౨. హత్థినాగవగ్గో

౧. మాతుపోసకచరియావణ్ణనా

౧. దుతియవగ్గస్స పఠమే కుఞ్జరోతి హత్థీ. మాతుపోసకోతి అన్ధాయ జరాజిణ్ణాయ మాతుయా పటిజగ్గనకో. మహియాతి భూమియం. గుణేనాతి సీలగుణేన, తదా మమ సదిసో నత్థి.

బోధిసత్తో హి తదా హిమవన్తప్పదేసే హత్థియోనియం నిబ్బత్తి. సో సబ్బసేతో అభిరూపో లక్ఖణసమ్పన్నో మహాహత్థీ అనేకహత్థిసతసహస్సపరివారో అహోసి. మాతా పనస్స అన్ధా. సో మధురఫలాఫలాని హత్థీనం హత్థేసు దత్వా మాతు పేసేతి. హత్థినో తస్సా అదత్వా సయం ఖాదన్తి. సో పరిగ్గణ్హన్తో తం పవత్తిం ఞత్వా ‘‘యూథం పహాయ మాతరమేవ పోసేస్సామీ’’తి రత్తిభాగే అఞ్ఞేసం హత్థీనం అజానన్తానం మాతరం గహేత్వా చణ్డోరణపబ్బతపాదం గన్త్వా ఏకం నళినిం ఉపనిస్సాయ ఠితాయ పబ్బతగుహాయ మాతరం ఠపేత్వా పోసేసి.

౨-౩. పవనే దిస్వా వనచరోతి ఏకో వనచరకో పురిసో తస్మిం మహావనే విచరన్తో మం దిస్వా. రఞ్ఞో మం పటివేదయీతి బారాణసిరఞ్ఞో మం ఆరోచేసి.

సో హి మగ్గమూళ్హో దిసం వవత్థపేతుం అసక్కోన్తో మహన్తేన సద్దేన పరిదేవి. బోధిసత్తోపి తస్స సద్దం సుత్వా ‘‘అయం పురిసో అనాథో, న ఖో పనేతం పతిరూపం, యం ఏస మయి ఠితే ఇధ వినస్సేయ్యా’’తి తస్స సన్తికం గన్త్వా తం భయేన పలాయన్తం దిస్వా ‘‘అమ్భో పురిస, నత్థి తే మం నిస్సాయ భయం, మా పలాయి, కస్మా త్వం పరిదేవన్తో విచరసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సామి, అహం మగ్గమూళ్హో అజ్జ మే సత్తమో దివసో’’తి వుత్తే ‘‘భో పురిస, మా భాయి, అహం తం మనుస్సపథే ఠపేస్సామీ’’తి తం అత్తనో పిట్ఠియం నిసీదాపేత్వా అరఞ్ఞతో నీహరిత్వా నివత్తి. సోపి పాపో ‘‘నగరం గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేస్సామీ’’తి రుక్ఖసఞ్ఞం పబ్బతసఞ్ఞఞ్చ కరోన్తోవ నిక్ఖమిత్వా బారాణసిం అగమాసి. తస్మిం కాలే రఞ్ఞో మఙ్గలహత్థీ మతో. సో పురిసో రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా మహాపురిసస్స అత్తనో దిట్ఠభావం ఆరోచేసి. తేన వుత్తం ‘‘తవానుచ్ఛవో, మహారాజ, గజో వసతి కాననే’’తిఆది.

తత్థ తవానుచ్ఛవోతి తవ ఓపవయ్హం కాతుం అనుచ్ఛవికో యుత్తో. న తస్స పరిక్ఖాయత్థోతి తస్స గహణే గమనుపచ్ఛేదనత్థం సమన్తతో ఖణితబ్బపరిక్ఖాయ వా కరేణుయా కణ్ణపుటేన అత్తానం పటిచ్ఛాదేత్వా ఖిత్తపాసరజ్జుయా బన్ధితబ్బఆళకసఙ్ఖాతఆలానేన వా యత్థ పవిట్ఠో కత్థచి గన్తుం న సక్కోతి, తాదిసవఞ్చనకాసుయా వా అత్థో పయోజనం నత్థి. సహగహితేతి గహణసమకాలం ఏవ. ఏహితీతి ఆగమిస్సతి.

రాజా ఇమం మగ్గదేసకం కత్వా అరఞ్ఞం గన్త్వా ‘‘ఇమినా వుత్తం హత్థినాగం ఆనేహీ’’తి హత్థాచరియం సహ పరివారేన పేసేసి. సో తేన సద్ధిం గన్త్వా బోధిసత్తం నళినిం పవిసిత్వా గోచరం గణ్హన్తం పస్సి. తేన వుత్తం –

౪. ‘‘తస్స తం వచనం సుత్వా, రాజాపి తుట్ఠమానసో;

పేసేసి హత్థిదమకం, ఛేకాచరియం సుసిక్ఖితం.

౫. ‘‘గన్త్వా సో హత్థిదమకో, అద్దస పదుమస్సరే;

భిసముళాలం ఉద్ధరన్తం, యాపనత్థాయ మాతుయా’’తి.

తత్థ ఛేకాచరియన్తి హత్థిబన్ధనాదివిధిమ్హి కుసలం హత్థాచరియం. సుసిక్ఖితన్తి హత్థీనం సిక్ఖాపనవిజ్జాయ నిట్ఠఙ్గమనేన సుట్ఠు సిక్ఖితం.

౬. విఞ్ఞాయ మే సీలగుణన్తి ‘‘భద్దో అయం హత్థాజానీయో న మన్దో, న చణ్డో, న వోమిస్ససీలో వా’’తి మమ సీలగుణం జానిత్వా. కథం? లక్ఖణం ఉపధారయీతి సుసిక్ఖితహత్థిసిప్పత్తా మమ లక్ఖణం సమన్తతో ఉపధారేసి. తేన సో ఏహి పుత్తాతి వత్వాన, మమ సోణ్డాయ అగ్గహి.

౭. బోధిసత్తో హత్థాచరియం దిస్వా – ‘‘ఇదం భయం మయ్హం ఏతస్స పురిసస్స సన్తికా ఉప్పన్నం, అహం ఖో పన మహాబలో హత్థిసహస్సమ్పి విద్ధంసేతుం సమత్థో, పహోమి కుజ్ఝిత్వా సరట్ఠకం సేనావాహనం నాసేతుం, సచే పన కుజ్ఝిస్సామి, సీలం మే భిజ్జిస్సతి, తస్మా సత్తీహి కోట్టియమానోపి న కుజ్ఝిస్సామీ’’తి చిత్తం అధిట్ఠాయ సీసం ఓనామేత్వా నిచ్చలోవ అట్ఠాసి. తేనాహ భగవా ‘‘యం మే తదా పాకతికం, సరీరానుగతం బల’’న్తిఆది.

తత్థ పాకతికన్తి సభావసిద్ధం. సరీరానుగతన్తి సరీరమేవ అనుగతం కాయబలం, న ఉపాయకుసలతాసఙ్ఖాతఞాణానుగతన్తి అధిప్పాయో. అజ్జ నాగసహస్సానన్తి అజ్జకాలే అనేకేసం హత్థిసహస్సానం సముదితానం. బలేన సమసాదిసన్తి తేసం సరీరబలేన సమసమమేవ హుత్వా సదిసం, న ఉపమామత్తేన. మఙ్గలహత్థికులే హి తదా బోధిసత్తో ఉప్పన్నోతి.

౮. యదిహం తేసం పకుప్పేయ్యన్తి మం గహణాయ ఉపగతానం తేసం అహం యది కుజ్ఝేయ్యం, తేసం జీవితమద్దనే పటిబలో భవేయ్యం. న కేవలం తేసఞ్ఞేవ, అథ ఖో యావ రజ్జమ్పి మానుసన్తి యతో రజ్జతో తేసం ఆగతానం మనుస్సానం సబ్బమ్పి రజ్జం పోథేత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణం కరేయ్యం.

౯. అపి చాహం సీలరక్ఖాయాతి ఏవం సమత్థోపి చ అహం అత్తని పతిట్ఠితాయ సీలరక్ఖాయ సీలగుత్తియా గుత్తో బన్ధో వియ. న కరోమి చిత్తే అఞ్ఞథత్తన్తి తస్స సీలస్స అఞ్ఞథత్తభూతం తేసం సత్తానం పోథనాదివిధిం మయ్హం చిత్తే న కరోమి, తత్థ చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేమి. పక్ఖిపన్తం మమాళకేతి ఆలానత్థమ్భే పక్ఖిపన్తం, ‘‘దిస్వాపీ’’తి వచనసేసో. కస్మాతి చే, సీలపారమిపూరియా ఈదిసేసు ఠానేసు సీలం అఖణ్డేన్తస్స మే నచిరస్సేవ సీలపారమీ పరిపూరేస్సతీతి సీలపారమిపరిపూరణత్థం తస్స అఞ్ఞథత్తం చిత్తే న కరోమీతి యోజనా.

౧౦. ‘‘యది తే మ’’న్తి గాథాయపి సీలరక్ఖాయ దళ్హం కత్వా సీలస్స అధిట్ఠితభావమేవ దస్సేతి. తత్థ కోట్టేయ్యున్తి భిన్దేయ్యుం. సీలఖణ్డభయా మమాతి మమ సీలస్స ఖణ్డనభయేన.

ఏవం పన చిన్తేత్వా బోధిసత్తే నిచ్చలే ఠితే హత్థాచరియో పదుమసరం ఓతరిత్వా తస్స లక్ఖణసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘ఏహి పుత్తా’’తి రజతదామసదిసాయ సోణ్డాయ గహేత్వా సత్తమే దివసే బారాణసిం పాపుణి. సో అన్తరామగ్గే వత్తమానోవ రఞ్ఞో సాసనం పేసేసి. రాజా నగరం అలఙ్కారాపేసి. హత్థాచరియో బోధిసత్తం కతగన్ధపరిభణ్డం అలఙ్కతపటియత్తం హత్థిసాలం నేత్వా విచిత్రసాణియా పరిక్ఖిపాపేత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా నానగ్గరసభోజనం ఆదాయ గన్త్వా బోధిసత్తస్స దాపేసి. సో ‘‘మాతరం వినా గోచరం న గణ్హిస్సామీ’’తి పిణ్డం న గణ్హి. యాచితోపి అగ్గహేత్వా –

‘‘సా నూనసా కపణికా, అన్ధా అపరిణాయికా;

ఖాణుం పాదేన ఘట్టేతి, గిరిం చణ్డోరణం పతీ’’తి. –

ఆహ. తం సుత్వా రాజా –

‘‘కా ను తే సా మహానాగ, అన్ధా అపరిణాయికా;

ఖాణుం పాదేన ఘట్టేతి, గిరిం చణ్డోరణం పతీ’’తి. – పుచ్ఛిత్వా –

‘‘మాతా మే సా మహారాజ, అన్ధా అపరిణాయికా;

ఖాణుం పాదేన ఘట్టేతి, గిరిం చణ్డోరణం పతీ’’తి. –

వుత్తే అజ్జ సత్తమో దివసో ‘‘మాతా మే గోచరం న లభిత్థా’’తి వదతో ఇమస్స గోచరం అగణ్హన్తస్స. తస్మా –

‘‘ముఞ్చథేతం మహానాగం, యోయం భరతి మాతరం;

సమేతు మాతరా నాగో, సహ సబ్బేహి ఞాతిభీ’’తి. – వత్వా ముఞ్చాపేసి –

‘‘ముత్తో చ బన్ధనా నాగో, ముత్తదామాయ కుఞ్జరో;

ముహుత్తం అస్సాసయిత్వా, అగమా యేన పబ్బతో’’తి.

తత్థ కపణికాతి వరాకా. ఖాణుం పాదేన ఘట్టేతీతి అన్ధతాయ పుత్తవియోగదుక్ఖేన చ పరిదేవమానా తత్థ తత్థ రుక్ఖకళిఙ్గరే పాదేన ఘట్టేతి. చణ్డోరణం పతీతి చణ్డోరణపబ్బతాభిముఖీ, తస్మిం పబ్బతపాదే పరిబ్భమమానాతి అత్థో. అగమా యేన పబ్బతోతి సో హత్థినాగో బన్ధనా ముత్తో థోకం విస్సమిత్వా రఞ్ఞో దసరాజధమ్మగాథాహి ధమ్మం దేసేత్వా ‘‘అప్పమత్తో హోహి, మహారాజా’’తి ఓవాదం దత్వా మహాజనేన గన్ధమాలాదీహి పూజియమానో నగరా నిక్ఖమిత్వా తదహేవ మాతరా సమాగన్త్వా సబ్బం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. సా తుట్ఠమానసా –

‘‘చిరం జీవతు సో రాజా, కాసీనం రట్ఠవడ్ఢనో;

యో మే పుత్తం పమోచేసి, సదా వుద్ధాపచాయిక’’న్తి. (జా. ౧.౧౧.౧౨) –

రఞ్ఞో అనుమోదనం అకాసి. రాజా బోధిసత్తస్స గుణే పసీదిత్వా నళినియా అవిదూరే గామం మాపేత్వా బోధిసత్తస్స మాతు చస్స నిబద్ధం వత్తం పట్ఠపేసి. అపరభాగే బోధిసత్తో మాతరి మతాయ తస్సా సరీరపరిహారం కత్వా కురణ్డకఅస్సమపదం నామ గతో. తస్మిం పన ఠానే హిమవన్తతో ఓతరిత్వా పఞ్చసతా ఇసయో వసింసు. తం వత్తం తేసం దత్వా రాజా బోధిసత్తస్స సమానరూపం సిలాపటిమం కారేత్వా మహాసక్కారం పవత్తేసి. జమ్బుదీపవాసినో అనుసంవచ్ఛరం సన్నిపతిత్వా హత్థిమహం నామ కరింసు.

తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, హత్థినీ మహామాయా, వనచరకో దేవదత్తో, మాతుపోసకహత్థినాగో లోకనాథో.

ఇధాపి దానపారమిఆదయో యథారహం నిద్ధారేతబ్బా. సీలపారమీ పన అతిసయవతీతి సా ఏవ దేసనం ఆరుళ్హా. తథా తిరచ్ఛానయోనియం ఉప్పన్నోపి బ్రహ్మపుబ్బదేవపుబ్బాచరియఆహునేయ్యాదిభావేన సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేనపి పసత్థభావానురూపం మాతుయా గరుచిత్తం ఉపట్ఠపేత్వా ‘‘మాతా నామేసా పుత్తస్స బహూపకారా, తస్మా మాతుపట్ఠానం నామ పణ్డితేన పఞ్ఞత్త’’న్తి మనసి కత్వా అనేకేసం హత్థిసహస్సానం ఇస్సరాధిపతి మహానుభావో యూథపతి హుత్వా తేహి అనువత్తియమానో ఏకకవిహారే అన్తరాయం అగణేత్వా యూథం పహాయ ఏకకో హుత్వా ఉపకారిఖేత్తం పూజేస్సామీతి మాతుపోసనం, మగ్గమూళ్హపురిసం దిస్వా అనుకమ్పాయ తం గహేత్వా మనుస్సగోచరసమ్పాపనం, తేన చ కతాపరాధసహనం, హత్థాచరియప్పముఖానం అత్తానం బన్ధితుం ఆగతపురిసానం సమత్థోపి సమానో సన్తాసనమత్తేనపి తేసం పీళనా భవిస్సతి, మయ్హఞ్చ సీలస్స ఖణ్డాదిభావోతి తథా అకత్వా సుదన్తేన ఓపవయ్హో వియ సుఖేనేవ గహణూపగమనం, మాతరం వినా న కఞ్చి అజ్ఝోహరిస్సామీతి సత్తాహమ్పి అనాహారతా, ఇమినాపాహం బన్ధాపితోతి చిత్తం అనుప్పాదేత్వా రాజానం మేత్తాయ ఫరణం, తస్స చ నానానయేహి ధమ్మదేసనాతి ఏవమాదయో ఇధ మహాపురిసస్స గుణానుభావా విభావేతబ్బా. తేన వుత్తం – ‘‘ఏవం అచ్ఛరియా ఏతే, అబ్భుతా చ మహేసినో…పే… ధమ్మస్స అనుధమ్మతో’’తి.

మాతుపోసకచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. భూరిదత్తచరియావణ్ణనా

౧౧. దుతియే భూరిదత్తోతి భూరిసమదత్తో. దత్తోతి హి తదా బోధిసత్తస్స మాతాపితూహి కతం నామం. యస్మా పనేసో నాగభవనే విరూపక్ఖమహారాజభవనే తావతింసభవనే చ ఉప్పన్నే పఞ్హే సమ్మదేవ వినిచ్ఛినాతి, ఏకదివసఞ్చ విరూపక్ఖమహారాజే నాగపరిసాయ సద్ధిం తిదసపురం గన్త్వా సక్కం పరివారేత్వా నిసిన్నే దేవానమన్తరే పఞ్హో సముట్ఠాసి. తం కోచి కథేతుం నాసక్ఖి. సక్కేన పన అనుఞ్ఞాతో పల్లఙ్కవరగతో హుత్వా మహాసత్తోవ కథేసి. అథ నం దేవరాజా దిబ్బగన్ధపుప్ఫేహి పూజేత్వా ‘‘దత్త, త్వం పథవిసమాయ విపులాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో ఇతో పట్ఠాయ భూరిదత్తో నామా’’తి ఆహ. భూరీతి హి పథవియా నామం, తస్మా భూరిసమతాయ భూతే అత్థే రమతీతి చ భూరిసఙ్ఖాతాయ మహతియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతత్తా మహాసత్తో ‘‘భూరిదత్తో’’తి పఞ్ఞాయిత్థ. మహతియా పన నాగిద్ధియా సమన్నాగతత్తా మహిద్ధికో చాతి.

అతీతే హి ఇమస్మింయేవ కప్పే బారాణసిరఞ్ఞో పుత్తో పితరా రట్ఠతో పబ్బాజితో వనే వసన్తో అఞ్ఞతరాయ నాగమాణవికాయ సంవాసం కప్పేసి. తేసం సంవాసమన్వాయ ద్వే దారకా జాయింసు – పుత్తో చ ధీతా చ. పుత్తస్స ‘‘సాగరబ్రహ్మదత్తో’’తి నామం కరింసు ధీతాయ ‘‘సముద్దజా’’తి. సో అపరభాగే పితు అచ్చయేన బారాణసిం గన్త్వా రజ్జం కారేసి. అథ ధతరట్ఠో నామ నాగరాజా పఞ్చయోజనసతికే నాగభవనే నాగరజ్జం కారేన్తో తం అభూతవాదికేన చిత్తచూళేన నామ కచ్ఛపేన ‘‘బారాణసిరాజా అత్తనో ధీతరం తుయ్హం దాతుకామో, సా ఖో పన రాజధీతా సముద్దజా నామ అభిరూపా దస్సనీయా పాసాదికా చా’’తి కథితం సుత్వా ధతరట్ఠో చత్తారో నాగమాణవకే పేసేత్వా తం దాతుం అనిచ్ఛన్తం నాగవిభింసికాయ భింసాపేత్వా ‘‘దమ్మీ’’తి వుత్తే మహన్తం పణ్ణాకారం పేసేత్వా మహతియా నాగిద్ధియా మహన్తేన పరివారేన తస్స ధీతరం నాగభవనం నేత్వా అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేసి.

సా అపరభాగే ధతరట్ఠం పటిచ్చ సుదస్సనో, దత్తో, సుభోగో, అరిట్ఠోతి చత్తారో పుత్తే పటిలభి. తేసు దత్తో బోధిసత్తో, సో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ సక్కేన తుట్ఠచిత్తేన ‘‘భూరిదత్తో’’తి గహితనామత్తా ‘‘భూరిదత్తో’’త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. అథ నేసం పితా యోజనసతికం యోజనసతికం రజ్జం భాజేత్వా అదాసి. మహన్తో యసో అహోసి. సోళససోళసనాగకఞ్ఞాసహస్సాని పరివారయింసు. పితుపి ఏకయోజనసతమేవ రజ్జం అహోసి. తయో పుత్తా మాసే మాసే మాతాపితరో పస్సితుం ఆగచ్ఛన్తి, బోధిసత్తో పన అన్వద్ధమాసం ఆగచ్ఛతి.

సో ఏకదివసం విరూపక్ఖమహారాజేన సద్ధిం సక్కస్స ఉపట్ఠానం గతో వేజయన్తపాసాదం సుధమ్మదేవసభం పారిచ్ఛత్తకకోవిళారం పణ్డుకమ్బలసిలాసనం దేవచ్ఛరాపరివారం అతిమనోహరం సక్కసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘ఏత్తకమత్తమ్పి నాగత్తభావే ఠితస్స దుల్లభం, కుతో సమ్మాసమ్బోధీ’’తి నాగత్తభావం జిగుచ్ఛిత్వా ‘‘నాగభవనం గన్త్వా ఉపోసథవాసం వసిత్వా సీలమేవ పగ్గణ్హిస్సామి, తం బోధిపరిపాచనం హోతి, ఇమస్మిం దేవలోకే ఉప్పత్తికారణం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా నాగభవనం గన్త్వా మాతాపితరో ఆహ – ‘‘అమ్మతాతా, అహం ఉపోసథకమ్మం కరిస్సామీ’’తి. తేహి ‘‘ఇధేవ ఉపోసథం ఉపవసాహి, బహిగతానం నాగానం మహన్తం భయ’’న్తి వుత్తే ఏకవారం తథా కత్వా నాగకఞ్ఞాహి ఉపద్దుతో పునవారే మాతాపితూనం అనారోచేత్వా అత్తనో భరియం ఆమన్తేత్వా ‘‘భద్దే, అహం మనుస్సలోకం గన్త్వా యమునాతీరే మహానిగ్రోధరుక్ఖో అత్థి తస్స అవిదూరే వమ్మికమత్థకే భోగే ఆభుజిత్వా చతురఙ్గసమన్నాగతం ఉపోసథం అధిట్ఠాయ నిపజ్జిత్వా ‘‘ఉపోసథకమ్మం కరిస్సామీ’’తి నాగభవనతో నిక్ఖమిత్వా తథా కరోతి. తేన వుత్తం ‘‘విరూపక్ఖేన మహారఞ్ఞా, దేవలోకమగఞ్ఛహ’’న్తిఆది.

తత్థ విరూపక్ఖేన మహారఞ్ఞాతి విరూపక్ఖేన నామ నాగాధిపతిమహారాజేన. దేవలోకన్తి తావతింసదేవలోకం. అగఞ్ఛహన్తి అగఞ్ఛిం, ఉపసఙ్కమిం అహం.

౧౨. తత్థాతి తస్మిం దేవలోకే. పస్సిం త్వాహన్తి అద్దక్ఖిం అహం తు-సద్దో నిపాతమత్తో. ఏకన్తం సుఖసమప్పితేతి ఏకన్తం అచ్చన్తమేవ సుఖేన సమఙ్గీభూతే. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, ఛ ఫస్సాయతనికా నామ సగ్గా. యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, న సుకరం అక్ఖానేన పాపుణితుం యావ సుఖా సగ్గా’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౫) చ. తంసగ్గగమనత్థాయాతి తస్మిం సగ్గస్మిం ఉప్పత్తివసేన గమనత్థాయ. సీలబ్బతన్తి సీలసఙ్ఖాతం వతం. అథ వా సీలబ్బతన్తి ఉపోసథసీలఞ్చేవ ‘‘మమ చమ్మం చమ్మత్థికా హరన్తూ’’తిఆదినా అత్తనో సరీరావయవపరిచ్చాగసమాదియనసఙ్ఖాతం వతఞ్చ.

౧౩. సరీరకిచ్చన్తి ముఖధోవనాదిసరీరపటిజగ్గనం. భుత్వా యాపనమత్తకన్తి ఇన్ద్రియాని నిబ్బిసేవనాని కాతుం సరీరట్ఠితిమత్తకం ఆహారం ఆహరిత్వా. చతురో అఙ్గేతి చత్తారి అఙ్గాని. అధిట్ఠాయాతి అధిట్ఠహిత్వా. సేమీతి సయామి.

౧౪. ఛవియాతిఆది తేసం చతున్నం అఙ్గానం దస్సనం. తత్థ చ ఛవిచమ్మానం విస్సజ్జనం ఏకం అఙ్గం, సేసాని ఏకేకమేవ, మంసగ్గహణేనేవ చేత్థ రుధిరమ్పి సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏతేనాతి ఏతేహి. హరాతు సోతి యస్స ఏతేహి ఛవిఆదీహి కరణీయం అత్థి, తస్స మయా దిన్నమేవేతం. సబ్బం సో హరతూతి అత్తనో అత్తభావే అనపేక్ఖపవారణం పవారేతి.

