౩. చమ్పేయ్యనాగచరియావణ్ణనా

౨౦. తతియే చమ్పేయ్యకోతి అఙ్గమగధరట్ఠానం అన్తరే చమ్పా నామ నదీ, తస్సా హేట్ఠా నాగభవనమ్పి అవిదూరభవత్తా చమ్పా నామ, తత్థ జాతో నాగరాజా చమ్పేయ్యకో. తదాపి ధమ్మికో ఆసిన్తి తస్మిం చమ్పేయ్యనాగరాజకాలేపి అహం ధమ్మచారీ అహోసిం.

బోధిసత్తో హి తదా చమ్పానాగభవనే నిబ్బత్తిత్వా చమ్పేయ్యో నామ నాగరాజా అహోసి, మహిద్ధికో మహానుభావో. సో తత్థ నాగరజ్జం కారేన్తో దేవరాజభోగసమ్పత్తిసదిసఇస్సరియసమ్పత్తిం అనుభవన్తో పారమిపూరణస్స అనోకాసభావతో ‘‘కిం మే ఇమాయ తిరచ్ఛానయోనియా, ఉపోసథవాసం వసిత్వా ఇతో ముచ్చిత్వా సమ్మదేవ పారమియో పూరేస్సామీ’’తి తతో పట్ఠాయ అత్తనో పాసాదేయేవ ఉపోసథకమ్మం కరోతి. అలఙ్కతనాగమాణవికా తస్స సన్తికం ఆగచ్ఛన్తి. సో ‘‘ఇధ మే సీలస్స అన్తరాయో భవిస్సతీ’’తి పాసాదతో నిక్ఖమిత్వా ఉయ్యానే నిసీదతి. తత్రాపి తా ఆగచ్ఛన్తి. సో చిన్తేసి – ‘‘ఇధ మే సీలస్స సంకిలేసో భవిస్సతి, ఇతో నాగభవనతో నిక్ఖమిత్వా మనుస్సలోకం గన్త్వా ఉపోసథవాసం వసిస్సామీ’’తి. సో తతో పట్ఠాయ ఉపోసథదివసేసు నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా ఏకస్స పచ్చన్తగామస్స అవిదూరే మగ్గసమీపే వమ్మికమత్థకే ‘‘మమ చమ్మాదీహి అత్థికా చమ్మాదీని గణ్హన్తు, కీళాసప్పం వా కాతుకామా కీళాసప్పం కరోన్తూ’’తి సరీరం దానముఖే విస్సజ్జేత్వా భోగే ఆభుజిత్వా నిపన్నో ఉపోసథవాసం వసతి చాతుద్దసియం పఞ్చదసియఞ్చ, పాటిపదే నాగభవనం గచ్ఛతి. తస్సేవం ఉపోసథం కరోన్తస్స దీఘో అద్ధా వీతివత్తో.

అథ బోధిసత్తో సుమనాయ నామ అత్తనో అగ్గమహేసియా ‘‘దేవ, త్వం మనుస్సలోకం గన్త్వా ఉపోసథం ఉపవససి, సో చ సాసఙ్కో సప్పటిభయో’’తి వుత్తో మఙ్గలపోక్ఖరణితీరే ఠత్వా ‘‘సచే మం, భద్దే, కోచి పహరిత్వా కిలమేస్సతి, ఇమిస్సా పోక్ఖరణియా ఉదకం ఆవిలం భవిస్సతి. సచే సుపణ్ణో గణ్హిస్సతి, ఉదకం పక్కుథిస్సతి. సచే అహితుణ్డికో గణ్హిస్సతి, ఉదకం లోహితవణ్ణం భవిస్సతీ’’తి తీణి నిమిత్తాని తస్సా ఆచిక్ఖిత్వా చాతుద్దసీఉపోసథం అధిట్ఠాయ నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా తత్థ గన్త్వా వమ్మికమత్థకే నిపజ్జి సరీరసోభాయ వమ్మికం సోభయమానో. సరీరఞ్హిస్స రజతదామం వియ సేతం అహోసి, మత్థకో రత్తకమ్బలగేణ్డుకో వియ, సరీరం నఙ్గలసీసప్పమాణం భూరిదత్తకాలే (జా. ౨.౨౨.౭౮౪ ఆదయో) పన ఊరుప్పమాణం, సఙ్ఖపాలకాలే (జా. ౨.౧౭.౧౪౩ ఆదయో) ఏకదోణికనావప్పమాణం.

