౭. మాతఙ్గచరియావణ్ణనా

౬౦. సత్తమే జటిలోతి జటావన్తో, జటాబన్ధకేసోతి అత్థో. ఉగ్గతాపనోతి మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం తాపనతో నిగ్గణ్హనతో తపసఙ్ఖాతం ఉగ్గతాపనం ఏతస్సాతి ఉగ్గతాపనో, ఘోరతపో పరమధితిన్ద్రియోతి అత్థో. అథ వా నానప్పకారే దిట్ఠధమ్మికాదిభేదే అనత్థే ఉగ్గిరణతో బహి ఛడ్డాపనతో ఘోరభీమభయానకట్ఠేన వా ‘‘ఉగ్గా’’తి లద్ధనామే కిలేసే వీరియాతపేన సన్తాపనతో ఉగ్గే తాపేతీతి ఉగ్గతాపనో. మాతఙ్గో నామ నామేనాతి నామేన మాతఙ్గో నామ. మాతఙ్గకులే నిబ్బత్తియా జాతియా ఆగతం హిస్స ఏతం నామం. సీలవాతి సీలసమ్పన్నో సుపరిసుద్ధసీలో. సుసమాహితోతి ఉపచారప్పనాసమాధీహి సుట్ఠు సమాహితో, ఝానసమాపత్తిలాభీతి అత్థో.

తదా హి బోధిసత్తో చణ్డాలయోనియం నిబ్బత్తిత్వా రూపేన దుద్దసికో బహినగరే చణ్డాలగామే వసతి. ‘‘మాతఙ్గపణ్డితో’’తి పకాసనామో. అథేకదివసం తస్మిం నగరే నక్ఖత్తే ఘోసితే యేభుయ్యేన నాగరా నక్ఖత్తం కీళన్తి. అఞ్ఞతరాపి బ్రాహ్మణమహాసాలకఞ్ఞా సోళసపన్నరసవస్సుద్దేసికా దేవకఞ్ఞా వియ రూపేన దస్సనీయా పాసాదికా ‘‘అత్తనో విభవానురూపం నక్ఖత్తం కీళిస్సామీ’’తి పహూతఖజ్జభోజ్జాదీని సకటేసు ఆరోపేత్వా సబ్బసేతం వళవారథమారుయ్హ మహతా పరివారేన ఉయ్యానభూమిం గచ్ఛతి. దిట్ఠమఙ్గలికా నామేసా, సా కిర దుస్సణ్ఠితం రూపం ‘‘అవమఙ్గల’’న్తి తం దట్ఠుం న ఇచ్ఛతి, తేనస్సా ‘‘దిట్ఠమఙ్గలికా’’త్వేవ సమఞ్ఞా ఉదపాది.

తదా బోధిసత్తో కాలస్సేవ ఉట్ఠాయ పటపిలోతికం నివాసేత్వా జజ్జరితముఖభాగం వేణుదణ్డం గహేత్వా భాజనహత్థో నగరం పవిసతి మనుస్సే దిస్వా దూరతోవ తేసం దూరీకరణత్థం తేన వేణుదణ్డేన సఞ్ఞం కరోన్తో. అథ దిట్ఠమఙ్గలికా ‘‘ఉస్సరథ ఉస్సరథా’’తి ఉస్సారణం కరోన్తేహి అత్తనో పురిసేహి నీయమానా నగరద్వారమజ్ఝే మాతఙ్గం దిస్వా ‘‘కో ఏసో’’తి ఆహ. ‘‘అయ్యే, మాతఙ్గచణ్డాలో’’తి చ వుత్తే ‘‘ఈదిసం దిస్వా గతానం కుతో వుడ్ఢీ’’తి యానం నివత్తాపేసి. మనుస్సా ‘‘యం మయం ఉయ్యానం గన్త్వా బహుం ఖజ్జభోజ్జాదిం లభేయ్యామ, తస్స నో మాతఙ్గేన అన్తరాయో కతో’’తి కుపితా ‘‘గణ్హథ, చణ్డాల’’న్తి లేడ్డూహి పహరిత్వా విసఞ్ఞీభూతం పాతేత్వా అగమంసు.

