. ఇతి సపరిసో రాజా నేగమా చేవ జానపదా చ బోధిసత్తస్స మాతా దేవీ చ సబ్బే చ ఓరోధా మహాసత్తం ‘‘మా ఖో త్వం, తాత కుమార, పబ్బజీ’’తి నివారేసుం. తత్థ రాజా ‘‘సచే తే కామేహి ఊనం, అహం తే పరిపూరయామి, అజ్జేవ రజ్జం పటిపజ్జాహీ’’తి ఆహ. తస్స మహాసత్తో –

‘‘మా మం దేవ నివారేహి, పబ్బజన్తం రథేసభ;

మాహం కామేహి సమ్మత్తో, జరాయ వసమన్వగూ’’తి. (జా. ౧.౧౧.౭౭) –

అత్తనో పబ్బజ్జాఛన్దమేవ వత్వా తం సుత్వా సద్ధిం ఓరోధేహి మాతుయా కరుణం పరిదేవన్తియా –

‘‘ఉస్సావోవ తిణగ్గమ్హి, సూరియుగ్గమనం పతి;

ఏవమాయు మనుస్సానం, మా మం అమ్మ నివారయా’’తి. (జా. ౧.౧౧.౭౯) –

అత్తనో పబ్బజ్జాకారణం కథేత్వా నానప్పకారం తేహి యాచియమానోపి అభిసంవడ్ఢమానసంవేగత్తా అనోసక్కితమానసో పియతరే మహతి ఞాతిపరివట్టే ఉళారే రాజిస్సరియే చ నిరపేక్ఖచిత్తో పబ్బజి. తేన వుత్తం –

౩. ‘‘యాచన్తి మం పఞ్జలికా, సనేగమా సరట్ఠకా;

అజ్జేవ పుత్త పటిపజ్జ, ఇద్ధం ఫీతం మహామహిం.

౪. ‘‘సరాజకే సహోరోధే, సనేగమే సరట్ఠకే;

కరుణం పరిదేవన్తే, అనపేక్ఖో పరిచ్చజి’’న్తి.

తత్థ పఞ్జలికాతి పగ్గహితఅఞ్జలికా. సనేగమా సరట్ఠకాతి నేగమేహి చేవ రట్ఠవాసీహి చ సద్ధిం సబ్బే రాజపురిసా ‘‘మా ఖో, త్వం దేవ, పబ్బజీ’’తి మం యాచన్తి. మాతాపితరో పన అజ్జేవ పుత్త పటిపజ్జ, గామనిగమరాజధానిఅభివుద్ధియా వేపుల్లప్పత్తియా చ, ఇద్ధం విభవసారసమ్పత్తియా సస్సాదినిప్ఫత్తియా చ, ఫీతం ఇమం మహామహిం అనుసాస, ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా రజ్జం కారేహీతి యాచన్తి. ఏవం పన సహ రఞ్ఞాతి సరాజకే, తథా సహోరోధే సనేగమే సరట్ఠకే మహాజనే యథా సుణన్తానమ్పి పగేవ పస్సన్తానం మహన్తం కారుఞ్ఞం హోతి, ఏవం కరుణం పరిదేవన్తే తత్థ తత్థ అనపేక్ఖో అలగ్గచిత్తో ‘‘అహం తదా పబ్బజి’’న్తి దస్సేతి.

౫-౬. ఇదాని యదత్థం చక్కవత్తిసిరిసదిసం రజ్జసిరిం పియతరే ఞాతిబన్ధవే పహాయ సినిద్ధం పరిగ్గహపరిజనం లోకాభిమతం మహన్తం యసఞ్చ నిరపేక్ఖో పరిచ్చజిన్తి దస్సేతుం ద్వే గాథా అభాసి.