తదా ఏకో బారాణసిమాణవో తక్కసిలం గన్త్వా అలమ్పాయనమన్తం ఉగ్గణ్హిత్వా తేన మగ్గేన అత్తనో గామం గచ్ఛన్తో మహాసత్తం దిస్వా ‘‘కిం మే తుచ్ఛహత్థేన గామం గన్తుం, ఇమం నాగం గహేత్వా గామనిగమరాజధానీసు కీళాపేన్తో ధనం ఉప్పాదేత్వావ గమిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా దిబ్బోసధాని గహేత్వా దిబ్బమన్తం పరివత్తేత్వా తస్స సన్తికం అగమాసి. దిబ్బమన్తం సుతకాలతో పట్ఠాయ మహాసత్తస్స కణ్ణేసు తత్తసలాకాపవేసనకాలో వియ అహోసి, మత్థకే సిఖరేన అభిమన్థియమానో వియ. సో ‘‘కో ను ఖో ఏసో’’తి భోగన్తరతో సీసం ఉక్ఖిపిత్వా ఓలోకేన్తో అహితుణ్డికం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘మమ విసం ఉగ్గతేజం, సచాహం కుజ్ఝిత్వా నాసావాతం విస్సజ్జేస్సామి, ఏతస్స సరీరం భుసముట్ఠి వియ విప్పకిరిస్సతి, అథ మే సీలం ఖణ్డం భవిస్సతి, న నం ఓలోకేస్సామీ’’తి. సో అక్ఖీని నిమ్మీలేత్వా సీసం భోగన్తరే ఠపేసి. అహితుణ్డికబ్రాహ్మణో ఓసధం ఖాదిత్వా మన్తం పరివత్తేత్వా ఖేళం మహాసత్తస్స సరీరే ఓసిఞ్చి. ఓసధానఞ్చ మన్తస్స చ ఆనుభావేన ఖేళేన ఫుట్ఠఫుట్ఠట్ఠానే ఫోటానం ఉట్ఠానకాలో వియ అహోసి.

అథ సో నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా ఆకడ్ఢిత్వా దీఘసో నిపజ్జాపేత్వా అజపదేన దణ్డేన ఉప్పీళేత్వా దుబ్బలం కత్వా సీసం దళ్హం గహేత్వా నిప్పీళేసి. మహాసత్తో ముఖం వివరి. అథస్స ముఖే ఖేళం ఓసిఞ్చిత్వా ఓసధమన్తబలేన దన్తే భిన్ది. ముఖం లోహితస్స పూరి. మహాసత్తో అత్తనో సీలభేదభయేన ఏవరూపం దుక్ఖం అధివాసేన్తో అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకనమత్తమ్పి నాకాసి. సోపి ‘‘నాగరాజానం దుబ్బలం కరిస్సామీ’’తి నఙ్గుట్ఠతో పట్ఠాయ అట్ఠీని సంచుణ్ణయమానో వియ సకలసరీరం మద్దిత్వా పట్టకవేఠనం నామ వేఠేసి, తన్తమజ్జితం నామ మజ్జి, నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా దుస్సపోథనం నామ పోథేసి. మహాసత్తస్స సకలసరీరం లోహితమక్ఖితం అహోసి, సో మహావేదనం అధివాసేసి.