ఏవం మహాసత్తస్స ఇమినా నియామేనేవ అన్వద్ధమాసం ఉపోసథకమ్మం కరోన్తస్స దీఘో అద్ధా వీతివత్తో. ఏవం గచ్ఛన్తే కాలే ఏకదివసం అఞ్ఞతరో నేసాదబ్రాహ్మణో సోమదత్తేన నామ అత్తనో పుత్తేన సహ తం ఠానం పత్వా అరుణుగ్గమనసమయే నాగకఞ్ఞాహి పరివారియమానం మహాసత్తం దిస్వా తస్స సన్తికం అగమాసి. తావదేవ నాగకఞ్ఞాయో పథవియం నిముజ్జిత్వా నాగభవనమేవ గతా. బ్రాహ్మణో మహాసత్తం పుచ్ఛి – ‘‘కో ను ఖో త్వం, మారిస, దేవో వా యక్ఖో వా నాగో వా’’తి? బోధిసత్తో యథాభూతం అత్తానం ఆవి కత్వా సచాయం ఇతో గచ్ఛేయ్య, ఇధ మే వాసం మహాజనస్స పాకటం కరేయ్య, తేన మే ఉపోసథవాసస్స అన్తరాయోపి సియా. యంనూనాహం ఇతో ఇమం నాగభవనం నేత్వా మహతియా సమ్పత్తియా యోజేయ్యం. ఏవాయం తత్థేవ అభిరమిస్సతి, తేన మే ఉపోసథకమ్మం అద్ధనియం సియాతి. అథ నం ఆహ – ‘‘బ్రాహ్మణ, మహన్తం తే యసం దస్సామి, రమణీయం నాగభవనం, ఏహి తత్థ గచ్ఛామా’’తి. సామి, పుత్తో మే అత్థి, తస్మిం ఆగచ్ఛన్తే ఆగమిస్సామీతి. గచ్ఛ, బ్రాహ్మణ, పుత్తం ఆనేహీతి. బ్రాహ్మణో గన్త్వా పుత్తస్స తమత్థం ఆరోచేత్వా తం ఆనేసి. మహాసత్తో తే ఉభోపి ఆదాయ అత్తనో ఆనుభావేన నాగభవనం ఆనేసి. తేసం తత్థ దిబ్బో అత్తభావో పాతుభవి. అథ తేసం మహాసత్తో దిబ్బసమ్పత్తిం దత్వా చత్తారి చత్తారి నాగకఞ్ఞాసతాని అదాసి. తే మహతిం సమ్పత్తిం అనుభవింసు.

బోధిసత్తోపి అప్పమత్తో ఉపోసథకమ్మం కరోతి. అన్వద్ధమాసం మాతాపితూనం ఉపట్ఠానం గన్త్వా ధమ్మకథం కథేత్వా తతో చ బ్రాహ్మణస్స సన్తికం గన్త్వా ఆరోగ్యం పుచ్ఛిత్వా ‘‘యేన తే అత్థో, తం వదేయ్యాసీ’’తి ఆపుచ్ఛిత్వా ‘‘అనుక్కణ్ఠమానో అభిరమా’’తి వత్వా సోమదత్తేనపి సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా అత్తనో నివేసనం గచ్ఛతి. బ్రాహ్మణో సంవచ్ఛరం తత్థ వసిత్వా మన్దపుఞ్ఞతాయ ఉక్కణ్ఠిత్వా అనిచ్ఛమానమ్పి పుత్తం గహేత్వా బోధిసత్తం ఆపుచ్ఛిత్వా తేన దీయమానం బహుం ధనం సబ్బకామదదం మణిరతనమ్పి అలక్ఖికతాయ అగ్గహేత్వా ‘‘మనుస్సలోకం గన్త్వా పబ్బజిస్సామీ’’తి ఆహ. మహాసత్తో నాగమాణవకే ఆణాపేత్వా తం సపుత్తకం మనుస్సలోకం పాపేసి. తే ఉభోపి దిబ్బాభరణాని దిబ్బవత్థాని చ ఓముఞ్చిత్వా న్హాయితుం ఏకం పోక్ఖరణిం ఓతరింసు, తస్మిం ఖణే తాని అన్తరధాయిత్వా నాగభవనమేవ అగమంసు. అథ పఠమనివత్థకాసావపిలోతికావ సరీరే పటిముఞ్చి, ధనుసరసత్తియో గహేత్వా అరఞ్ఞం గన్త్వా మిగే వధిత్వా పురిమనియామేనేవ జీవికం కప్పేసుం.

తేన చ సమయేన అఞ్ఞతరో తాపసో సుపణ్ణరాజతో లద్ధం అలమ్పాయనమన్తం తస్స అనుచ్ఛవికాని ఓసధాని మన్తూపచారఞ్చ అత్తానం ఉపట్ఠహన్తస్స అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స అదాసి. సో ‘‘లద్ధో మే జీవికూపాయో’’తి కతిపాహం వసిత్వా తాపసం ఆపుచ్ఛిత్వా పక్కమన్తో అనుపుబ్బేన యమునాతీరం పత్వా తం మన్తం సజ్ఝాయన్తో మహామగ్గేన గచ్ఛతి. తదా బోధిసత్తస్స భవనతో తస్స పరిచారికా నాగమాణవికా తం సబ్బకామదదం మణిరతనం ఆదాయ యమునాతీరే వాలుకారాసిమత్థకే ఠపేత్వా తస్సోభాసేన రత్తియం కీళిత్వా అరుణుగ్గమనే తస్స బ్రాహ్మణస్స మన్తసద్దం సుత్వా ‘‘సుపణ్ణో’’తి సఞ్ఞాయ భయతజ్జితా మణిరతనం అగ్గహేత్వా పథవియం నిముజ్జిత్వా నాగభవనం అగమంసు.

బ్రాహ్మణో తం మణిరతనం ఆదాయ పాయాసి. తస్మిం ఖణే సో నేసాదబ్రాహ్మణో పుత్తేన సద్ధిం మిగవధాయ అరఞ్ఞం గచ్ఛన్తో తస్స హత్థే తం మణిరతనం దిస్వా ‘‘ఇదం భూరిదత్తస్స సబ్బకామదదం మణిరతన’’న్తి సఞ్జానిత్వా తం గణ్హితుకామో తేన సద్ధిం అల్లాపసల్లాపం కత్వా మన్తవాదిభావం జానిత్వా ఏవమాహ – ‘‘సచే మే త్వం ఇమం మణిరతనం దస్ససి, ఏవాహం తే మహానుభావం నాగం దస్సేస్సామి, యం త్వం గహేత్వా గామనిగమరాజధానియో చరన్తో బహుధనం లచ్ఛసీ’’తి. ‘‘తేన హి దస్సేత్వా గణ్హాహీ’’తి వుత్తే తం ఆదాయ బోధిసత్తం ఉపోసథకరణట్ఠానే వమ్మికమత్థకే భోగే ఆభుజిత్వా నిపన్నం అవిదూరే ఠితో హత్థం పసారేత్వా దస్సేసి.

మహాసత్తో తం నేసాదం దిస్వా ‘‘అయం ఉపోసథస్స మే అన్తరాయం కరేయ్యాతి నాగభవనం నేత్వా మహాసమ్పత్తియం పతిట్ఠాపితోపి న ఇచ్ఛి. తతో అపక్కమిత్వా సయం గన్తుకామో మయా దీయమానమ్పి మణిరతనం గణ్హితుం న ఇచ్ఛి. ఇదాని పన అహిగుణ్డికం గహేత్వా ఆగచ్ఛతి. సచాహం ఇమస్స మిత్తదుబ్భినో కుజ్ఝేయ్యం, సీలం మే ఖణ్డం భవిస్సతి. మయా ఖో పన పఠమంయేవ చతురఙ్గసమన్నాగతో ఉపోసథో అధిట్ఠితో, సో యథాధిట్ఠితోవ హోతు. అలమ్పాయనో మం ఛిన్దతు వా మా వా, నేవస్స కుజ్ఝిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా అక్ఖీని నిమ్మీలేత్వా అధిట్ఠానపారమిం పురేచారికం కత్వా భోగన్తరే సీసం పక్ఖిపిత్వా నిచ్చలోవ హుత్వా నిపజ్జి. నేసాదబ్రాహ్మణోపి ‘‘భో అలమ్పాయన, ఇమం నాగం గణ్హ, మణిం మే దేహీ’’తి ఆహ. అలమ్పాయనో నాగం దిస్వా తుట్ఠో మణిం కిస్మిఞ్చి అగణేత్వా ‘‘గణ్హ, బ్రాహ్మణా’’తి హత్థే ఖిపి. సో తస్స హత్థతో భస్సిత్వా పథవియం పతితమత్తోవ పథవిం పవిసిత్వా నాగభవనమేవ గతో. నేసాదబ్రాహ్మణో మణిరతనతో భూరిదత్తేన సద్ధిం మిత్తభావతో చ పరిహాయిత్వా నిప్పచ్చయోవ పక్కన్తో.

౧౫. అలమ్పాయనోపి మహానుభావేహి ఓసధేహి అత్తనో సరీరం మక్ఖేత్వా థోకం ఖాదిత్వా ఖేళం అత్తనో కాయస్మిం పరిభావేత్వా దిబ్బమన్తం జప్పన్తో బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా ఆకడ్ఢిత్వా సీసే దళ్హం గణ్హన్తో ముఖమస్స వివరిత్వా ఓసధం ఖాదిత్వా ముఖే సహఖేళం ఓసిఞ్చి. సుచిజాతికో మహాసత్తో సీలభేదభయేన అకుజ్ఝిత్వా అక్ఖీని న ఉమ్మీలేసి. అథ నం ఓసధమన్తబలేన నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా హేట్ఠా సీసం కత్వా సఞ్చాలేత్వా గహితగోచరం ఛడ్డాపేత్వా భూమియం దీఘసో నిపజ్జాపేత్వా మసూరకం మద్దన్తో వియ హత్థేహి పరిమద్ది. అట్ఠీని చుణ్ణియమానాని వియ అహేసుం.

పున నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా దుస్సం పోథేన్తో వియ పోథేసి. మహాసత్తో ఏవరూపం దుక్ఖం అనుభోన్తోపి నేవ కుజ్ఝిత్థ. అఞ్ఞదత్థు అత్తనో సీలమేవ ఆవజ్జేసి. ఇతి సో మహాసత్తం దుబ్బలం కత్వా వల్లీహి పేళం సజ్జేత్వా మహాసత్తం తత్థ పక్ఖిపి. సరీరం పనస్స మహన్తం తత్థ న పవిసతి. అథ నం పణ్హియా కోట్టేన్తో పవేసేత్వా పేళం ఆదాయ ఏకం గామం గన్త్వా గామమజ్ఝే ఓతారేత్వా ‘‘నాగస్స నచ్చం దట్ఠుకామా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి సద్దమకాసి. సకలగామవాసినో సన్నిపతింసు. తస్మిం ఖణే అలమ్పాయనో ‘‘నిక్ఖమ మహానాగా’’తి ఆహ. మహాసత్తో చిన్తేసి – ‘‘అజ్జ మయా పరిసం తోసేన్తేన కీళితుం వట్టతి, ఏవం అలమ్పాయనో బహుధనం లభిత్వా తుట్ఠో మం విస్సజ్జేస్సతి, యం యం ఏస మం కారేతి, తం తం కరిస్సామీ’’తి.

అథ నం సో పేళతో నిక్ఖమన్తం ‘‘మహా హోహీ’’తి ఆహ, సో మహా అహోసి. ‘‘ఖుద్దకో వట్టో విఫణో ఏకఫణో ద్విఫణో యావ సహస్సఫణో ఉచ్చో నీచో దిస్సమానకాయో అదిస్సమానకాయో దిస్సమానఉపడ్ఢకాయో నీలో పీతో లోహితో ఓదాతో మఞ్జిట్ఠో హోహి, ధూమం విస్సజ్జేహి, జాలసిఖం ఉదకఞ్చ విస్సజ్జేహీ’’తి వుత్తే తేన వుత్తం తం తం ఆకారం నిమ్మినిత్వా నచ్చం దస్సేసి. తం దిస్వా మనుస్సా అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతా బహుం హిరఞ్ఞసువణ్ణవత్థాలఙ్కారాదిం అదంసు. ఇతి తస్మిం గామే సతసహస్సమత్తం లభి. సో కిఞ్చాపి మహాసత్తం గణ్హన్తో ‘‘సహస్సం లభిత్వా తం విస్సజ్జేస్సామీ’’తి ఆహ. తం పన ధనం లభిత్వా ‘‘గామకేపి తావ మయా ఏత్తకం ధనం లద్ధం, నగరే కిర బహుధనం లభిస్సామీ’’తి ధనలోభేన న ముఞ్చి.

సో తస్మిం గామే కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా రతనమయం పేళం కారేత్వా తత్థ మహాసత్తం పక్ఖిపిత్వా సుఖయానకం ఆరుయ్హ మహన్తేన పరివారేన గామనిగమరాజధానీసు తం కీళాపేత్వా బారాణసిం పాపుణి, నాగరాజస్స మధులాజం దేతి, అబద్ధసత్తుఞ్చ దేతి. సో గోచరం న గణ్హి అవిస్సజ్జనభయేన. గోచరం అగణ్హన్తమ్పి చ నం చత్తారో నగరద్వారే ఆదిం కత్వా తత్థ తత్థ మాసమత్తం కీళాపేసి. తేన వుత్తం ‘‘సంసితో అకతఞ్ఞునా’’తిఆది.