తత్థ కేవలన్తి అనవసేసం ఇత్థాగారం సముద్దపరియన్తఞ్చ పథవిం పబ్బజ్జాధిప్పాయేన చజమానో ఏవం మే సమ్మాసమ్బోధి సక్కా అధిగన్తున్తి బోధియాయేవ కారణా న కిఞ్చి చిన్తేసిం, న తత్థ ఈసకం లగ్గం జనేసిన్తి అత్థో. తస్మాతి యస్మా మాతాపితరో తఞ్చ మహాయసం రజ్జఞ్చ మే న దేస్సం, పియమేవ, తతో పన సతగుణేన సహస్సగుణేన సతసహస్సగుణేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ మయ్హం పియతరం, తస్మా మాతాదీహి సద్ధిం రజ్జం అహం తదా పరిచ్చజిన్తి.

తదేతం సబ్బం పరిచ్చజిత్వా పబ్బజ్జాయ మహాసత్తే నిక్ఖమన్తే తస్స కనిట్ఠభాతా యుధిట్ఠిలకుమారో నామ పితరం వన్దిత్వా పబ్బజ్జం అనుజానాపేత్వా బోధిసత్తం అనుబన్ధి. తే ఉభోపి నగరా నిక్ఖమ్మ మహాజనం నివత్తేత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా మనోరమే ఠానే అస్సమపదం కత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఝానాభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా వనమూలఫలాదీహి యావజీవం యాపేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయనా అహేసుం. తేనాహ భగవా –

‘‘ఉభో కుమారా పబ్బజితా, యుధఞ్జయో యుధిట్ఠిలో;

పహాయ మాతాపితరో, సఙ్గం ఛేత్వాన మచ్చునో’’తి. (జా. ౧.౧౧.౮౩);

తత్థ సఙ్గం ఛేత్వాన మచ్చునోతి మచ్చుమారస్స సహకారికారణభూతత్తా సన్తకం రాగదోసమోహసఙ్గం విక్ఖమ్భనవసేన ఛిన్దిత్వా ఉభోపి పబ్బజితాతి.

తదా మాతాపితరో మహారాజకులాని అహేసుం, యుధిట్ఠిలకుమారో ఆనన్దత్థేరో, యుధఞ్జయో లోకనాథో.

తస్స పబ్బజ్జతో పుబ్బే పవత్తితమహాదానాని చేవ రజ్జాదిపరిచ్చాగో చ దానపారమీ, కాయవచీసంవరో సీలపారమీ, పబ్బజ్జా చ ఝానాధిగమో చ నేక్ఖమ్మపారమీ, అనిచ్చతో మనసికారం ఆదిం కత్వా అభిఞ్ఞాధిగమపరియోసానా పఞ్ఞా దానాదీనం ఉపకారానుపకారధమ్మపరిగ్గణ్హనపఞ్ఞా చ పఞ్ఞాపారమీ, సబ్బత్థ తదత్థసాధనం వీరియం వీరియపారమీ, ఞాణఖన్తి అధివాసనఖన్తి చ ఖన్తిపారమీ, పటిఞ్ఞాయ అవిసంవాదనం సచ్చపారమీ, సబ్బత్థ అచలసమాదానాధిట్ఠానం అధిట్ఠానపారమీ, సబ్బసత్తేసు హితచిత్తతాయ మేత్తాబ్రహ్మవిహారవసేన చ మేత్తాపారమీ, సత్తసఙ్ఖారకతవిప్పకారఉపేక్ఖనవసేన ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారవసేన చ ఉపేక్ఖాపారమీతి దస పారమియో లబ్భన్తి. విసేసతో పన నేక్ఖమ్మపారమీతి వేదితబ్బా. తథా అకిత్తిచరియాయం వియ ఇధాపి మహాపురిసస్స అచ్ఛరియగుణా యథారహం నిద్ధారేతబ్బా. తేన వుచ్చతి ‘‘ఏవం అచ్ఛరియా హేతే, అబ్భుతా చ మహేసినో…పే… ధమ్మస్స అనుధమ్మతో’’తి.

యుధఞ్జయచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.