౮. ధమ్మదేవపుత్తచరియావణ్ణనా

౬౬. అట్ఠమే మహాపక్ఖోతి మహాపరివారో. మహిద్ధికోతి మహతియా దేవిద్ధియా సమన్నాగతో. ధమ్మో నామ మహాయక్ఖోతి నామేన ధమ్మో నామ మహానుభావో దేవపుత్తో. సబ్బలోకానుకమ్పకోతి విభాగం అకత్వా మహాకరుణాయ సబ్బలోకం అనుగ్గణ్హనకో.

మహాసత్తో హి తదా కామావచరదేవలోకే ధమ్మో నామ దేవపుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. సో దిబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో దిబ్బరథమభిరుయ్హ అచ్ఛరాగణపరివుతో మనుస్సేసు సాయమాసం భుఞ్జిత్వా అత్తనో అత్తనో ఘరద్వారేసు సుఖకథాయ నిసిన్నేసు పుణ్ణముపోసథదివసే గామనిగమరాజధానీసు ఆకాసే ఠత్వా ‘‘పాణాతిపాతాదీహి దసహి అకుసలకమ్మపథేహి విరమిత్వా తివిధసుచరితధమ్మం పూరేథ, మత్తేయ్యా పేత్తేయ్యా సామఞ్ఞా బ్రహ్మఞ్ఞా కులే జేట్ఠాపచాయినో భవథ, సగ్గపరాయనా హుత్వా మహన్తం యసం అనుభవిస్సథా’’తి మనుస్సే దసకుసలకమ్మపథే సమాదపేన్తో జమ్బుదీపం పదక్ఖిణం కరోతి. తేన వుత్తం –

౬౭. ‘‘దసకుసలకమ్మపథే, సమాదపేన్తో మహాజనం;

చరామి గామనిగమం, సమిత్తో సపరిజ్జనో’’తి.

తత్థ సమిత్తోతి ధమ్మికేహి ధమ్మవాదీహి సహాయేహి ససహాయో.

తేన చ సమయేన అధమ్మో నామేకో దేవపుత్తో కామావచరదేవలోకే నిబ్బత్తి. ‘‘సో పాణం హనథ, అదిన్నం ఆదియథా’’తిఆదినా నయేన సత్తే అకుసలకమ్మపథే సమాదపేన్తో మహతియా పరిసాయ పరివుతో జమ్బుదీపం వామం కరోతి. తేన వుత్తం –

౬౮. ‘‘పాపో కదరియో యక్ఖో, దీపేన్తో దస పాపకే;

సోపేత్థ మహియా చరతి, సమిత్తో సపరిజ్జనో’’తి.

తత్థ పాపోతి పాపధమ్మేహి సమన్నాగతో. కదరియోతి థద్ధమచ్ఛరీ. యక్ఖోతి దేవపుత్తో. దీపేన్తో దస పాపకేతి సబ్బలోకే గోచరం నామ సత్తానం ఉపభోగపరిభోగాయ జాతం. తస్మా సత్తే వధిత్వా యంకిఞ్చి కత్వా చ అత్తా పీణేతబ్బో, ఇన్ద్రియాని సన్తప్పేతబ్బానీతిఆదినా నయేన పాణాతిపాతాదికే దస లామకధమ్మే కత్తబ్బే కత్వా పకాసేన్తో. సోపేత్థాతి సోపి అధమ్మో దేవపుత్తో ఇమస్మిం జమ్బుదీపే. మహియాతి భూమియా ఆసన్నే, మనుస్సానం దస్సనసవనూపచారేతి అత్థో.

౬౯. తత్థ యే సత్తా సాధుకమ్మికా ధమ్మగరునో, తే ధమ్మం దేవపుత్తం తథా ఆగచ్ఛన్తమేవ దిస్వా ఆసనా వుట్ఠాయ గన్ధమాలాదీహి పూజేన్తా యావ చక్ఖుపథసమతిక్కమనా తావ అభిత్థవన్తి, పఞ్జలికా నమస్సమానా తిట్ఠన్తి, తస్స వచనం సుత్వా అప్పమత్తా సక్కచ్చం పుఞ్ఞాని కరోన్తి. యే పన సత్తా పాపసమాచారా కురూరకమ్మన్తా, తే అధమ్మస్స వచనం సుత్వా అబ్భనుమోదన్తి, భియ్యోసోమత్తాయ పాపాని సమాచరన్తి. ఏవం తే తదా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఉజువిపచ్చనీకవాదా చేవ ఉజువిపచ్చనీకకిరియా చ హుత్వా లోకే విచరన్తి. తేనాహ భగవా ‘‘ధమ్మవాదీ అధమ్మో చ, ఉభో పచ్చనికా మయ’’న్తి.