అథస్స దుబ్బలభావం ఞత్వా వల్లీహి పేళం కరిత్వా తత్థ నం పక్ఖిపిత్వా పచ్చన్తగామం నేత్వా మహాజనస్స మజ్ఝే కీళాపేసి. నీలాదీసు వణ్ణేసు వట్టచతురస్సాదీసు సణ్ఠానేసు అణుంథూలాదీసు పమాణేసు యం యం బ్రాహ్మణో ఇచ్ఛతి, మహాసత్తో తం తదేవ కత్వా నచ్చతి, ఫణసతమ్పి ఫణసహస్సమ్పి కరోతియేవ. మహాజనో పసీదిత్వా బహుధనమదాసి. ఏకదివసమేవ కహాపణసహస్సఞ్చేవ సహస్సగ్ఘనికే చ పరిక్ఖారే లభి. బ్రాహ్మణో ఆదితోవ ‘‘సహస్సం లభిత్వా విస్సజ్జేస్సామీ’’తి చిన్తేసి. తం పన ధనం లభిత్వా ‘‘పచ్చన్తగామేయేవ తావ మే ఏత్తకం ధనం లద్ధం, రాజరాజమహామత్తానం దస్సితే కీవ బహుం ధనం లభిస్సామీ’’తి సకటఞ్చ సుఖయానకఞ్చ గహేత్వా సకటే పరిక్ఖారే ఠపేత్వా సుఖయానకే నిసిన్నో ‘‘మహన్తేన పరివారేన మహాసత్తం గామనిగమరాజధానీసు కీళాపేన్తో బారాణసియం ఉగ్గసేనరఞ్ఞో సన్తికే కీళాపేత్వా విస్సజ్జేస్సామీ’’తి అగమాసి. సో మణ్డూకే మారేత్వా నాగరఞ్ఞో దేతి. నాగరాజా ‘‘పునప్పునం మం నిస్సాయ మారేస్సతీ’’తి న ఖాదతి. అథస్స మధులాజే అదాసి. తేపి ‘‘సచాహం గోచరం గణ్హిస్సామి, అన్తోపేళాయమేవ మరణం భవిస్సతీ’’తి న ఖాదతి.

౨౧. బ్రాహ్మణో మాసమత్తేన బారాణసిం పత్వా ద్వారగామకే తం కీళాపేన్తో బహుధనం లభి. రాజాపి నం పక్కోసాపేత్వా ‘‘అమ్హాకమ్పి కీళాపేహీ’’తి ఆహ. ‘‘సాధు, దేవ, స్వే పన్నరసే తుమ్హాకం కీళాపేస్సామీ’’తి ఆహ. రాజా ‘‘స్వే నాగరాజా రాజఙ్గణే నచ్చిస్సతి, మహాజనో సన్నిపతిత్వా పస్సతూ’’తి భేరిం చరాపేత్వా పునదివసే రాజఙ్గణం అలఙ్కారాపేత్వా బ్రాహ్మణం పక్కోసాపేసి. సో రతనపేళాయ మహాసత్తం నేత్వా విచిత్తత్థరే పేళం ఠపేత్వా నిసీది. రాజాపి పాసాదా ఓరుయ్హ మహాజనపరివుతో రాజాసనే నిసీది. బ్రాహ్మణో మహాసత్తం నీహరిత్వా నచ్చాపేసి. మహాసత్తో తేన చిన్తితచిన్తితాకారం దస్సేసి. మహాజనో సకభావేన సన్ధారేతుం న సక్కోతి. చేలుక్ఖేపసహస్సాని పవత్తన్తి. బోధిసత్తస్స ఉపరి రతనవస్సం వస్సి. తేన వుత్తం ‘‘తదాపి మం ధమ్మచారి’’న్తిఆది.

తత్థ తదాపీతి యదాహం చమ్పేయ్యకో నాగరాజా హోమి, తదాపి. ధమ్మచారిన్తి దసకుసలకమ్మపథధమ్మం ఏవ చరతి, న అణుమత్తమ్పి అధమ్మన్తి ధమ్మచారీ. ఉపవుట్ఠఉపోసథన్తి అట్ఠఙ్గసమన్నాగతస్స అరియుపోసథసీలస్స రక్ఖణవసేన ఉపవసితఉపోసథం. రాజద్వారమ్హి కీళతీతి బారాణసియం ఉగ్గసేనరఞ్ఞో గేహద్వారే కీళాపేతి.

౨౨. యం యం సో వణ్ణం చిన్తయీతి సో అహితుణ్డికబ్రాహ్మణో ‘‘యం యం నీలాదివణ్ణం హోతూ’’తి చిన్తేసి. తేన వుత్తం ‘‘నీలం వ పీతలోహిత’’న్తి. తత్థ నీలం వాతి వా-సద్దో అనియమత్థో, గాథాసుఖత్థం రస్సం కత్వా వుత్తో, తేన వాసద్దేన వుత్తావసిట్ఠం ఓదాతాదివణ్ణవిసేసఞ్చేవ వట్టాదిసణ్ఠానవిసేసఞ్చ అణుంథూలాదిపమాణవిసేసఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. తస్స చిత్తానువత్తన్తోతి తస్స అహితుణ్డికస్స చిత్తం అనువత్తన్తో. చిన్తితసన్నిభోతి తేన చిన్తితచిన్తితాకారేన పేక్ఖజనస్స ఉపట్ఠహామీతి దస్సేతి.