సో న చిరేనేవ సతిం పటిలభిత్వా వుట్ఠాయ మనుస్సే పుచ్ఛి – ‘‘కిం, అయ్యా, ద్వారం నామ సబ్బసాధారణం, ఉదాహు బ్రాహ్మణానం ఏవ కత’’న్తి? ‘‘సబ్బేసం సాధారణ’’న్తి. ‘‘ఏవం సబ్బసాధారణద్వారే ఏకమన్తం అపక్కమన్తం మం దిట్ఠమఙ్గలికాయ మనుస్సా ఇమం అనయబ్యసనం పాపేసు’’న్తి రథికాయ మనుస్సానం ఆరోచేత్వా ‘‘హన్దాహం ఇమిస్సా మానం భిన్దిస్సామీ’’తి తస్సా నివేసనద్వారం గన్త్వా ‘‘అహం దిట్ఠమఙ్గలికం అలద్ధా న వుట్ఠహిస్సామీ’’తి నిపజ్జి. దిట్ఠమఙ్గలికాయ పితా ‘‘ఘరద్వారే మాతఙ్గో నిపన్నో’’తి సుత్వా ‘‘తస్స కాకణికం దేథ, తేలేన సరీరం మక్ఖేత్వా గచ్ఛతూ’’తి ఆహ. సో ‘‘దిట్ఠమఙ్గలికం అలద్ధా న ఉట్ఠహిస్సామి’’చ్చేవ ఆహ. తతో బ్రాహ్మణేన – ‘‘ద్వే కాకణికే దేథ, మాసకం పాదం కహాపణం ద్వే తీణి యావ కహాపణసతం కహాపణసహస్సం దేథా’’తి వుత్తేపి న సమ్పటిచ్ఛతి ఏవ. ఏవం తేసం మన్తేన్తానం ఏవ సూరియో అత్థఙ్గతో.

అథ దిట్ఠమఙ్గలికాయ మాతా పాసాదా ఓరుయ్హ సాణిపాకారం పరిక్ఖిపాపేత్వా తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘తాత, మాతఙ్గ, దిట్ఠమఙ్గలికాయ అపరాధం ఖమ, ద్వే సహస్సాని గణ్హాహి యావ సతసహస్సం గణ్హాహీ’’తి వుత్తేపి న సమ్పటిచ్ఛి, నిపజ్జి ఏవ. తస్సేవం ఛ దివసే నిపజ్జిత్వా సత్తమే దివసే సమ్పత్తే సమన్తా సామన్తఘరా పటివిసకఘరా చ మనుస్సా ఉట్ఠహిత్వా ‘‘తుమ్హే మాతఙ్గం వా ఉట్ఠాపేథ, దారికం వా దేథ, మా అమ్హే నాసయిత్థా’’తి ఆహంసు. తదా కిర అయం తస్మిం దేసే దేసధమ్మో ‘‘యస్స ఘరద్వారే ఏవం నిపజ్జిత్వా చణ్డాలో మరతి, తేన ఘరేన సద్ధిం సత్తసత్తఘరవాసినో చణ్డాలా హోన్తీ’’తి.

తతో దిట్ఠమఙ్గలికాయ మాతాపితరో దిట్ఠమఙ్గలికం పటపిలోతికం నివాసాపేత్వా చణ్డాలానుచ్ఛవికం పరిక్ఖారం దత్వా పరిదేవమానం ఏవ తస్స సన్తికం నేత్వా ‘‘హన్ద, దాని దారికం ఉట్ఠాయ గణ్హాహీ’’తి అదంసు. సా పస్సే ఠత్వా ‘‘ఉట్ఠాహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘అహం అతివియ కిలన్తో, హత్థే గహేత్వా మం ఉట్ఠాపేహీ’’తి ఆహ. సా తథా అకాసి. మాతఙ్గో ‘‘మయం అన్తోనగరే వసితుం న లభామ, ఏహి, బహినగరే చణ్డాలగామం గమిస్సామా’’తి తం అపస్సాయ అత్తనో గేహం అగమాసి. ‘‘తస్సా పిట్ఠిం అభిరుహిత్వా’’తి జాతకభాణకా వదన్తి.