తత్థ సంసితోతి ఏసో నాగో అముకస్స నిగ్రోధరుక్ఖస్స సమీపే వమ్మికమత్థకే సయితోతి ఏవం ఠానం దస్సేత్వా కథితో. అకతఞ్ఞునాతి అత్తనా కతం ఉపకారం అజానన్తేన మిత్తదుబ్భినా నేసాదబ్రాహ్మణేనాతి అధిప్పాయో. అలమ్పాయనోతి అలమ్పాయనవిజ్జాపరిజప్పనేన ‘‘అలమ్పాయనో’’తి ఏవం లద్ధనామో అహితుణ్డికబ్రాహ్మణో. మమగ్గహీతి మం అగ్గహేసి. కీళేతి మం తహిం తహిన్తి తత్థ తత్థ గామనిగమరాజధానీసు అత్తనో జీవికత్థం మం కీళాపేతి.

౧౭. తిణతోపి లహుకో మమాతి అత్తనో జీవితపరిచ్చాగో తిణసలాకపరిచ్చాగతోపి లహుకో హుత్వా మమ ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. పథవీఉప్పతనం వియాతి సీలవీతిక్కమో పన చతునహుతాధికద్వియోజనసతసహస్సబహలాయ మహాపథవియా పరివత్తనం వియ తతోపి తం భారియతరం హుత్వా మయ్హం ఉపట్ఠాతీతి దస్సేతి.

౧౮. నిరన్తరం జాతిసతన్తి మమ జాతీనం అనేకసతమ్పి అనేకసతాసుపి జాతీసు నిరన్తరమేవ సీలస్స అవీతిక్కమనహేతు. మమ జీవితం చజేయ్యం చజితుం సక్కోమి. నేవ సీలం పభిన్దేయ్యన్తి సీలం పన సమాదిన్నం ఏకమ్పి నేవ భిన్దేయ్యం న వినాసేయ్యం. చతుద్దీపాన హేతూతి చక్కవత్తిరజ్జసిరియాపి కారణాతి దస్సేతి.

౧౯. ఇదాని యదత్థం అత్తనో జీవితమ్పి పరిచ్చజిత్వా తదా సీలమేవ రక్ఖితం, తాయ చ సీలరక్ఖాయ తథా అనత్థకారకేసు నేసాదఅలమ్పాయనబ్రాహ్మణేసు చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం న కతం, తం దస్సేతుం ‘‘అపి చా’’తి ఓసానగాథమాహ. తం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ.

ఏవం పన మహాసత్తే అహితుణ్డికహత్థగతే తస్స మాతా దుస్సుపినం దిస్వా పుత్తఞ్చ తత్థ అపస్సన్తీ సోకాభిభూతా అహోసి. అథస్సా జేట్ఠపుత్తో సుదస్సనో తం పవత్తిం సుత్వా సుభోగం ‘‘హిమవన్తం గన్త్వా పఞ్చసు మహానదీసు సత్తసు మహాసరేసు భూరిదత్తం ఉపధారేత్వా ఏహీ’’తి పహిణి. కాణారిట్ఠం ‘‘దేవలోకం గన్త్వా సచే దేవతాహి ధమ్మం సోతుకామాహి భూరిదత్తో తత్థ నీతో, తతో నం ఆనేహీ’’తి పహిణి. సయం పన ‘‘మనుస్సలోకే గవేసిస్సామీ’’తి తాపసవేసేన నాగభవనతో నిక్ఖమి. అచ్చిముఖీ నామస్స వేమాతికా భగినీ బోధిసత్తే అధిమత్తసినేహా తం అనుబన్ధి. తం మణ్డూకచ్ఛాపిం కత్వా జటన్తరే పక్ఖిపిత్వా మహాసత్తస్స ఉపోసథకరణట్ఠానం ఆదిం కత్వా సబ్బత్థ గవేసన్తో అనుక్కమేన బారాణసిం పత్వా రాజద్వారం అగమాసి. తదా అలమ్పాయనో రాజఙ్గణే మహాజనస్స మజ్ఝే రఞ్ఞో భూరిదత్తస్స కీళం దస్సేతుం పేళం వివరిత్వా ‘‘ఏహి మహానాగా’’తి సఞ్ఞమదాసి.

మహాసత్తో సీసం నీహరిత్వా ఓలోకేన్తో జేట్ఠభాతికం దిస్వా పేళతో నిక్ఖమ్మ తదభిముఖో పాయాసి. మహాజనో భీతో పటిక్కమి. సో గన్త్వా తం అభివాదేత్వా నివత్తిత్వా పేళమేవ పావిసి. అలమ్పాయనో ‘‘ఇమినా అయం తాపసో దట్ఠో’’తి సఞ్ఞాయ ‘‘మా భాయి, మా భాయీ’’తి ఆహ. సుదస్సనో ‘‘అయం నాగో మయ్హం కిం కరిస్సతి, మయా సదిసో అహితుణ్డికో నామ నత్థీ’’తి తేన వాదప్పటివాదం సముట్ఠాపేత్వా ‘‘త్వం ఇమం నాగం గహేత్వా గజ్జసి, అహం తం ఇమాయ మణ్డూకచ్ఛాపియా ఇచ్ఛన్తో నాసయిస్సామీ’’తి భగినిం పక్కోసిత్వా హత్థం పసారేసి. సా తస్స సద్దం సుత్వా జటన్తరే నిపన్నా తిక్ఖత్తుం మణ్డూకవస్సితం వస్సిత్వా నిక్ఖమిత్వా అంసకూటే నిసీదిత్వా ఉప్పతిత్వా తస్స హత్థతలే తీణి విసబిన్దూని పాతేత్వా పున తస్స జటన్తరమేవ పావిసి.

సుదస్సనో విసబిన్దుం దస్సేత్వా ‘‘ఇదం బిన్దుం సచే పథవియం పాతేస్సతి, ఓసధితిణవనప్పతయో సబ్బే నస్సిస్సన్తి. సచే ఆకాసే ఖిపిస్సతి, సత్తవస్సాని దేవో న వస్సిస్సతి. సచే ఉదకే పాతేస్సతి, యావతా తత్థ ఉదకజాతా పాణా సబ్బే మరేయ్యు’’న్తి వత్వా రాజానం సద్దహాపేతుం తయో ఆవాటే ఖణాపేత్వా ఏకం నానాభేసజ్జానం పూరేసి, దుతియం గోమయస్స, తతియం దిబ్బోసధానఞ్చేవ పూరేత్వా మజ్ఝే ఆవాటే విసబిన్దుం పక్ఖిపి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ధూమాయిత్వా జాలా ఉట్ఠహి. సా గన్త్వా గోమయావాటం గణ్హి. తతోపి జాలా ఉట్ఠాయ దిబ్బోసధపుణ్ణం గహేత్వా దిబ్బోసధాని ఝాపేత్వా నిబ్బాయి. అలమ్పాయనం తత్థ ఆవాటస్స అవిదూరే ఠితం ఉసుమా ఫరిత్వా సరీరచ్ఛవిం ఉప్పాటేత్వా గతా. సేతకుట్ఠీ అహోసి. సో భయతజ్జితో ‘‘నాగరాజానం విస్సజ్జేమీ’’తి తిక్ఖత్తుం వాచం నిచ్ఛారేసి. తం సుత్వా బోధిసత్తో రతనపేళాయ నిక్ఖమిత్వా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం అత్తభావం మాపేత్వా దేవలీళాయ ఠితో. సుదస్సనో చ అచ్చిముఖీ చ తథేవ అట్ఠంసు.

తతో సుదస్సనో అత్తనో భాగినేయ్యభావం రఞ్ఞో ఆరోచేసి. తం సుత్వా రాజా తే ఆలిఙ్గిత్వా సీసే చుమ్బిత్వా అన్తేపురం నేత్వా మహన్తం సక్కారసమ్మానం కత్వా భూరిదత్తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కరోన్తో ‘‘తాత, ఏవం మహానుభావం తం అలమ్పాయనో కథం గణ్హీ’’తి పుచ్ఛి. సో సబ్బం విత్థారేన కథేత్వా ‘‘మహారాజ, రఞ్ఞా నామ ఇమినా నియామేన రజ్జం కారేతుం వట్టతీ’’తి మాతులస్స ధమ్మం దేసేసి. అథ సుదస్సనో ‘‘మాతుల, మమ మాతా భూరిదత్తం అపస్సన్తీ కిలమతి, న సక్కా అమ్హేహి ఇధ పపఞ్చం కాతు’’న్తి మాతులం ఆపుచ్ఛిత్వా భూరిదత్తఅచ్చిముఖీహి సద్ధిం నాగభవనమేవ గతో.

అథ తత్థ మహాపురిసో గిలానసేయ్యాయ నిపన్నో గిలానపుచ్ఛనత్థం ఆగతాయ మహతియా నాగపరిసాయ వేదే చ యఞ్ఞే చ బ్రాహ్మణే చ సమ్భావేత్వా కాణారిట్ఠే కథేన్తే తం వాదం భిన్దిత్వా నానానయేహి ధమ్మం దేసేత్వా సీలసమ్పదాయ దిట్ఠిసమ్పదాయ చ పతిట్ఠాపేత్వా యావజీవం సీలాని రక్ఖిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా ఆయుపరియోసానే సగ్గపురం పూరేసి.

తదా మాతాపితరో మహారాజకులాని అహేసుం. నేసాదబ్రాహ్మణో దేవదత్తో, సోమదత్తో ఆనన్దో, అచ్చిముఖీ ఉప్పలవణ్ణా, సుదస్సనో సారిపుత్తో, సుభోగో మహామోగ్గల్లానో, కాణారిట్ఠో సునక్ఖత్తో, భూరిదత్తో లోకనాథో.

తస్స ఇధాపి సేసపారమియో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ నిద్ధారేతబ్బా. ఇధాపి యోజనసతికే అత్తనో నాగభవనట్ఠానే సోళసహి నాగకఞ్ఞాసహస్సేహి చిత్తరూపం వియ పరిచారియమానో దేవలోకసమ్పత్తిసదిసే నాగలోకిస్సరియే ఠితోపి ఇస్సరియమదం అకత్వా అన్వద్ధమాసం మాతాపితుఉపట్ఠానం, కులే జేట్ఠాపచాయనం, సకలాయ నాగపరిసాయ చాతుమహారాజికపరిసాయ తావతింసపరిసాయ చ సముట్ఠితపఞ్హానం తంతంపరిసమజ్ఝే కుముదనాలకలాపం వియ సునిసితసత్థేన అత్తనో పఞ్ఞాసత్థేన తావదేవ పచ్ఛిన్దిత్వా తేసం చిత్తానుకూలధమ్మదేసనా, వుత్తప్పకారం భోగసమ్పత్తిం పహాయ అత్తనో సరీరజీవితనిరపేక్ఖం చతురఙ్గసమన్నాగతం ఉపోసథాధిట్ఠానం, తత్థ చ పటిఞ్ఞాయ విసంవాదనభయేన అహితుణ్డికహత్థగమనం, తస్మిఞ్చ ముఖే విసమిస్సఖేళపాతనం నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా ఆవిఞ్ఛనం కడ్ఢనం భూమియం ఘంసనం మద్దనం పోథనన్తి ఏవమాదిం నానప్పకారవిప్పకారం కరోన్తేపి ఏవరూపం మహాదుక్ఖం అనుభవతోపి కుజ్ఝిత్వా ఓలోకనమత్తేన తం ఛారికం కాతుం సమత్థస్సాపి సీలపారమిం ఆవజ్జిత్వా సీలఖణ్డనభయేన ఈసకమ్పి చిత్తస్స వికారాభావో, ధనం లభాపేమీతి వా తస్స చిత్తానువత్తనం, సుభోగేన పునానీతస్స అకతఞ్ఞునో మిత్తదుబ్భిస్స నేసాదబ్రాహ్మణస్స సీలం అనధిట్ఠహిత్వాపి అకుజ్ఝనం, కాణారిట్ఠేన కథితం మిచ్ఛావాదం భిన్దిత్వా అనేకపరియాయేన ధమ్మం భాసిత్వా నాగపరిసాయ సీలేసు సమ్మాదిట్ఠియఞ్చ పతిట్ఠాపనన్తి ఏవమాదయో బోధిసత్తస్స గుణానుభావా విభావేతబ్బా. తేనేతం వుచ్చతి – ‘‘ఏవం అచ్ఛరియా హేతే…పే… ధమ్మస్స అనుధమ్మతో’’తి.

భూరిదత్తచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. చమ్పేయ్యనాగచరియావణ్ణనా

౨౦. తతియే చమ్పేయ్యకోతి అఙ్గమగధరట్ఠానం అన్తరే చమ్పా నామ నదీ, తస్సా హేట్ఠా నాగభవనమ్పి అవిదూరభవత్తా చమ్పా నామ, తత్థ జాతో నాగరాజా చమ్పేయ్యకో. తదాపి ధమ్మికో ఆసిన్తి తస్మిం చమ్పేయ్యనాగరాజకాలేపి అహం ధమ్మచారీ అహోసిం.