ఏవం పన గచ్ఛన్తే కాలే అథేకదివసం తేసం రథా ఆకాసే సమ్ముఖా అహేసుం. అథ నేసం పరిసా ‘‘తుమ్హే కస్స, తుమ్హే కస్సా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘మయం ధమ్మస్స, మయం అధమ్మస్సా’’తి వత్వా మగ్గా ఓక్కమిత్వా ద్విధా జాతా. ధమ్మస్స పన అధమ్మస్స చ రథా అభిముఖా హుత్వా ఈసాయ ఈసం ఆహచ్చ అట్ఠంసు. ‘‘తవ రథం ఓక్కమాపేత్వా మయ్హం మగ్గం దేహి, తవ రథం ఓక్కమాపేత్వా మయ్హం మగ్గం దేహీ’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం మగ్గదాపనత్థం వివాదం అకంసు. పరిసా చ నేసం ఆవుధాని అభిహరిత్వా యుద్ధసజ్జా అహేసుం. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘ధురే ధురం ఘట్టయన్తా, సమిమ్హా పటిపథే ఉభో’’.

౭౦. ‘‘కలహో వత్తతీ భేస్మా, కల్యాణపాపకస్స చ;

మగ్గా ఓక్కమనత్థాయ, మహాయుద్ధో ఉపట్ఠితో’’తి.

తత్థ ధురే ధురన్తి ఏకస్స రథీసాయ ఇతరస్స రథీసం ఘట్టయన్తా. సమిమ్హాతి సమాగతా సమ్ముఖీభూతా. పున ఉభోతి వచనం ఉభోపి మయం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పచ్చనీకా హుత్వా లోకే విచరన్తా ఏకదివసం పటిముఖం ఆగచ్ఛన్తా ద్వీసు పరిసాసు ఉభోసు పస్సేసు మగ్గతో ఓక్కన్తాసు సహ రథేన మయం ఉభో ఏవ సమాగతాతి దస్సనత్థం వుత్తం. భేస్మాతి భయజనకో. కల్యాణపాపకస్స చాతి కల్యాణస్స చ పాపకస్స చ. మహాయుద్ధో ఉపట్ఠితోతి మహాసఙ్గామో పచ్చుపట్ఠితో ఆసి.

అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హి పరిసాయ చ యుజ్ఝితుకామతా జాతా. తత్థ హి ధమ్మో అధమ్మం ఆహ – ‘‘సమ్మ, త్వం అధమ్మో, అహం ధమ్మో, మగ్గో మయ్హం అనుచ్ఛవికో, తవ రథం ఓక్కమాపేత్వా మయ్హం మగ్గం దేహీ’’తి. ఇతరో ‘‘అహం దళ్హయానో బలవా అసన్తాసీ, తస్మా మగ్గం న దేమి, యుద్ధం పన కరిస్సామి, యో యుద్ధే జినిస్సతి, తస్స మగ్గో హోతూ’’తి ఆహ. తేనేవాహ –

‘‘యసోకరో పుఞ్ఞకరోహమస్మి, సదాత్థుతో సమణబ్రాహ్మణానం;

మగ్గారహో దేవమనుస్సపూజితో, ధమ్మో అహం దేహి అధమ్మ మగ్గం.

‘‘అధమ్మయానం దళ్హమారుహిత్వా, అసన్తసన్తో బలవాహమస్మి;

స కిస్స హేతుమ్హి తవజ్జ దజ్జం, మగ్గం అహం ధమ్మ అదిన్నపుబ్బం.

‘‘ధమ్మో హవే పాతురహోసి పుబ్బే, పచ్ఛా అధమ్మో ఉదపాది లోకే;

జేట్ఠో చ సేట్ఠో చ సనన్తనో చ, ఉయ్యాహి జేట్ఠస్స కనిట్ఠ మగ్గా.

‘‘న యాచనాయ నపి పాతిరూపా, న అరహతా తేహం దదేయ్య మగ్గం;

యుద్ధఞ్చ నో హోతు ఉభిన్నమజ్జ, యుద్ధమ్హి యో జేస్సతి తస్స మగ్గో.

‘‘సబ్బా దిసా అనువిసటోహమస్మి, మహబ్బలో అమితయసో అతుల్యో;

గుణేహి సబ్బేహి ఉపేతరూపో, ధమ్మో అధమ్మ త్వం కథం విజేస్ససి.