ఏవం పన గేహం గన్త్వా జాతిసమ్భేదవీతిక్కమం అకత్వావ కతిపాహం గేహే వసిత్వా బలం గహేత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం ఇమం బ్రాహ్మణమహాసాలకఞ్ఞం మయ్హం చణ్డాలగేహే వాసాపేసిం, హన్ద, దాని తం లాభగ్గయసగ్గప్పత్తం కరిస్సామీ’’తి. సో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా పబ్బజిత్వా సత్తాహబ్భన్తరేయేవ అట్ఠ సమాపత్తియో పఞ్చాభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా ఇద్ధియా చణ్డాలగామద్వారే ఓతరిత్వా గేహద్వారే ఠితో దిట్ఠమఙ్గలికం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సామి, కిస్స మం అనాథం కత్వా పబ్బజితోసీ’’తి పరిదేవమానం ‘‘త్వం, భద్దే, మా చిన్తయి, తవ పోరాణకయసతో ఇదాని మహన్తతరం యసం కరిస్సామి, త్వం పన ‘మహాబ్రహ్మా మే సామికో, న మాతఙ్గో, సో బ్రహ్మలోకం గతో, ఇతో సత్తమే దివసే పుణ్ణమాయ చన్దమణ్డలం భిన్దిత్వా ఆగమిస్సతీ’తి పరిసాసు వదేయ్యాసీ’’తి వత్వా హిమవన్తమేవ గతో.

దిట్ఠమఙ్గలికాపి బారాణసియం మహాజనమజ్ఝే తేసు తేసు ఠానేసు తథా కథేసి. అథ పుణ్ణమదివసే బోధిసత్తో చన్దమణ్డలస్స గగనమజ్ఝే ఠితకాలే బ్రహ్మత్తభావం మాపేత్వా చన్దమణ్డలం భిన్దిత్వా ద్వాదసయోజనికం బారాణసిం సకలం కాసిరట్ఠఞ్చ ఏకోభాసం కత్వా ఆకాసతో ఓతరిత్వా బారాణసియా ఉపరి తిక్ఖత్తుం పరిబ్భమిత్వా మహాజనేన గన్ధమాలాదీహి పూజియమానో చణ్డాలగామాభిముఖో అహోసి. బ్రహ్మభత్తా సన్నిపతిత్వా తం చణ్డాలగామకం గన్త్వా దిట్ఠమఙ్గలికాయ గేహం సుద్ధవత్థగన్ధమాలాదీహి దేవవిమానం వియ అలఙ్కరింసు. దిట్ఠమఙ్గలికా చ తదా ఉతునీ హోతి. మహాసత్తో తత్థ గన్త్వా దిట్ఠమఙ్గలికం అఙ్గుట్ఠేన నాభియం పరామసిత్వా ‘‘భద్దే, గబ్భో తే పతిట్ఠితో, త్వం పుత్తం విజాయిస్ససి, త్వమ్పి పుత్తోపి తే లాభగ్గయసగ్గప్పత్తా భవిస్సథ, తవ సీసధోవనఉదకం సకలజమ్బుదీపే రాజూనం అభిసేకోదకం భవిస్సతి, న్హానోదకం పన తే అమతోదకం భవిస్సతి, యే నం సీసే ఆసిఞ్చిస్సన్తి, తే సబ్బరోగేహి ముచ్చిస్సన్తి, కాళకణ్ణియా చ పరిముచ్చిస్సన్తి, తవ పాదపిట్ఠే సీసం ఠపేత్వా వన్దన్తా సహస్సం దస్సన్తి, కథాసవనట్ఠానే ఠత్వా వన్దన్తా సతం దస్సన్తి, చక్ఖుపథే ఠత్వా వన్దన్తా ఏకేకం కహాపణం దత్వా వన్దిస్సన్తి, అప్పమత్తా హోహీ’’తి తం ఓవదిత్వా గేహా నిక్ఖమ్మ మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ చన్దమణ్డలం పావిసి.