బోధిసత్తో హి తదా చమ్పానాగభవనే నిబ్బత్తిత్వా చమ్పేయ్యో నామ నాగరాజా అహోసి, మహిద్ధికో మహానుభావో. సో తత్థ నాగరజ్జం కారేన్తో దేవరాజభోగసమ్పత్తిసదిసఇస్సరియసమ్పత్తిం అనుభవన్తో పారమిపూరణస్స అనోకాసభావతో ‘‘కిం మే ఇమాయ తిరచ్ఛానయోనియా, ఉపోసథవాసం వసిత్వా ఇతో ముచ్చిత్వా సమ్మదేవ పారమియో పూరేస్సామీ’’తి తతో పట్ఠాయ అత్తనో పాసాదేయేవ ఉపోసథకమ్మం కరోతి. అలఙ్కతనాగమాణవికా తస్స సన్తికం ఆగచ్ఛన్తి. సో ‘‘ఇధ మే సీలస్స అన్తరాయో భవిస్సతీ’’తి పాసాదతో నిక్ఖమిత్వా ఉయ్యానే నిసీదతి. తత్రాపి తా ఆగచ్ఛన్తి. సో చిన్తేసి – ‘‘ఇధ మే సీలస్స సంకిలేసో భవిస్సతి, ఇతో నాగభవనతో నిక్ఖమిత్వా మనుస్సలోకం గన్త్వా ఉపోసథవాసం వసిస్సామీ’’తి. సో తతో పట్ఠాయ ఉపోసథదివసేసు నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా ఏకస్స పచ్చన్తగామస్స అవిదూరే మగ్గసమీపే వమ్మికమత్థకే ‘‘మమ చమ్మాదీహి అత్థికా చమ్మాదీని గణ్హన్తు, కీళాసప్పం వా కాతుకామా కీళాసప్పం కరోన్తూ’’తి సరీరం దానముఖే విస్సజ్జేత్వా భోగే ఆభుజిత్వా నిపన్నో ఉపోసథవాసం వసతి చాతుద్దసియం పఞ్చదసియఞ్చ, పాటిపదే నాగభవనం గచ్ఛతి. తస్సేవం ఉపోసథం కరోన్తస్స దీఘో అద్ధా వీతివత్తో.

అథ బోధిసత్తో సుమనాయ నామ అత్తనో అగ్గమహేసియా ‘‘దేవ, త్వం మనుస్సలోకం గన్త్వా ఉపోసథం ఉపవససి, సో చ సాసఙ్కో సప్పటిభయో’’తి వుత్తో మఙ్గలపోక్ఖరణితీరే ఠత్వా ‘‘సచే మం, భద్దే, కోచి పహరిత్వా కిలమేస్సతి, ఇమిస్సా పోక్ఖరణియా ఉదకం ఆవిలం భవిస్సతి. సచే సుపణ్ణో గణ్హిస్సతి, ఉదకం పక్కుథిస్సతి. సచే అహితుణ్డికో గణ్హిస్సతి, ఉదకం లోహితవణ్ణం భవిస్సతీ’’తి తీణి నిమిత్తాని తస్సా ఆచిక్ఖిత్వా చాతుద్దసీఉపోసథం అధిట్ఠాయ నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా తత్థ గన్త్వా వమ్మికమత్థకే నిపజ్జి సరీరసోభాయ వమ్మికం సోభయమానో. సరీరఞ్హిస్స రజతదామం వియ సేతం అహోసి, మత్థకో రత్తకమ్బలగేణ్డుకో వియ, సరీరం నఙ్గలసీసప్పమాణం భూరిదత్తకాలే (జా. ౨.౨౨.౭౮౪ ఆదయో) పన ఊరుప్పమాణం, సఙ్ఖపాలకాలే (జా. ౨.౧౭.౧౪౩ ఆదయో) ఏకదోణికనావప్పమాణం.

తదా ఏకో బారాణసిమాణవో తక్కసిలం గన్త్వా అలమ్పాయనమన్తం ఉగ్గణ్హిత్వా తేన మగ్గేన అత్తనో గామం గచ్ఛన్తో మహాసత్తం దిస్వా ‘‘కిం మే తుచ్ఛహత్థేన గామం గన్తుం, ఇమం నాగం గహేత్వా గామనిగమరాజధానీసు కీళాపేన్తో ధనం ఉప్పాదేత్వావ గమిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా దిబ్బోసధాని గహేత్వా దిబ్బమన్తం పరివత్తేత్వా తస్స సన్తికం అగమాసి. దిబ్బమన్తం సుతకాలతో పట్ఠాయ మహాసత్తస్స కణ్ణేసు తత్తసలాకాపవేసనకాలో వియ అహోసి, మత్థకే సిఖరేన అభిమన్థియమానో వియ. సో ‘‘కో ను ఖో ఏసో’’తి భోగన్తరతో సీసం ఉక్ఖిపిత్వా ఓలోకేన్తో అహితుణ్డికం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘మమ విసం ఉగ్గతేజం, సచాహం కుజ్ఝిత్వా నాసావాతం విస్సజ్జేస్సామి, ఏతస్స సరీరం భుసముట్ఠి వియ విప్పకిరిస్సతి, అథ మే సీలం ఖణ్డం భవిస్సతి, న నం ఓలోకేస్సామీ’’తి. సో అక్ఖీని నిమ్మీలేత్వా సీసం భోగన్తరే ఠపేసి. అహితుణ్డికబ్రాహ్మణో ఓసధం ఖాదిత్వా మన్తం పరివత్తేత్వా ఖేళం మహాసత్తస్స సరీరే ఓసిఞ్చి. ఓసధానఞ్చ మన్తస్స చ ఆనుభావేన ఖేళేన ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానే ఫోటానం ఉట్ఠానకాలో వియ అహోసి.

అథ సో నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా ఆకడ్ఢిత్వా దీఘసో నిపజ్జాపేత్వా అజపదేన దణ్డేన ఉప్పీళేత్వా దుబ్బలం కత్వా సీసం దళ్హం గహేత్వా నిప్పీళేసి. మహాసత్తో ముఖం వివరి. అథస్స ముఖే ఖేళం ఓసిఞ్చిత్వా ఓసధమన్తబలేన దన్తే భిన్ది. ముఖం లోహితస్స పూరి. మహాసత్తో అత్తనో సీలభేదభయేన ఏవరూపం దుక్ఖం అధివాసేన్తో అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకనమత్తమ్పి నాకాసి. సోపి ‘‘నాగరాజానం దుబ్బలం కరిస్సామీ’’తి నఙ్గుట్ఠతో పట్ఠాయ అట్ఠీని సంచుణ్ణయమానో వియ సకలసరీరం మద్దిత్వా పట్టకవేఠనం నామ వేఠేసి, తన్తమజ్జితం నామ మజ్జి, నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా దుస్సపోథనం నామ పోథేసి. మహాసత్తస్స సకలసరీరం లోహితమక్ఖితం అహోసి, సో మహావేదనం అధివాసేసి.

అథస్స దుబ్బలభావం ఞత్వా వల్లీహి పేళం కరిత్వా తత్థ నం పక్ఖిపిత్వా పచ్చన్తగామం నేత్వా మహాజనస్స మజ్ఝే కీళాపేసి. నీలాదీసు వణ్ణేసు వట్టచతురస్సాదీసు సణ్ఠానేసు అణుంథూలాదీసు పమాణేసు యం యం బ్రాహ్మణో ఇచ్ఛతి, మహాసత్తో తం తదేవ కత్వా నచ్చతి, ఫణసతమ్పి ఫణసహస్సమ్పి కరోతియేవ. మహాజనో పసీదిత్వా బహుధనమదాసి. ఏకదివసమేవ కహాపణసహస్సఞ్చేవ సహస్సగ్ఘనికే చ పరిక్ఖారే లభి. బ్రాహ్మణో ఆదితోవ ‘‘సహస్సం లభిత్వా విస్సజ్జేస్సామీ’’తి చిన్తేసి. తం పన ధనం లభిత్వా ‘‘పచ్చన్తగామేయేవ తావ మే ఏత్తకం ధనం లద్ధం, రాజరాజమహామత్తానం దస్సితే కీవ బహుం ధనం లభిస్సామీ’’తి సకటఞ్చ సుఖయానకఞ్చ గహేత్వా సకటే పరిక్ఖారే ఠపేత్వా సుఖయానకే నిసిన్నో ‘‘మహన్తేన పరివారేన మహాసత్తం గామనిగమరాజధానీసు కీళాపేన్తో బారాణసియం ఉగ్గసేనరఞ్ఞో సన్తికే కీళాపేత్వా విస్సజ్జేస్సామీ’’తి అగమాసి. సో మణ్డూకే మారేత్వా నాగరఞ్ఞో దేతి. నాగరాజా ‘‘పునప్పునం మం నిస్సాయ మారేస్సతీ’’తి న ఖాదతి. అథస్స మధులాజే అదాసి. తేపి ‘‘సచాహం గోచరం గణ్హిస్సామి, అన్తోపేళాయమేవ మరణం భవిస్సతీ’’తి న ఖాదతి.

౨౧. బ్రాహ్మణో మాసమత్తేన బారాణసిం పత్వా ద్వారగామకే తం కీళాపేన్తో బహుధనం లభి. రాజాపి నం పక్కోసాపేత్వా ‘‘అమ్హాకమ్పి కీళాపేహీ’’తి ఆహ. ‘‘సాధు, దేవ, స్వే పన్నరసే తుమ్హాకం కీళాపేస్సామీ’’తి ఆహ. రాజా ‘‘స్వే నాగరాజా రాజఙ్గణే నచ్చిస్సతి, మహాజనో సన్నిపతిత్వా పస్సతూ’’తి భేరిం చరాపేత్వా పునదివసే రాజఙ్గణం అలఙ్కారాపేత్వా బ్రాహ్మణం పక్కోసాపేసి. సో రతనపేళాయ మహాసత్తం నేత్వా విచిత్తత్థరే పేళం ఠపేత్వా నిసీది. రాజాపి పాసాదా ఓరుయ్హ మహాజనపరివుతో రాజాసనే నిసీది. బ్రాహ్మణో మహాసత్తం నీహరిత్వా నచ్చాపేసి. మహాసత్తో తేన చిన్తితచిన్తితాకారం దస్సేసి. మహాజనో సకభావేన సన్ధారేతుం న సక్కోతి. చేలుక్ఖేపసహస్సాని పవత్తన్తి. బోధిసత్తస్స ఉపరి రతనవస్సం వస్సి. తేన వుత్తం ‘‘తదాపి మం ధమ్మచారి’’న్తిఆది.

తత్థ తదాపీతి యదాహం చమ్పేయ్యకో నాగరాజా హోమి, తదాపి. ధమ్మచారిన్తి దసకుసలకమ్మపథధమ్మం ఏవ చరతి, న అణుమత్తమ్పి అధమ్మన్తి ధమ్మచారీ. ఉపవుట్ఠఉపోసథన్తి అట్ఠఙ్గసమన్నాగతస్స అరియుపోసథసీలస్స రక్ఖణవసేన ఉపవసితఉపోసథం. రాజద్వారమ్హి కీళతీతి బారాణసియం ఉగ్గసేనరఞ్ఞో గేహద్వారే కీళాపేతి.

౨౨. యం యం సో వణ్ణం చిన్తయీతి సో అహితుణ్డికబ్రాహ్మణో ‘‘యం యం నీలాదివణ్ణం హోతూ’’తి చిన్తేసి. తేన వుత్తం ‘‘నీలం వ పీతలోహిత’’న్తి. తత్థ నీలం వాతి వా-సద్దో అనియమత్థో, గాథాసుఖత్థం రస్సం కత్వా వుత్తో, తేన వాసద్దేన వుత్తావసిట్ఠం ఓదాతాదివణ్ణవిసేసఞ్చేవ వట్టాదిసణ్ఠానవిసేసఞ్చ అణుంథూలాదిపమాణవిసేసఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. తస్స చిత్తానువత్తన్తోతి తస్స అహితుణ్డికస్స చిత్తం అనువత్తన్తో. చిన్తితసన్నిభోతి తేన చిన్తితచిన్తితాకారేన పేక్ఖజనస్స ఉపట్ఠహామీతి దస్సేతి.

౨౩. న కేవలఞ్చ తేన చిన్తితాకారదస్సనం ఏవ మయ్హం ఆనుభావో. అపి చ థలం కరేయ్యముదకం, ఉదకమ్పి థలం కరేతి థలం మహాపథవిం గహేత్వా ఉదకం, ఉదకమ్పి గహేత్వా పథవిం కాతుం సక్కుణేయ్యం ఏవం మహానుభావో చ. యదిహం తస్స కుప్పేయ్యన్తి తస్స అహితుణ్డికస్స అహం యది కుజ్ఝేయ్యం. ఖణేన ఛారికం కరేతి కోధుప్పాదక్ఖణే ఏవ భస్మం కరేయ్యం.

౨౪. ఏవం భగవా తదా అత్తనో ఉప్పజ్జనకానత్థపటిబాహనే సమత్థతం దస్సేత్వా ఇదాని యేన అధిప్పాయేన తం పటిబాహనం న కతం, తం దస్సేతుం ‘‘యది చిత్తవసీ హేస్స’’న్తిఆదిమాహ.