‘‘లోహేన వే హఞ్ఞతి జాతరూపం, న జాతరూపేన హనన్తి లోహం;

సచే అధమ్మో హఞ్ఛతి ధమ్మమజ్జ, అయో సువణ్ణం వియ దస్సనేయ్యం.

‘‘సచే తువం యుద్ధబలో అధమ్మ, న తుయ్హం వుడ్ఢా చ గరూ చ అత్థి;

మగ్గఞ్చ తే దమ్మి పియాప్పియేన, వాచా దురుత్తానిపి తే ఖమామీ’’తి. (జా. ౧.౧౧.౨౬-౩౨);

ఇమా హి తేసం వచనపటివచనకథా.

తత్థ యసోకరోతి ధమ్మే నియోజనవసేన దేవమనుస్సానం యసదాయకో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. సదాత్థుతోతి సదా థుతో నిచ్చప్పసత్థో. స కిస్స హేతుమ్హి తవజ్జ దజ్జన్తి సోమ్హి అహం అధమ్మో అధమ్మయానరథం అభిరుళ్హో అభీతో బలవా, కింకారణా అజ్జ, భో ధమ్మ, కస్సచి అదిన్నపుబ్బం మగ్గం తుయ్హం దమ్మి. పాతురహోసీతి పఠమకప్పికకాలే ఇమస్మిం లోకే దసకుసలకమ్మపథధమ్మో పుబ్బే పాతురహోసి, పచ్ఛా అధమ్మో. జేట్ఠో చాతి పురే నిబ్బత్తభావేన అహం జేట్ఠో చ సేట్ఠో చ పోరాణకో చ, త్వం పన కనిట్ఠో, తస్మా ‘‘మగ్గా ఉయ్యాహీ’’తి వదతి.

నపి పాతిరూపాతి అహఞ్హి భోతో నేవ యాచనాయ న పటిరూపవచనేన న మగ్గారహతాయ మగ్గం దదేయ్యం. అనువిసటోతి అహం చతస్సో దిసా చతస్సో అనుదిసాతి సబ్బా దిసా అత్తనో గుణేన పత్థటో పఞ్ఞాతో. లోహేనాతి అయోముట్ఠికేన. హఞ్ఛతీతి హనిస్సతి. యుద్ధబలో అధమ్మాతి సచే తువం యుద్ధబలో అసి అధమ్మ. వుడ్ఢా చ గరూ చాతి యది తుయ్హం ఇమే వుడ్ఢా ఇమే గరూ పణ్డితాతి ఏతం నత్థి. పియాప్పియేనాతి పియేన వియ అప్పియేన, అప్పియేనపి దదన్తో (జా. అట్ఠ. ౪.౧౧.౩౨) పియేన వియ తే మగ్గం దదామీతి అత్థో.

౭౧. మహాసత్తో హి తదా చిన్తేసి – ‘‘సచాహం ఇమం పాపపుగ్గలం సబ్బలోకస్స అహితాయ పటిపన్నం ఏవం మయా విలోమగ్గాహం గహేత్వా ఠితం అచ్ఛరం పహరిత్వా ‘అనాచార మా ఇధ తిట్ఠ, సీఘం పటిక్కమ వినస్సా’తి వదేయ్యం, సో తఙ్ఖణఞ్ఞేవ మమ ధమ్మతేజేన భుసముట్ఠి వియ వికిరేయ్య, న ఖో పన మేతం పతిరూపం, స్వాహం సబ్బలోకం అనుకమ్పన్తో ‘లోకత్థచరియం మత్థకం పాపేస్సామీ’తి పటిపజ్జామి, అయం ఖో పన పాపో ఆయతిం మహాదుక్ఖభాగీ, స్వాయం మయా విసేసతో అనుకమ్పితబ్బో, తస్మాస్స మగ్గం దస్సామి, ఏవం మే సీలం సువిసుద్ధం అఖణ్డితం భవిస్సతీ’’తి. ఏవం పన చిన్తేత్వా బోధిసత్తే ‘‘సచే తువం యుద్ధబలో’’తి గాథం వత్వా థోకం మగ్గతో ఓక్కన్తమత్తే ఏవ అధమ్మో రథే ఠాతుం అసక్కోన్తో అవంసిరో పథవియం పతిత్వా పథవియా వివరే దిన్నే గన్త్వా అవీచిమ్హి ఏవ నిబ్బత్తి. తేన వుత్తం ‘‘యదిహం తస్స కుప్పేయ్య’’న్తిఆది.