బ్రహ్మభత్తా సన్నిపతిత్వా దిట్ఠమఙ్గలికం మహన్తేన సక్కారేన నగరం పవేసేత్వా మహన్తేన సిరిసోభగ్గేన తత్థ వసాపేసుం. దేవవిమానసదిసఞ్చస్సా నివేసనం కారేసుం. తత్థ నేత్వా ఉళారం లాభసక్కారం ఉపనామేసుం. పుత్తలాభాది సబ్బో బోధిసత్తేన వుత్తసదిసోవ అహోసి. సోళససహస్సా బ్రాహ్మణా దిట్ఠమఙ్గలికాయ పుత్తేన సహ నిబద్ధం భుఞ్జన్తి, సహస్సమత్తా నం పరివారేన్తి, అనేకసహస్సానం దానం దీయతి. అథ మహాసత్తో ‘‘అయం అట్ఠానే అభిప్పసన్నో, హన్దస్స దక్ఖిణేయ్యే జానాపేస్సామీ’’తి భిక్ఖాయ చరన్తో తస్సా గేహం గన్త్వా తేన సద్ధిం సల్లపిత్వా అగమాసి. అథ కుమారో గాథమాహ –

‘‘కుతో ను ఆగచ్ఛసి దుమ్మవాసీ, ఓతల్లకో పంసుపిసాచకోవ;

సఙ్కారచోళం పటిముఞ్చ కణ్ఠే, కో రే తువం హోసి అదక్ఖిణేయ్యో’’తి. (జా. ౧.౧౫.౧);

తేన వుత్తం అనాచారం అసహమానా దేవతా తస్స తేసఞ్చ సోళససహస్సానం బ్రాహ్మణానం ముఖం విపరివత్తేసుం. తం దిస్వా దిట్ఠమఙ్గలికా మహాసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా తమత్థం ఆరోచేసి. బోధిసత్తో ‘‘తస్స అనాచారం అసహన్తేహి యక్ఖేహి సో విప్పకారో కతో, అపి చ ఖో పన ఇమం ఉచ్ఛిట్ఠపిణ్డకం తేసం ముఖే ఆసిఞ్చిత్వా తం విప్పకారం వూపసమేహీ’’తి ఆహ. సాపి తథా కత్వా తం వూపసమేసి. అథ దిట్ఠమఙ్గలికా పుత్తం ఆహ – ‘‘తాత, ఇమస్మిం లోకే దక్ఖిణేయ్యా నామ మాతఙ్గపణ్డితసదిసా భవన్తి, న ఇమే బ్రాహ్మణా వియ జాతిమత్తేన, మన్తసజ్ఝాయనమత్తేన వా మానత్థద్ధా’’తి వత్వా యే తదా సీలాదిగుణవిసేసయుత్తా ఝానసమాపత్తిలాభినో చేవ పచ్చేకబుద్ధా చ, తత్థేవస్స పసాదం ఉప్పాదేసీతి.

తదా వేత్తవతీనగరే జాతిమన్తో నామ ఏకో బ్రాహ్మణో పబ్బజిత్వాపి జాతిం నిస్సాయ మహన్తం మానమకాసి. మహాసత్తో ‘‘తస్స మానం భిన్దిస్సామీ’’తి తం ఠానం గన్త్వా తస్సాసన్నే ఉపరిసోతే వాసం కప్పేసి. తేన వుత్తం –

౬౧. ‘‘అహఞ్చ బ్రాహ్మణో ఏకో, గఙ్గాకూలే వసాముభో;

అహం వసామి ఉపరి, హేట్ఠా వసతి బ్రాహ్మణో’’తి.