తస్సత్థో – ‘‘అయం అహితుణ్డికో మం అతివియ బాధతి, న మే ఆనుభావం జానాతి, హన్దస్స మే ఆనుభావం దస్సేస్సామీ’’తి కుజ్ఝిత్వా ఓలోకనమత్తేనాపి యది చిత్తవసీ అభవిస్సం, అథ సో భుసముట్ఠి వియ విప్పకిరిస్సతి. అహం యథాసమాదిన్నతో పరిహాయిస్సామి సీలతో. తథా చ సతి సీలేన పరిహీనస్స ఖణ్డితసీలస్స య్వాయం మయా దీపఙ్కరదసబలస్స పాదమూలతో పట్ఠాయ అభిపత్థితో, ఉత్తమత్థో బుద్ధభావో సో న సిజ్ఝతి.

౨౫. కామం భిజ్జతుయం కాయోతి అయం చాతుమహాభూతికో ఓదనకుమ్మాసూపచయో అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మో కాయో కిఞ్చాపి భిజ్జతు వినస్సతు, ఇధేవ ఇమస్మిం ఏవ ఠానే మహావాతే ఖిత్తభుసముట్ఠి వియ విప్పకిరీయతు, నేవ సీలం పభిన్దేయ్యం, వికిరన్తే భుసం వియాతి సీలం పన ఉత్తమత్థసిద్ధియా హేతుభూతం ఇమస్మిం కళేవరే భుసముట్ఠి వియ విప్పకిరన్తేపి నేవ భిన్దేయ్యం, కాయజీవితేసు నిరపేక్ఖో హుత్వా సీలపారమింయేవ పూరేమీతి చిన్తేత్వా తం తాదిసం దుక్ఖం తదా అధివాసేసిన్తి దస్సేతి.

అథ మహాసత్తస్స పన అహితుణ్డికహత్థగతస్స మాసో పరిపూరి, ఏత్తకం కాలం నిరాహారోవ అహోసి. సుమనా ‘‘అతిచిరాయతి మే సామికో, కో ను ఖో పవత్తీ’’తి పోక్ఖరణిం ఓలోకేన్తీ లోహితవణ్ణం ఉదకం దిస్వా ‘‘అహితుణ్డికేన గహితో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా వమ్మికసన్తికం గన్త్వా మహాసత్తస్స గహితట్ఠానం కిలమితట్ఠానఞ్చ దిస్వా రోదిత్వా కన్దిత్వా పచ్చన్తగామం గన్త్వా పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా బారాణసిం గన్త్వా రాజద్వారే ఆకాసే రోదమానా అట్ఠాసి. మహాసత్తో నచ్చన్తోవ ఆకాసం ఉల్లోకేన్తో తం దిస్వా లజ్జితో పేళం పవిసిత్వా నిపజ్జి.

రాజా తస్స పేళం పవిట్ఠకాలే ‘‘కిం ను ఖో కారణ’’న్తి ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో తం ఆకాసే ఠితం దిస్వా ‘‘కా ను త్వ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా తస్సా నాగకఞ్ఞాభావం సుత్వా ‘‘నిస్సంసయం ఖో నాగరాజా ఇమం దిస్వా లజ్జితో పేళం పవిట్ఠో, అయఞ్చ యథాదస్సితో ఇద్ధానుభావో నాగరాజస్సేవ, న అహితుణ్డికస్సా’’తి నిట్ఠం గన్త్వా ‘‘ఏవం మహానుభావో అయం నాగరాజా, కథం నామ ఇమస్స హత్థం గతో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అయం ధమ్మచారీ సీలవా నాగరాజా, చాతుద్దసీపన్నరసీసు ఉపోసథం ఉపవసన్తో అత్తనో సరీరం దానముఖే నియ్యాతేత్వా మహామగ్గసమీపే వమ్మికమత్థకే నిపజ్జతి, తత్థాయమేతేన గహితో, ఇమస్స దేవచ్ఛరాపటిభాగా అనేకసహస్సా ఇత్థియో, దేవలోకసమ్పత్తిసదిసా నాగభవనసమ్పత్తి, అయం మహిద్ధికో మహానుభావో సకలపథవిం పరివత్తేతుం సమత్థో, కేవలం ‘సీలం మే భిజ్జిస్సతీ’తి ఏవరూపం విప్పకారం దుక్ఖఞ్చ అనుభోతీ’’తి చ సుత్వా సంవేగప్పత్తో తావదేవ తస్స అహితుణ్డికస్స బ్రాహ్మణస్స బహుం ధనం మహన్తఞ్చ యసం ఇస్సరియఞ్చ దత్వా – ‘‘హన్ద, భో, ఇమం నాగరాజానం విస్సజ్జేహీ’’తి విస్సజ్జాపేసి.

మహాసత్తో నాగవణ్ణం అన్తరధాపేత్వా మాణవకవణ్ణేన దేవకుమారో వియ అట్ఠాసి. సుమనాపి ఆకాసతో ఓతరిత్వా తస్స సన్తికే అట్ఠాసి. నాగరాజా రఞ్ఞో అఞ్జలిం కత్వా ‘‘ఏహి, మహారాజ, మయ్హం నివేసనం పస్సితుం ఆగచ్ఛాహీ’’తి యాచి. తేనాహ భగవా –

‘‘ముత్తో చమ్పేయ్యకో నాగో, రాజానం ఏతదబ్రవి;

‘నమో తే కాసిరాజత్థు, నమో తే కాసివడ్ఢన;

అఞ్జలిం తే పగ్గణ్హామి, పస్సేయ్యం మే నివేసన’’న్తి.

అథ రాజా తస్స నాగభవనగమనం అనుజాని. మహాసత్తో తం సపరిసం గహేత్వా నాగభవనం నేత్వా అత్తనో ఇస్సరియసమ్పత్తిం దస్సేత్వా కతిపాహం తత్థ వసాపేత్వా భేరిం చరాపేసి – ‘‘సబ్బా రాజపరిసా యావదిచ్ఛకం హిరఞ్ఞసువణ్ణాదికం ధనం గణ్హతూ’’తి. రఞ్ఞో చ అనేకేహి సకటసతేహి ధనం పేసేసి. ‘‘మహారాజ, రఞ్ఞా నామ దానం దాతబ్బం, సీలం రక్ఖితబ్బం, ధమ్మికా రక్ఖావరణగుత్తి సబ్బత్థ సంవిదహితబ్బా’’తి దసహి రాజధమ్మకథాహి ఓవదిత్వా విస్సజ్జేసి. రాజా మహన్తేన యసేన నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా బారాణసిమేవ గతో. తతో పట్ఠాయ కిర జమ్బుదీపతలే హిరఞ్ఞసువణ్ణం జాతం. మహాసత్తో సీలాని రక్ఖిత్వా అన్వద్ధమాసం ఉపోసథకమ్మం కత్వా సపరిసో సగ్గపురం పూరేసి.

తదా అహితుణ్డికో దేవదత్తో అహోసి, సుమనా రాహులమాతా, ఉగ్గసేనో సారిపుత్తత్థేరో, చమ్పేయ్యకో నాగరాజా లోకనాథో.

తస్స ఇధాపి యథారహం సేసపారమియో నిద్ధారేతబ్బా. ఇధ బోధిసత్తస్స అచ్ఛరియానుభావా హేట్ఠా వుత్తనయా ఏవాతి.

చమ్పేయ్యనాగచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. చూళబోధిచరియావణ్ణనా

౨౬. చతుత్థే చూళబోధీతి మహాబోధిపరిబ్బాజకత్తభావం ఉపాదాయ ఇధ ‘‘చూళబోధీ’’తి సమఞ్ఞా ఆరోపితా, న పన ఇమస్మిం ఏవ జాతకే (జా. ౧.౧౦.౪౯ ఆదయో) అత్తనో జేట్ఠభాతికాదినో మహాబోధిస్స సమ్భవతోతి దట్ఠబ్బం. సుసీలవాతి సుట్ఠు సీలవా, సమ్పన్నసీలోతి అత్థో. భవం దిస్వాన భయతోతి కామాదిభవం భాయితబ్బభావేన పస్సిత్వా. నేక్ఖమ్మన్తి ఏత్థ చ-సద్దస్స లోపో దట్ఠబ్బో, తేన ‘‘దిస్వానా’’తి పదం ఆకడ్ఢీయతి. ఇదం వుత్తం హోతి – జాతిజరాబ్యాధిమరణం అపాయదుక్ఖం అతీతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, అనాగతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, పచ్చుప్పన్నే ఆహారపరియేట్ఠిమూలకం దుక్ఖన్తి ఇమేసం అట్ఠన్నం సంవేగవత్థూనం పచ్చవేక్ఖణేన సబ్బమ్పి కామాదిభేదం భవం సంసారభయతో ఉపట్ఠహమానం దిస్వా నిబ్బానం తస్స ఉపాయభూతా సమథవిపస్సనా తదుపాయభూతా చ పబ్బజ్జాతి ఇదం తివిధమ్పి నేక్ఖమ్మం అనుస్సవాదిసిద్ధేన ఞాణచక్ఖునా తప్పటిపక్ఖతో దిస్వా తాపసపబ్బజ్జూపగమనేన అనేకాదీనవాకులా గహట్ఠభావా అభినిక్ఖమిత్వా గతోతి.

౨౭. దుతియికాతి పోరాణదుతియికా, గిహికాలే పజాపతిభూతా. కనకసన్నిభాతి కఞ్చనసన్నిభత్తచా. వట్టే అనపేక్ఖాతి సంసారే నిరాలయా. నేక్ఖమ్మం అభినిక్ఖమీతి నేక్ఖమ్మత్థాయ గేహతో నిక్ఖమి, పబ్బజీతి అత్థో.

౨౮. ఆలయన్తి సత్తా ఏతేనాతి ఆలయో, తణ్హా, తదభావేన నిరాలయా. తతో ఏవ ఞాతీసు తణ్హాబన్ధనస్స ఛిన్నత్తా ఛిన్నబన్ధు. ఏవం గిహిబన్ధనాభావం దస్సేత్వా ఇదాని పబ్బజితానమ్పి కేసఞ్చి యం హోతి బన్ధనం, తస్సాపి అభావం దస్సేతుం ‘‘అనపేక్ఖా కులే గణే’’తి వుత్తం. తత్థ కులేతి ఉపట్ఠాకకులే. గణేతి తాపసగణే, సేసా బ్రహ్మచారినోతి వుచ్చన్తి. ఉపాగమున్తి ఉభోపి మయం ఉపాగమిమ్హా.

౨౯. తత్థాతి బారాణసిసామన్తే. నిపకాతి పఞ్ఞవన్తో. నిరాకులేతి జనసఞ్చారరహితత్తా జనేహి అనాకులే, అప్పసద్దేతి మిగపక్ఖీనం ఉట్ఠాపనతో తేసం వస్సితసద్దేనాపి విరహితత్తా అప్పసద్దే. రాజుయ్యానే వసాముభోతి బారాణసిరఞ్ఞో ఉయ్యానే మయం ఉభో జనా తదా వసామ.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – అతీతే ఇమస్మిం ఏవ భద్దకప్పే బోధిసత్తో బ్రహ్మలోకతో చవిత్వా అఞ్ఞతరస్మిం కాసిగామే ఏకస్స మహావిభవస్స బ్రాహ్మణస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్స నామగ్గహణసమయే ‘‘బోధికుమారో’’తి నామం కరింసు. వయప్పత్తకాలే పనస్స తక్కసిలం గన్త్వా సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా పచ్చాగతస్స అనిచ్ఛమానకస్సేవ మాతాపితరో సమజాతికం కులకుమారికం ఆనేసుం. సాపి బ్రహ్మలోకచుతావ ఉత్తమరూపధరా దేవచ్ఛరాపటిభాగా. తేసం అనిచ్ఛమానానం ఏవ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆవాహవివాహం కరింసు. ఉభిన్నమ్పి పన నేసం కిలేసముదాచారో న భూతపుబ్బో, సారాగవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం ఓలోకనమ్పి నాహోసి, కా పన కథా ఇతరసంసగ్గే. ఏవం పరిసుద్ధసీలా అహేసుం.