౨౩. న కేవలఞ్చ తేన చిన్తితాకారదస్సనం ఏవ మయ్హం ఆనుభావో. అపి చ థలం కరేయ్యముదకం, ఉదకమ్పి థలం కరేతి థలం మహాపథవిం గహేత్వా ఉదకం, ఉదకమ్పి గహేత్వా పథవిం కాతుం సక్కుణేయ్యం ఏవం మహానుభావో చ. యదిహం తస్స కుప్పేయ్యన్తి తస్స అహితుణ్డికస్స అహం యది కుజ్ఝేయ్యం. ఖణేన ఛారికం కరేతి కోధుప్పాదక్ఖణే ఏవ భస్మం కరేయ్యం.

౨౪. ఏవం భగవా తదా అత్తనో ఉప్పజ్జనకానత్థపటిబాహనే సమత్థతం దస్సేత్వా ఇదాని యేన అధిప్పాయేన తం పటిబాహనం న కతం, తం దస్సేతుం ‘‘యది చిత్తవసీ హేస్స’’న్తిఆదిమాహ.

తస్సత్థో – ‘‘అయం అహితుణ్డికో మం అతివియ బాధతి, న మే ఆనుభావం జానాతి, హన్దస్స మే ఆనుభావం దస్సేస్సామీ’’తి కుజ్ఝిత్వా ఓలోకనమత్తేనాపి యది చిత్తవసీ అభవిస్సం, అథ సో భుసముట్ఠి వియ విప్పకిరిస్సతి. అహం యథాసమాదిన్నతో పరిహాయిస్సామి సీలతో. తథా చ సతి సీలేన పరిహీనస్స ఖణ్డితసీలస్స య్వాయం మయా దీపఙ్కరదసబలస్స పాదమూలతో పట్ఠాయ అభిపత్థితో, ఉత్తమత్థో బుద్ధభావో సో న సిజ్ఝతి.

౨౫. కామం భిజ్జతుయం కాయోతి అయం చాతుమహాభూతికో ఓదనకుమ్మాసూపచయో అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మో కాయో కిఞ్చాపి భిజ్జతు వినస్సతు, ఇధేవ ఇమస్మిం ఏవ ఠానే మహావాతే ఖిత్తభుసముట్ఠి వియ విప్పకిరీయతు, నేవ సీలం పభిన్దేయ్యం, వికిరన్తే భుసం వియాతి సీలం పన ఉత్తమత్థసిద్ధియా హేతుభూతం ఇమస్మిం కళేవరే భుసముట్ఠి వియ విప్పకిరన్తేపి నేవ భిన్దేయ్యం, కాయజీవితేసు నిరపేక్ఖో హుత్వా సీలపారమింయేవ పూరేమీతి చిన్తేత్వా తం తాదిసం దుక్ఖం తదా అధివాసేసిన్తి దస్సేతి.

అథ మహాసత్తస్స పన అహితుణ్డికహత్థగతస్స మాసో పరిపూరి, ఏత్తకం కాలం నిరాహారోవ అహోసి. సుమనా ‘‘అతిచిరాయతి మే సామికో, కో ను ఖో పవత్తీ’’తి పోక్ఖరణిం ఓలోకేన్తీ లోహితవణ్ణం ఉదకం దిస్వా ‘‘అహితుణ్డికేన గహితో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా వమ్మికసన్తికం గన్త్వా మహాసత్తస్స గహితట్ఠానం కిలమితట్ఠానఞ్చ దిస్వా రోదిత్వా కన్దిత్వా పచ్చన్తగామం గన్త్వా పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా బారాణసిం గన్త్వా రాజద్వారే ఆకాసే రోదమానా అట్ఠాసి. మహాసత్తో నచ్చన్తోవ ఆకాసం ఉల్లోకేన్తో తం దిస్వా లజ్జితో పేళం పవిసిత్వా నిపజ్జి.