అథ మహాసత్తో ఏకదివసం దన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా ‘‘ఇదం జాతిమన్తస్స జటాసు లగ్గతూ’’తి అధిట్ఠాయ నదియం పాతేసి. తం తస్స ఉదకం ఆచమేన్తస్స జటాసు లగ్గి, సో తం దిస్వా ‘‘నస్స వసలా’’తి వత్వా ‘‘కుతోయం కాళకణ్ణీ ఆగతో, ఉపధారేస్సామి న’’న్తి ఉద్ధంసోతం గచ్ఛన్తో మహాసత్తం దిస్వా ‘‘కింజాతికోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘చణ్డాలోస్మీ’’తి. ‘‘తయా నదియం దన్తకట్ఠం పాతిత’’న్తి? ‘‘ఆమ, మయా’’తి. ‘‘నస్స, వసల, చణ్డాల, కాళకణ్ణి, మా ఇధ వసి, హేట్ఠాసోతే వసా’’తి వత్వా హేట్ఠాసోతే వసన్తేనపి పాతితే దన్తకట్ఠే పటిసోతం ఆగన్త్వా జటాసు లగ్గన్తే ‘‘నస్స, వసల, సచే ఇధ వసిస్ససి, సత్తమే దివసే సత్తధా తే ముద్ధా ఫలిస్సతీ’’తి ఆహ. తేన వుత్తం –

౬౨. ‘‘విచరన్తో అనుకూలమ్హి, ఉద్ధం మే అస్సమద్దస;

తత్థ మం పరిభాసేత్వా, అభిసపి ముద్ధఫాలన’’న్తి.

తత్థ విచరన్తో అనుకూలమ్హీతి ఉచ్ఛిట్ఠదన్తకట్ఠే అత్తనో జటాసు లగ్గే తస్స ఆగమనగవేసనవసేన గఙ్గాయ తీరే అనువిచరన్తో. ఉద్ధం మే అస్సమద్దసాతి అత్తనో వసనట్ఠానతో ఉపరిసోతే మమ అస్సమం పణ్ణసాలం అద్దక్ఖి. తత్థ మం పరిభాసేత్వాతి మమ అస్సమం ఆగన్త్వా జాతిం సుత్వా తతోవ పటిక్కమిత్వా సవనూపచారే ఠత్వా ‘‘నస్స, వసల చణ్డాల, కాళకణ్ణి మా ఇధ వసీ’’తిఆదీని వత్వా భయేన సన్తజ్జేత్వా. అభిసపి ముద్ధఫాలనన్తి ‘‘సచే జీవితుకామోసి, ఏత్తోవ సీఘం పలాయస్సూ’’తి వత్వా ‘‘సచే న పక్కమిస్సతి, ఇతో తే సత్తమే దివసే సత్తధా ముద్ధా ఫలతూ’’తి మే అభిసపం అదాసి.

కిం పన తస్స అభిసపేన ముద్ధా ఫలతీతి? న ఫలతి, కుహకో పన సో, ఏవమయం మరణభయతజ్జితో సుదూరం పక్కమిస్సతీతి సఞ్ఞాయ సన్తాసనత్థం తథా ఆహ.

౬౩. యదిహం తస్స పకుప్పేయ్యన్తి తస్స మానత్థద్ధస్స కూటజటిలస్స అహం యది కుజ్ఝేయ్యం. యది సీలం న గోపయేతి సీలం యది న రక్ఖేయ్యం, ఇదం సీలం నామ జీవితనిరపేక్ఖం సమ్మదేవ రక్ఖితబ్బన్తి యది న చిన్తేయ్యన్తి అత్థో. ఓలోకేత్వానహం తస్స, కరేయ్యం ఛారికం వియాతి సచాహం తదా తస్స అప్పతీతో అభవిస్సం. మమ చిత్తాచారం ఞత్వా మయి అభిప్పసన్నా దేవతా ఖణేనేవ తం భస్మముట్ఠిం వియ విద్ధంసేయ్యున్తి అధిప్పాయో. సత్థా పన తదా అత్తనో అప్పతీతభావే సతి దేవతాహి సాధేతబ్బం తస్స అనత్థం అత్తనా కత్తబ్బం వియ కత్వా దేసేసి ‘‘కరేయ్యం ఛారికం వియా’’తి.