అపరభాగే మహాసత్తో మాతాపితూసు కాలంకతేసు తేసం సరీరకిచ్చం కత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘భద్దే, త్వం ఇమం అసీతికోటిధనం గహేత్వా సుఖేన జీవాహీ’’తి ఆహ. ‘‘త్వం పన అయ్యపుత్తా’’తి? ‘‘మయ్హం ధనేన కిచ్చం నత్థి, పబ్బజిస్సామీ’’తి. ‘‘కిం పన పబ్బజ్జా ఇత్థీనమ్పి న వట్టతీ’’తి? ‘‘వట్టతి, భద్దే’’తి. ‘‘తేన హి మయ్హమ్పి ధనేన కిచ్చం నత్థి, అహమ్పి పబ్బజిస్సామీ’’తి. తే ఉభోపి సబ్బం విభవం పరిచ్చజిత్వా మహాదానం దత్వా నిక్ఖమిత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా పబ్బజిత్వా ఉఞ్ఛాచరియాయ ఫలాఫలేహి యాపేన్తా పబ్బజ్జాసుఖేనేవ దస సంవచ్ఛరాని వసిత్వా లోణమ్బిలసేవనత్థాయ జనపదచారికం చరన్తా అనుపుబ్బేన బారాణసిం పత్వా రాజుయ్యానే వసింసు. తేన వుత్తం ‘‘రాజుయ్యానే వసాముభో’’తి.

౩౦. అథేకదివసం రాజా ఉయ్యానకీళం గతో. ఉయ్యానస్స ఏకపస్సే పబ్బజ్జాసుఖేన వీతినామేన్తానం తేసం సమీపట్ఠానం గన్త్వా పరమపాసాదికం ఉత్తమరూపధరం పరిబ్బాజికం ఓలోకేన్తో కిలేసవసేన పటిబద్ధచిత్తో హుత్వా బోధిసత్తం ‘‘అయం తే పరిబ్బాజికా కిం హోతీ’’తి పుచ్ఛి. తేన ‘‘న చ కిఞ్చి హోతి, కేవలం ఏకపబ్బజ్జాయ పబ్బజితా, అపి చ ఖో పన గిహికాలే పాదపరిచారికా అహోసీ’’తి వుత్తే రాజా ‘‘అయం కిరేతస్స న కిఞ్చి హోతి, అపి చ ఖో పనస్స గిహికాలే పాదపరిచారికా అహోసి, యంనూనాహం ఇమం అన్తేపురం పవేసేయ్యం, తేనేవస్స ఇమిస్సా పటిపత్తిం జానిస్సామీ’’తి అన్ధబాలో తత్థ అత్తనో పటిబద్ధచిత్తం నివారేతుం అసక్కోన్తో అఞ్ఞతరం పురిసం ఆణాపేసి ‘‘ఇమం పరిబ్బాజికం రాజనివేసనం నేహీ’’తి.

సో తస్స పటిస్సుణిత్వా ‘‘అధమ్మో లోకే వత్తతీ’’తిఆదీని వత్వా పరిదేవమానం ఏవ తం ఆదాయ పాయాసి. బోధిసత్తో తస్సా పరిదేవనసద్దం సుత్వా ఏకవారం ఓలోకేత్వా పున న ఓలోకేసి. ‘‘సచే పనాహం వారేస్సామి, తేసు చిత్తం పదోసేత్వా మయ్హం సీలస్స అన్తరాయో భవిస్సతీ’’తి సీలపారమింయేవ ఆవజ్జేన్తో నిసీది. తేన వుత్తం ‘‘ఉయ్యానదస్సనం గన్త్వా, రాజా అద్దస బ్రాహ్మణి’’న్తిఆది.

తత్థ తుయ్హేసా కా కస్స భరియాతి తుయ్హం తవ ఏసా కా, కిం భరియా, ఉదాహు భగినీ వా సమానా కస్స అఞ్ఞస్స భరియా.

౩౧. న మయ్హం భరియా ఏసాతి కామఞ్చేసా మయ్హం గిహికాలే భరియా అహోసి, పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ న మయ్హం భరియా ఏసా, నాపి అహం ఏతిస్సా సామికో, కేవలం పన సహధమ్మా ఏకసాసనీ, అహమ్పి పరిబ్బాజకో అయమ్పి పరిబ్బాజికాతి సమానధమ్మా పరిబ్బాజకసాసనేన ఏకసాసనీ, సబ్రహ్మచారినీతి అత్థో.

౩౨. తిస్సా సారత్తగధితోతి కామరాగేన సారత్తో హుత్వా పటిబద్ధో. గాహాపేత్వాన చేటకేతి చేటకేహి గణ్హాపేత్వా చేటకే వా అత్తనో రాజపురిసే ఆణాపేత్వా తం పరిబ్బాజికం గణ్హాపేత్వా. నిప్పీళయన్తో బలసాతి తం అనిచ్ఛమానం ఏవ ఆకడ్ఢనపరికడ్ఢనాదినా నిప్పీళయన్తో బాధేన్తో, తథాపి అగచ్ఛన్తిం బలసా బలక్కారేన రాజపురిసేహి గణ్హాపేత్వా అత్తనో అన్తేపురం పవేసేసి.

౩౩. ఓదపత్తకియాతి ఉదకపత్తం ఆమసిత్వా గహితభరియా ఓదపత్తికా నామ, ఇదం వచనం పురాణదుతియికాభావేన ఉపలక్ఖణమత్తం దట్ఠబ్బం, సా పనస్స బ్రాహ్మణవివాహవసేన మాతాపితూహి సమ్పటిపాదితా, ‘‘ఓదపత్తకియా’’తి చ భావేనభావలక్ఖణే భుమ్మం. సహజాతి పబ్బజ్జాజాతివసేన సహజాతా, తేనేవాహ ‘‘ఏకసాసనీ’’తి. ‘‘ఏకసాసనీ’’తి చ ఇదం భుమ్మత్థే పచ్చత్తం, ఏకసాసనియాతి అత్థో. నయన్తియాతి నీయన్తియా. కోపో మే ఉపపజ్జథాతి అయం తే గిహికాలే భరియా బ్రాహ్మణీ సీలవతీ, పబ్బజితకాలే చ సబ్రహ్మచారినీభావతో సహజాతా భగినీ, సా తుయ్హం పురతో బలక్కారేన ఆకడ్ఢిత్వా నీయతి. ‘‘బోధిబ్రాహ్మణ, కిం తే పురిసభావ’’న్తి పురిసమానేన ఉస్సాహితో చిరకాలసయితో వమ్మికబిలతో కేనచి పురిసేన ఘట్టితో ‘‘సుసూ’’తి ఫణం కరోన్తో ఆసివిసో వియ మే చిత్తతో కోపో సహసా వుట్ఠాసి.

౩౪-౫. సహకోపే సముప్పన్నేతి కోపుప్పత్తియా సహ, తస్స ఉప్పత్తిసమనన్తరమేవాతి అత్థో. సీలబ్బతమనుస్సరిన్తి అత్తనో సీలపారమిం ఆవజ్జేసిం. తత్థేవ కోపం నిగ్గణ్హిన్తి తస్మిం ఏవ ఆసనే యథానిసిన్నోవ తం కోపం నివారేసిం. నాదాసిం వడ్ఢితూపరీతి తతో ఏకవారుప్పత్తితో ఉపరి ఉద్ధం వడ్ఢితుం న అదాసిం. ఇదం వుత్తం హోతి – కోపే ఉప్పన్నమత్తే ఏవ ‘‘నను త్వం, బోధిపరిబ్బాజక, సబ్బపారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝితుకామో, తస్స తే కిమిదం సీలమత్తేపి ఉపక్ఖలనం, తయిదం గున్నం ఖురమత్తోదకే ఓసీదన్తస్స మహాసముద్దస్స పరతీరం గణ్హితుకామతా వియ హోతీ’’తి అత్తానం పరిభాసిత్వా పటిసఙ్ఖానబలేన తస్మిం ఏవ ఖణే కోపం నిగ్గహేత్వా పున ఉప్పజ్జనవసేనస్స వడ్ఢితుం న అదాసిన్తి. తేనేవాహ ‘‘యది నం బ్రాహ్మణి’’న్తిఆది.

తస్సత్థో – తం పరిబ్బాజికం బ్రాహ్మణిం సో రాజా వా అఞ్ఞో వా కోచి తిణ్హాయపి నిసితాయ సత్తియా కోట్టేయ్య, ఖణ్డాఖణ్డికం యది ఛిన్దేయ్య, ఏవం సన్తేపి సీలం అత్తనో సీలపారమిం నేవ భిన్దేయ్యం. కస్మా? బోధియా ఏవ కారణా, సబ్బత్థ అఖణ్డితసీలేనేవ సక్కా సమ్మాసమ్బోధిం పాపుణితుం, న ఇతరేనాతి.

౩౬. న మే సా బ్రాహ్మణీ దేస్సాతి సా బ్రాహ్మణీ జాతియా గోత్తేన కులప్పదేసేన ఆచారసమ్పత్తియా చిరపరిచయేన పబ్బజ్జాదిగుణసమ్పత్తియా చాతి సబ్బప్పకారేన న మే దేస్సా న అప్పియా, ఏతిస్సా మమ అప్పియభావో కోచి నత్థి. నపి మే బలం న విజ్జతీతి మయ్హమ్పి బలం న న విజ్జతి, అత్థి ఏవ. అహం నాగబలో థామసమ్పన్నో, ఇచ్ఛమానో సహసా వుట్ఠహిత్వా తం ఆకడ్ఢన్తే పురిసే నిప్పోథేత్వా తం గహేత్వా యథిచ్ఛితట్ఠానం గన్తుం సమత్థోతి దస్సేతి. సబ్బఞ్ఞుతం పియం మయ్హన్తి తతో పరిబ్బాజికతో సతగుణేన సహస్సగుణేన సతసహస్సగుణేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ మయ్హం పియం. తస్మా సీలానురక్ఖిస్సన్తి తేన కారణేన సీలమేవ అనురక్ఖిస్సం.

అథ సో రాజా ఉయ్యానే పపఞ్చం అకత్వావ సీఘతరం గన్త్వా తం పరిబ్బాజికం పక్కోసాపేత్వా మహన్తేన యసేన నిమన్తేసి. సా యసస్స అగుణం పబ్బజ్జాయ గుణం అత్తనో బోధిసత్తస్స చ మహన్తం భోగక్ఖన్ధం పహాయ సంవేగేన పబ్బజితభావఞ్చ కథేసి. రాజా కేనచి పరియాయేన తస్సా మనం అలభన్తో చిన్తేసి – ‘‘అయం పరిబ్బాజికా సీలవతీ కల్యాణధమ్మా, సోపి పరిబ్బాజకో ఇమాయ ఆకడ్ఢిత్వా నీయమానాయ న కిఞ్చి విప్పకారం దస్సేసి, సబ్బత్థ నిరపేక్ఖచిత్తో, న ఖో పన మేతం పతిరూపం, యం ఏవరూపేసు గుణవన్తేసు విప్పకారో, యంనూనాహం ఇమం పరిబ్బాజికం గహేత్వా ఉయ్యానం గన్త్వా ఇమం, తఞ్చ పరిబ్బాజకం ఖమాపేయ్య’’న్తి? ఏవం పన చిన్తేత్వా ‘‘పరిబ్బాజికం ఉయ్యానం ఆనేథా’’తి పురిసే ఆణాపేత్వా సయం పఠమతరం గన్త్వా బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘భో పబ్బజిత, కిం మయా తాయ పరిబ్బాజికాయ నీయమానాయ కోపో తే ఉప్పజ్జిత్థా’’తి. మహాసత్తో ఆహ –

‘‘ఉప్పజ్జి మే న ముచ్చిత్థ, న మే ముచ్చిత్థ జీవతో;

రజంవ విపులా వుట్ఠి, ఖిప్పమేవ నివారయి’’న్తి. (జా. ౧.౧౦.౫౨);

తం సుత్వా రాజా ‘‘కిం ను ఖో ఏస కోపమేవ సన్ధాయ వదతి, ఉదాహు అఞ్ఞం కిఞ్చి సిప్పాదిక’’న్తి చిన్తేత్వా పున పుచ్ఛి –

‘‘కిం తే ఉప్పజ్జి నో ముచ్చి, కిం తే నో ముచ్చి జీవతో;

రజంవ విపులా వుట్ఠి, కతమం తం నివారయీ’’తి. (జా. ౧.౧౦.౫౩);

తత్థ ఉప్పజ్జీతి ఏకవారం ఉప్పజ్జి, న పున ఉప్పజ్జి. న ముచ్చిత్థాతి కాయవచీవికారుప్పాదనవసేన పన న ముచ్చిత్థ, న నం బహి పవత్తితుం విస్సజ్జేసిన్తి అత్థో. రజంవ విపులా వుట్ఠీతి యథా నామ గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే ఉప్పన్నం రజం విపులా అకాలవుట్ఠిధారా ఠానసో నివారేతి, ఏవం తం వూపసమేన్తో నివారయిం, నివారేసిన్తి అత్థో.

అథస్స మహాపురిసో నానప్పకారేన కోధే ఆదీనవం పకాసేన్తో –

‘‘యమ్హి జాతే న పస్సతి, అజాతే సాధు పస్సతి;

సో మే ఉప్పజ్జి నో ముచ్చి, కోధో దుమ్మేధగోచరో.

‘‘యేన జాతేన నన్దన్తి, అమిత్తా దుక్ఖమేసినో;

సో మే ఉప్పజ్జి నో ముచ్చి, కోధో దుమ్మేధగోచరో.