తత్థ యదిహం తస్స కుప్పేయ్యన్తి తస్స అధమ్మస్స యది అహం కుజ్ఝేయ్యం. యది భిన్దే తపోగుణన్తి తేనేవస్స కుజ్ఝనేన మయ్హం తపోగుణం సీలసంవరం యది వినాసేయ్యం. సహపరిజనం తస్సాతి సపరిజనం తం అధమ్మం. రజభూతన్తి రజమివ భూతం, రజభావం పత్తం అహం కరేయ్యం.

౭౨. అపిచాహన్తి ఏత్థ అహన్తి నిపాతమత్తం. సీలరక్ఖాయాతి సీలరక్ఖణత్థం. నిబ్బాపేత్వానాతి పటికచ్చేవ ఖన్తిమేత్తానుద్దయస్స ఉపట్ఠాపితత్తా తస్మిం అధమ్మే ఉప్పజ్జనకకోధస్స అనుప్పాదనేనేవ దోసపరిళాహవూపసమనేన మానసం వూపసమేత్వా. సహ జనేనోక్కమిత్వాతి మయ్హం పరిజనేన సద్ధిం మగ్గా ఓక్కమిత్వా తస్స పాపస్స అధమ్మస్స అహం మగ్గం అదాసిం.

౭౩. సహ పథతో ఓక్కన్తేతి వుత్తనయేన చిత్తస్స వూపసమం కత్వా ‘‘మగ్గం తే దమ్మీ’’తి చ వత్వా థోకం మగ్గతో సహ ఓక్కమనేన. పాపయక్ఖస్సాతి అధమ్మదేవపుత్తస్స. తావదేతి తఙ్ఖణం ఏవ మహాపథవీ వివరమదాసి. జాతకట్ఠకథాయం పన ‘‘మగ్గఞ్చ తే దమ్మీ’’తి గాథాయ కథితక్ఖణేయేవాతి వుత్తం.

ఏవం తస్మిం భూమియం పతితే చతునహుతాధికద్వియోజనసతసహస్సబహలా సకలం వరావరం ధారేన్తీపి మహాపథవీ ‘‘నాహమిమం పాపపురిసం ధారేమీ’’తి కథేన్తీ వియ తేన ఠితట్ఠానే ద్విధా భిజ్జి. మహాసత్తో పన తస్మిం నిపతిత్వా అవీచిమ్హి నిబ్బత్తే రథధురే యథాఠితోవ సపరిజనో మహతా దేవానుభావేన గమనమగ్గేనేవ గన్త్వా అత్తనో భవనం పావిసి. తేనాహ భగవా –

‘‘ఖన్తీబలో యుద్ధబలం విజేత్వా, హన్త్వా అధమ్మం నిహనిత్వ భూమ్యా;

పాయాసి విత్తో అభిరుయ్హ సన్దనం, మగ్గేనేవ అతిబలో సచ్చనిక్కమో’’తి. (జా. ౧.౧౧.౩౪);

తదా అధమ్మో దేవదత్తో అహోసి, తస్స పరిసా దేవదత్తపరిసా, ధమ్మో లోకనాథో, తస్స పరిసా బుద్ధపరిసా.

ఇధాపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ సేసపారమియో యథారహం నిద్ధారేతబ్బా. తథా ఇధాపి దిబ్బేహి ఆయువణ్ణయససుఖఆధిపతేయ్యేహి దిబ్బేహేవ ఉళారేహి కామగుణేహి సమప్పితస్స సమఙ్గీభూతస్స అనేకసహస్ససఙ్ఖాహి అచ్ఛరాహి సబ్బకాలం పరిచారియమానస్స మహతి పమాదట్ఠానే ఠితస్స సతో ఈసకమ్పి పమాదం అనాపజ్జిత్వా ‘‘లోకత్థచరియం మత్థకం పాపేస్సామీ’’తి మాసే మాసే పుణ్ణమియం ధమ్మం దీపేన్తో సపరిజనో మనుస్సపథే విచరిత్వా మహాకరుణాయ సబ్బసత్తే అధమ్మతో వివేచేత్వా ధమ్మే నియోజనం, అధమ్మేన సమాగతోపి తేన కతం అనాచారం అగణేత్వా తత్థ చిత్తం అకోపేత్వా ఖన్తిమేత్తానుద్దయమేవ పచ్చుపట్ఠపేత్వా అఖణ్డం సువిసుద్ధఞ్చ కత్వా అత్తనో సీలస్స రక్ఖణన్తి ఏవమాదయో మహాసత్తస్స గుణానుభావా విభావేతబ్బాతి.

ధమ్మదేవపుత్తచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.