వితణ్డవాదీ పనాహ – ‘‘బోధిసత్తోవ తం జటిలం ఇచ్ఛమానో ఇద్ధియా ఛారికం కరేయ్య, ఏవఞ్హి సతి ఇమిస్సా పాళియా అత్థో ఉజుకమేవ నీతో హోతీ’’తి. సో ఏవమస్స వచనీయో – ‘‘త్వం ఇద్ధియా పరూపఘాతం వదసి, ఇద్ధి నామేసా అధిట్ఠానా ఇద్ధి, వికుబ్బనా ఇద్ధి, మనోమయా ఇద్ధి, ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి, సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, అరియా ఇద్ధి, కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి, పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి, విజ్జామయా ఇద్ధి, తత్థ తత్థ సమ్మాపయోగప్పచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధీతి దసవిధా. తత్థ ‘‘కతరం ఇద్ధిం వదేసీ’’తి? ‘‘భావనామయ’’న్తి. ‘‘కిం పన భావనామయాయ పరూపఘాతకమ్మం హోతీ’’తి? ఆమ, ఏకచ్చే ఆచరియా ‘‘ఏకవారం హోతీ’’తి వదన్తి, యథా హి పరం పహరితుకామేన ఉదకభరితే ఘటే ఖిత్తే పరోపి పహరీయతి, ఘటోపి భిజ్జతి, ఏవమేవ భావనామయాయ ఇద్ధియా ఏకవారం పరూపఘాతకమ్మం హోతి, తతో పట్ఠాయ పన సా నస్సతి.

అథ సో ‘‘భావనామయాయ ఇద్ధియా నేవ ఏకవారం న ద్వేవారం పరూపఘాతకమ్మం హోతీ’’తి వత్వా పుచ్ఛితబ్బో ‘‘కిం భావనామయా ఇద్ధి కుసలా అకుసలా అబ్యాకతా, సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సవితక్కసవిచారా అవితక్కవిచారమత్తా అవితక్కఅవిచారా, కామావచరా రూపావచరా అరూపావచరా’’తి? జానన్తో ‘‘భావనామయా ఇద్ధి కుసలా అబ్యాకతా వా అదుక్ఖమసుఖవేదనియా అవితక్కఅవిచారా రూపావచరా చా’’తి వక్ఖతి. సో వత్తబ్బో ‘‘పాణాతిపాతచేతనా కుసలాదీసు కతరం కోట్ఠాసం భజతీ’’తి? జానన్తో వక్ఖతి ‘‘పాణాతిపాతచేతనా అకుసలావ దుక్ఖవేదనావ సవితక్కసవిచారావ కామావచరావా’’తి. ఏవం సన్తే ‘‘తవ పఞ్హో నేవ కుసలత్తికేన సమేతి, న వేదనాత్తికేన న వితక్కత్తికేన న భూమన్తరేనా’’తి పాళియా విరోధం దస్సేత్వా సఞ్ఞాపేతబ్బో. యది పన సో ‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో అఞ్ఞిస్సా కుచ్ఛిగతం గబ్భం పాపకేన మనసానుపేక్ఖితా హోతి ‘అహో వత యం తం కుచ్ఛిగతం గబ్భం న సోత్థినా అభినిక్ఖమేయ్యా’తి. ఏవమ్పి, భిక్ఖవే, కులుమ్పస్స ఉపఘాతో హోతీ’’తి సఙ్గీతిం అనారుళ్హం కులుమ్పసుత్తం ఉదాహరేయ్య. తస్సాపి ‘‘త్వం అత్థం న జానాసి. ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తోతి హి ఏత్థ న భావనామయా ఇద్ధి అధిప్పేతా, ఆథబ్బనికా ఇద్ధి అధిప్పేతా. సా హి ఏత్థ లబ్భమానా లబ్భతీతి భావనామయాయ ఇద్ధియా పరూపఘాతో న సమ్భవతియేవా’’తి సఞ్ఞాపేతబ్బో. నో చే సఞ్ఞత్తిం ఉపేతి, కమ్మం కత్వా ఉయ్యోజేతబ్బో. తస్మా యథావుత్తనయేనేవేత్థ గాథాయ అత్థో వేదితబ్బో.