రాజా తస్స పేళం పవిట్ఠకాలే ‘‘కిం ను ఖో కారణ’’న్తి ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తో తం ఆకాసే ఠితం దిస్వా ‘‘కా ను త్వ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా తస్సా నాగకఞ్ఞాభావం సుత్వా ‘‘నిస్సంసయం ఖో నాగరాజా ఇమం దిస్వా లజ్జితో పేళం పవిట్ఠో, అయఞ్చ యథాదస్సితో ఇద్ధానుభావో నాగరాజస్సేవ, న అహితుణ్డికస్సా’’తి నిట్ఠం గన్త్వా ‘‘ఏవం మహానుభావో అయం నాగరాజా, కథం నామ ఇమస్స హత్థం గతో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అయం ధమ్మచారీ సీలవా నాగరాజా, చాతుద్దసీపన్నరసీసు ఉపోసథం ఉపవసన్తో అత్తనో సరీరం దానముఖే నియ్యాతేత్వా మహామగ్గసమీపే వమ్మికమత్థకే నిపజ్జతి, తత్థాయమేతేన గహితో, ఇమస్స దేవచ్ఛరాపటిభాగా అనేకసహస్సా ఇత్థియో, దేవలోకసమ్పత్తిసదిసా నాగభవనసమ్పత్తి, అయం మహిద్ధికో మహానుభావో సకలపథవిం పరివత్తేతుం సమత్థో, కేవలం ‘సీలం మే భిజ్జిస్సతీ’తి ఏవరూపం విప్పకారం దుక్ఖఞ్చ అనుభోతీ’’తి చ సుత్వా సంవేగప్పత్తో తావదేవ తస్స అహితుణ్డికస్స బ్రాహ్మణస్స బహుం ధనం మహన్తఞ్చ యసం ఇస్సరియఞ్చ దత్వా – ‘‘హన్ద, భో, ఇమం నాగరాజానం విస్సజ్జేహీ’’తి విస్సజ్జాపేసి.

మహాసత్తో నాగవణ్ణం అన్తరధాపేత్వా మాణవకవణ్ణేన దేవకుమారో వియ అట్ఠాసి. సుమనాపి ఆకాసతో ఓతరిత్వా తస్స సన్తికే అట్ఠాసి. నాగరాజా రఞ్ఞో అఞ్జలిం కత్వా ‘‘ఏహి, మహారాజ, మయ్హం నివేసనం పస్సితుం ఆగచ్ఛాహీ’’తి యాచి. తేనాహ భగవా –

‘‘ముత్తో చమ్పేయ్యకో నాగో, రాజానం ఏతదబ్రవి;

‘నమో తే కాసిరాజత్థు, నమో తే కాసివడ్ఢన;

అఞ్జలిం తే పగ్గణ్హామి, పస్సేయ్యం మే నివేసన’’న్తి.

అథ రాజా తస్స నాగభవనగమనం అనుజాని. మహాసత్తో తం సపరిసం గహేత్వా నాగభవనం నేత్వా అత్తనో ఇస్సరియసమ్పత్తిం దస్సేత్వా కతిపాహం తత్థ వసాపేత్వా భేరిం చరాపేసి – ‘‘సబ్బా రాజపరిసా యావదిచ్ఛకం హిరఞ్ఞసువణ్ణాదికం ధనం గణ్హతూ’’తి. రఞ్ఞో చ అనేకేహి సకటసతేహి ధనం పేసేసి. ‘‘మహారాజ, రఞ్ఞా నామ దానం దాతబ్బం, సీలం రక్ఖితబ్బం, ధమ్మికా రక్ఖావరణగుత్తి సబ్బత్థ సంవిదహితబ్బా’’తి దసహి రాజధమ్మకథాహి ఓవదిత్వా విస్సజ్జేసి. రాజా మహన్తేన యసేన నాగభవనా నిక్ఖమిత్వా బారాణసిమేవ గతో. తతో పట్ఠాయ కిర జమ్బుదీపతలే హిరఞ్ఞసువణ్ణం జాతం. మహాసత్తో సీలాని రక్ఖిత్వా అన్వద్ధమాసం ఉపోసథకమ్మం కత్వా సపరిసో సగ్గపురం పూరేసి.

తదా అహితుణ్డికో దేవదత్తో అహోసి, సుమనా రాహులమాతా, ఉగ్గసేనో సారిపుత్తత్థేరో, చమ్పేయ్యకో నాగరాజా లోకనాథో.

తస్స ఇధాపి యథారహం సేసపారమియో నిద్ధారేతబ్బా. ఇధ బోధిసత్తస్స అచ్ఛరియానుభావా హేట్ఠా వుత్తనయా ఏవాతి.

చమ్పేయ్యనాగచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.