‘‘యస్మిఞ్చ జాయమానమ్హి, సదత్థం నావబుజ్ఝతి;

సో మే ఉప్పజ్జి నో ముచ్చి, కోధో దుమ్మేధగోచరో.

‘‘యేనాభిభూతో కుసలం జహాతి, పరక్కరే విపులఞ్చాపి అత్థం;

స భీమసేనో బలవా పమద్దీ, కోధో మహారాజా న మే అముచ్చథ.

‘‘కట్ఠస్మిం మన్థమానస్మిం, పావకో నామ జాయతి;

తమేవ కట్ఠం డహతి, యస్మా సో జాయతే గిని.

‘‘ఏవం మన్దస్స పోసస్స, బాలస్స అవిజానతో;

సారమ్భా జాయతే కోధో, సపి తేనేవ డయ్హతి.

‘‘అగ్గీవ తిణకట్ఠస్మిం, కోధో యస్స పవడ్ఢతి;

నిహీయతి తస్స యసో, కాళపక్ఖేవ చన్దిమా.

‘‘అనిన్ధో ధూమకేతూవ, కోధో యస్సూపసమ్మతి;

ఆపూరతి తస్స యసో, సుక్కపక్ఖేవ చన్దిమా’’తి. (జా. ౧.౧౦.౫౪-౬౧) –

ఇమాహి గాథాహి ధమ్మం దేసేసి.

తత్థ న పస్సతీతి అత్తత్థమ్పి న పస్సతి, పగేవ పరత్థం. సాధు పస్సతీతి అత్తత్థం పరత్థం ఉభయత్థఞ్చ సమ్మదేవ పస్సతి. దుమ్మేధగోచరోతి నిప్పఞ్ఞానం విసయభూతో, నిప్పఞ్ఞో వా గోచరో ఆహారో ఇన్ధనం ఏతస్సాతి దుమ్మేధగోచరో. దుక్ఖమేసినోతి దుక్ఖం ఇచ్ఛన్తా. సదత్థన్తి అత్తనో అత్థం వుడ్ఢిం. పరక్కరేతి అపనేయ్య వినాసేయ్య. సభీమసేనోతి సో భీమాయ భయజననియా మహతియా కిలేససేనాయ సమన్నాగతో. పమద్దీతి బలవభావేన సత్తే పమద్దనసీలో. న మే అముచ్చథాతి మమ సన్తికా మోక్ఖం న లభి, అబ్భన్తరే ఏవ దమితో, నిబ్బిసేవనో కతోతి అత్థో. ఖీరం వియ వా ముహుత్తం దధిభావేన చిత్తేన పతిట్ఠహిత్థాతిపి అత్థో.

మన్థమానస్మిన్తి అరణిసహితే మథియమానే. ‘‘మథమానస్మి’’న్తిపి పాఠో. యస్మాతి యతో కట్ఠా. గినీతి అగ్గి. బాలస్స అవిజానతోతి బాలస్స అజానన్తస్స. సారమ్భా జాయతేతి కరణుత్తరియకరణలక్ఖణా సారమ్భా అరణిమన్థనతో వియ పావకో కోధో జాయతే. సపి తేనేవాతి సోపి బాలో తేనేవ కోధేన కట్ఠం వియ అగ్గినా డయ్హతి. అనిన్ధో ధూమకేతూవాతి అనిన్ధనో అగ్గి వియ. తస్సాతి తస్స అధివాసనఖన్తియా సమన్నాగతస్స పుగ్గలస్స సుక్కపక్ఖే చన్దో వియ లద్ధో, యసో అపరాపరం ఆపూరతీతి.

రాజా మహాసత్తస్స ధమ్మకథం సుత్వా మహాపురిసం పరిబ్బాజికమ్పి రాజగేహతో ఆగతం ఖమాపేత్వా ‘‘తుమ్హే పబ్బజ్జాసుఖం అనుభవన్తా ఇధేవ ఉయ్యానే వసథ, అహం వో ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం కరిస్సామీ’’తి వత్వా వన్దిత్వా పక్కామి. తే ఉభోపి తత్థేవ వసింసు. అపరభాగే పరిబ్బాజికా కాలమకాసి. బోధిసత్తో హిమవన్తం పవిసిత్వా ఝానాభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా ఆయుపరియోసానే బ్రహ్మలోకపరాయనో అహోసి.

తదా పరిబ్బాజికా రాహులమాతా అహోసి, రాజా ఆనన్దత్థేరో, బోధిపరిబ్బాజకో లోకనాథో.

తస్స ఇధాపి యథారహం సేసపారమియో నిద్ధారేతబ్బా. తథా మహన్తం భోగక్ఖన్ధం మహన్తఞ్చ ఞాతిపరివట్టం పహాయ మహాభినిక్ఖమనసదిసం గేహతో నిక్ఖమనం, తథా నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితస్స బహుజనసమ్మతస్స సతో పరమప్పిచ్ఛతాయ కులేసు చ గణేసు చ అలగ్గతా, అచ్చన్తమేవ లాభసక్కారజిగుచ్ఛాయ పవివేకాభిరతి, అతిసయవతీ చ అభిసల్లేఖవుత్తి, తథారూపాయ సీలవతియా కల్యాణధమ్మాయ పరిబ్బాజికాయ అననుఞ్ఞాతా అత్తనో పురతో బలక్కారేన పరామసియమానాయ సీలపారమిం ఆవజ్జేత్వా వికారానాపత్తి, కతాపరాధే చ తస్మిం రాజిని ఉపగతే హితచిత్తతం మేత్తచిత్తతం ఉపట్ఠపేత్వా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికేహి సమనుసాసనన్తి ఏవమాదయో ఇధ మహాపురిసస్స గుణానుభావా విభావేతబ్బా. తేనేతం వుచ్చతి ‘‘ఏవం అచ్ఛరియా హేతే…పే… ధమ్మస్స అనుధమ్మతో’’తి.

చూళబోధిచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మహింసరాజచరియావణ్ణనా

౩౭. పఞ్చమే మహింసో పవనచారకోతి మహావనచారీ వనమహింసో యదా హోమీతి యోజనా. పవడ్ఢకాయోతి వయసమ్పత్తియా అఙ్గపచ్చఙ్గానఞ్చ థూలభావేన అభివడ్ఢకాయో. బలవాతి మహాబలో థామసమ్పన్నో. మహన్తోతి విపులసరీరో. హత్థికలభప్పమాణో కిర తదా బోధిసత్తస్స కాయో హోతి. భీమదస్సనోతి మహాసరీరతాయ వనమహింసజాతితాయ చ సీలం అజానన్తానం భయం జననతో భయానకదస్సనో.

౩౮. పబ్భారేతి ఓలమ్బకసిలాకుచ్ఛియం. దకాసయేతి జలాసయసమీపే. హోతేత్థ ఠానన్తి ఏత్థ మహావనే యో కోచి పదేసో వనమహింసానం తిట్ఠనట్ఠానం హోతి. తహిం తహిన్తి తత్థ తత్థ.

౩౯. విచరన్తోతి విహారఫాసుకం వీమంసితుం విచరన్తో. ఠానం అద్దస భద్దకన్తి ఏవం విచరన్తో తస్మిం మహారఞ్ఞే భద్దకం మయ్హం ఫాసుకం రుక్ఖమూలట్ఠానం అద్దక్ఖిం. దిస్వా చ తం ఠానం ఉపగన్త్వాన, తిట్ఠామి చ సయామి చ గోచరం గహేత్వా దివా తం రుక్ఖమూలట్ఠానం గన్త్వా ఠానసయనేహి వీతినామేమీతి దస్సేతి.

౪౦. తదా కిర బోధిసత్తో హిమవన్తప్పదేసే మహింసయోనియం నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో థామసమ్పన్నో మహాసరీరో హత్థికలభప్పమాణో పబ్బతపాదపబ్భారగిరిదుగ్గవనఘటాదీసు విచరన్తో ఏకం ఫాసుకం మహారుక్ఖమూలం దిస్వా గోచరం గహేత్వా దివా తత్థ వసతి. అథేకో లోలమక్కటో రుక్ఖా ఓతరిత్వా మహాసత్తస్స పిట్ఠిం అభిరుహిత్వా ఉచ్చారపస్సావం కత్వా సిఙ్గేసు గణ్హిత్వా ఓలమ్బన్తో నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా దోలాయన్తో కీళి. బోధిసత్తో ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పదాయ తం తస్స అనాచారం న మనసాకాసి. మక్కటో పునప్పునం తథేవ కరోతి. తేన వుత్తం ‘‘అథేత్థ కపి మాగన్త్వా’’తిఆది.

తత్థ కపి మాగన్త్వాతి కపి ఆగన్త్వా, మ-కారో పదసన్ధికరో. పాపోతి లామకో. అనరియోతి అనయే ఇరియనేన అయే చ న ఇరియనేన అనరియో, నిహీనాచారోతి అత్థో. లహూతి లోలో. ఖన్ధేతి ఖన్ధప్పదేసే. ముత్తేతీతి పస్సావం కరోతి. ఓహదేతీతి కరీసం ఓస్సజ్జతి. తన్తి తం మం, తదా మహింసభూతం మం.

౪౧. సకిమ్పి దివసన్తి ఏకదివసమ్పి దూసేతి మం సబ్బకాలమ్పి. తేనాహ ‘‘దూసేతి మం సబ్బకాల’’న్తి. న కేవలఞ్చ దుతియతతియచతుత్థదివసమత్తం, అథ ఖో సబ్బకాలమ్పి మం పస్సావాదీహి దూసేతి. యదా యదా ముత్తాదీని కాతుకామో, తదా తదా మయ్హమేవ ఉపరి కరోతీతి దస్సేతి. ఉపద్దుతోతి బాధితో, తేన సిఙ్గేసు ఓలమ్బనాదినా ముత్తాదిఅసుచిమక్ఖణేన తస్స చ అపహరణత్థం అనేకవారం సిఙ్గకోటీహి వాలగ్గేన చ అనేకవారం కద్దమపంసుమిస్సకం ఉదకం సిఞ్చిత్వా ధోవనేన చ నిప్పీళితో హోమీతి అత్థో.

౪౨. యక్ఖోతి తస్మిం రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా. మం ఇదమబ్రవీతి రుక్ఖక్ఖన్ధే ఠత్వా ‘‘మహింసరాజ, కస్మా ఇమస్స దుట్ఠమక్కటస్స అవమానం సహసీ’’తి ఇమమత్థం పకాసేన్తో నాసేహేతం ఛవం పాపం , సిఙ్గేహి చ ఖురేహి చాతి ఇదం వచనం మం అభాసి.

౪౩. ఏవం వుత్తే తదా యక్ఖేతి తదా తస్మిం కాలే తస్మిం యక్ఖే ఏవం వుత్తే సతి. అహం తం ఇదమబ్రవిన్తి అహం తం యక్ఖం ఇదం ఇదాని వక్ఖమానం అబ్రవిం అభాసిం. కుణపేనాతి కిలేసాసుచిపగ్ఘరణేన సుచిజాతికానం సాధూనం పరమజిగుచ్ఛనీయతాయ అతిదుగ్గన్ధవాయనేన చ కుణపసదిసతాయ కుణపేన. పాపేనాతి పాణాతిపాతపాపేన. అనరియేనాతి అనరియానం అసాధూనం మాగవికనేసాదాదీనం హీనపురిసానం ధమ్మత్తా అనరియేన, కిం కేన కారణేన, త్వం దేవతే మం మక్ఖేసి, అయుత్తం తయా వుత్తం మం పాపే నియోజేన్తియాతి దస్సేతి.

౪౪. ఇదాని తస్మిం పాపధమ్మే ఆదీనవం పకాసేన్తో ‘‘యదిహ’’న్తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – భద్దే దేవతే, అహం తస్స యది కుజ్ఝేయ్యం, తతోపి లామకతరో భవేయ్యం. యేన హి అధమ్మచరణేన సో బాలమక్కటో నిహీనో నామ జాతో, సచే పనాహం తతోపి బలవతరం పాపధమ్మం చరేయ్యం, నను తేన తతో పాపతరో భవేయ్యం, అట్ఠానఞ్చేతం యదిహం ఇధలోకపరలోకం తదుత్తరి చ జానిత్వా ఠితో ఏకన్తేనేవ పరహితాయ పటిపన్నో ఏవరూపం పాపధమ్మం చరేయ్యన్తి. కిఞ్చ భియ్యో – సీలఞ్చ మే పభిజ్జేయ్యాతి అహఞ్చేవ ఖో పన ఏవరూపం పాపం కరేయ్యం, మయ్హం సీలపారమీ ఖణ్డితా సియా. విఞ్ఞూ చ గరహేయ్యు మన్తి పణ్డితా చ దేవమనుస్సా మం గరహేయ్యుం ‘‘పస్సథ, భో, అయం బోధిసత్తో బోధిపరియేసనం చరమానో ఏవరూపం పాపం అకాసీ’’తి.