తథా పన తేన అభిసపితో మహాసత్తో ‘‘సచాహం ఏతస్స కుజ్ఝిస్సామి, సీలం మే అరక్ఖితం భవిస్సతి, ఉపాయేనేవస్స మానం భిన్దిస్సామి, సా చస్స రక్ఖా భవిస్సతీ’’తి సత్తమే దివసే సూరియుగ్గమనం వారేసి. మనుస్సా సూరియస్స అనుగ్గమనేన ఉబ్బాళ్హా జాతిమన్తతాపసం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భన్తే, తుమ్హే సూరియస్స ఉగ్గన్తుం న దేథా’’తి పుచ్ఛింసు. సో ‘‘న మేతం కమ్మం, గఙ్గాతీరే పన ఏకో చణ్డాలతాపసో వసతి, తస్సేతం కమ్మం సియా’’తి ఆహ. మనుస్సా మహాసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భన్తే, తుమ్హే సూరియస్స ఉగ్గన్తుం న దేథా’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘ఆమావుసో’’తి. ‘‘కింకారణా’’తి? ‘‘తుమ్హాకం కులూపకతాపసో మం నిరపరాధం అభిసపి, తస్మిం ఆగన్త్వా ఖమాపనత్థం మమ పాదేసు పతితే సూరియం విస్సజ్జేస్సామీ’’తి. తే గన్త్వా తం ఆకడ్ఢన్తా ఆనేత్వా మహాసత్తస్స పాదమూలే నిపజ్జాపేత్వా ఖమాపేత్వా ‘‘సూరియం విస్సజ్జేథ, భన్తే’’తి ఆహంసు. ‘‘న సక్కా విస్సజ్జేతుం, సచాహం విస్సజ్జేస్సామి, ఇమస్స సత్తధా ముద్ధా ఫలిస్సతీ’’తి. ‘‘అథ, భన్తే, కిం కరోమా’’తి. మహాసత్తో ‘‘మత్తికాపిణ్డం ఆహరథా’’తి ఆహరాపేత్వా ‘‘ఇమం తాపసస్స సీసే ఠపేత్వా తాపసం ఓతారేత్వా ఉదకే ఠపేథ, యదా సూరియో దిస్సతి, తదా తాపసో ఉదకే నిముజ్జతూ’’తి వత్వా సూరియం విస్సజ్జేసి. సూరియరస్మీహి ఫుట్ఠమత్తేవ మత్తికాపిణ్డో సత్తధా భిజ్జి. తాపసో ఉదకే నిముజ్జి. తేన వుత్తం –

౬౪. ‘‘యం సో తదా మం అభిసపి, కుపితో దుట్ఠమానసో;

తస్సేవ మత్థకే నిపతి, యోగేన తం పమోచయి’’న్తి.

తత్థ యం సో తదా మం అభిసపీతి సో జాతిమన్తజటిలో యం ముద్ధఫాలనం సన్ధాయ తదా మం అభిసపి, మయ్హం సపం అదాసి. తస్సేవ మత్థకే నిపతీతి తం మయ్హం ఉపరి తేన ఇచ్ఛితం తస్సేవ పన ఉపరి నిపతి నిపతనభావేన అట్ఠాసి. ఏవఞ్హేతం హోతి యథా తం అప్పదుట్ఠస్స పదుస్సతో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘యో అప్పదుట్ఠస్స నరస్స దుస్సతి…పే… పటివాతంవ ఖిత్తో’’తి (ధ. ప. ౧౨౫; సు. ని. ౬౬౭; జా. ౧.౫.౯౪). యోగేన తం పమోచయిన్తి తం తస్స భాసితం మత్థకఫాలనం ఉపాయేన తతో పమోచేసిం, తం వా జటిలం తతో పమోచేసిం, యేన ఉపాయేన తం న హోతి, తథా అకాసిన్తి అత్థో.

యఞ్హి తేన పారమితాపరిభావనసమిద్ధాహి నానాసమాపత్తివిహారపరిపూరితాహి సీలదిట్ఠిసమ్పదాహి సుసఙ్ఖతసన్తానే మహాకరుణాధివాసే మహాసత్తే అరియూపవాదకమ్మం అభిసపసఙ్ఖాతం ఫరుసవచనం పయుత్తం, తం మహాసత్తస్స ఖేత్తవిసేసభావతో తస్స చ అజ్ఝాసయఫరుసతాయ దిట్ఠధమ్మవేదనీయం హుత్వా సచే సో మహాసత్తం న ఖమాపేసి, సత్తమే దివసే విపచ్చనసభావం జాతం, ఖమాపితే పన మహాసత్తే పయోగసమ్పత్తిపటిబాహితత్తా అవిపాకధమ్మతం ఆపజ్జి అహోసికమ్మభావతో. అయఞ్హి అరియూపవాదపాపస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్స చ ధమ్మతా. తత్థ యం సత్తమే దివసే బోధిసత్తేన సూరియుగ్గమననివారణం కతం, అయమేత్థ యోగోతి అధిప్పేతో ఉపాయో. తేన హి ఉబ్బాళ్హా మనుస్సా బోధిసత్తస్స సన్తికే తాపసం ఆనేత్వా ఖమాపేసుం. సోపి చ మహాసత్తస్స గుణే జానిత్వా తస్మిం చిత్తం పసాదేసీతి వేదితబ్బం. యం పనస్స మత్థకే మత్తికాపిణ్డస్స ఠపనం, తస్స చ సత్తధా ఫాలనం కతం, తం మనుస్సానం చిత్తానురక్ఖణత్థం, అఞ్ఞథా హి ఇమే పబ్బజితాపి సమానా చిత్తస్స వసే వత్తన్తి, న పన చిత్తం అత్తనో వసే వత్తాపేన్తీతి మహాసత్తమ్పి తేన సదిసం కత్వా గణ్హేయ్యుం. తదస్స నేసం దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయాతి.

౬౫. ఇదాని యదత్థం తదా తస్మిం తాపసే చిత్తం అదూసేత్వా సుపరిసుద్ధం సీలమేవ రక్ఖితం, తం దస్సేతుం ‘‘అనురక్ఖిం మమ సీల’’న్తి ఓసానగాథమాహ. తం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ.

తదా మణ్డబ్యో ఉదేనో, మాతఙ్గో లోకనాథో.

ఇధాపి సేసపారమియో నిద్ధారేతబ్బా. తథా నిహీనజాతికస్స సతో యథాధిప్పాయం దిట్ఠమఙ్గలికాయ మాననిగ్గహో, పబ్బజిత్వా ‘‘దిట్ఠమఙ్గలికాయ అవస్సయో భవిస్సామీ’’తి ఉప్పన్నచిత్తో అరఞ్ఞం గన్త్వా పబ్బజిత్వా సత్తదివసబ్భన్తరేయేవ యథాధిప్పాయం ఝానాభిఞ్ఞానిబ్బత్తనం, తతో ఆగన్త్వా దిట్ఠమఙ్గలికాయ లాభగ్గయసగ్గప్పత్తియా ఉపాయసమ్పాదనం, మణ్డబ్యకుమారస్స మాననిగ్గహో, జాతిమన్తతాపసస్స మాననిగ్గహో, తస్స చ అజానన్తస్సేవ భావినో జీవితన్తరాయస్స అపనయనం, మహాపరాధస్సాపి తస్స అకుజ్ఝిత్వా అత్తనో సీలానురక్ఖణం, అచ్ఛరియబ్భుతపాటిహారియకరణన్తి ఏవమాదయో మహాసత్తస్స గుణానుభావా విభావేతబ్బా.

మాతఙ్గచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.