౨. భూరిదత్తచరియావణ్ణనా
౧౧. దుతియే భూరిదత్తోతి భూరిసమదత్తో. దత్తోతి హి తదా బోధిసత్తస్స మాతాపితూహి కతం నామం. యస్మా పనేసో నాగభవనే విరూపక్ఖమహారాజభవనే తావతింసభవనే చ ఉప్పన్నే పఞ్హే సమ్మదేవ వినిచ్ఛినాతి, ఏకదివసఞ్చ విరూపక్ఖమహారాజే నాగపరిసాయ సద్ధిం తిదసపురం గన్త్వా సక్కం పరివారేత్వా నిసిన్నే దేవానమన్తరే పఞ్హో సముట్ఠాసి. తం కోచి కథేతుం నాసక్ఖి. సక్కేన పన అనుఞ్ఞాతో పల్లఙ్కవరగతో హుత్వా మహాసత్తోవ కథేసి. అథ నం దేవరాజా దిబ్బగన్ధపుప్ఫేహి పూజేత్వా ‘‘దత్త, త్వం పథవిసమాయ విపులాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో ఇతో పట్ఠాయ భూరిదత్తో నామా’’తి ఆహ. భూరీతి హి పథవియా నామం, తస్మా భూరిసమతాయ భూతే అత్థే రమతీతి చ భూరిసఙ్ఖాతాయ మహతియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతత్తా మహాసత్తో ‘‘భూరిదత్తో’’తి పఞ్ఞాయిత్థ. మహతియా పన నాగిద్ధియా సమన్నాగతత్తా మహిద్ధికో చాతి.
అతీతే హి ఇమస్మింయేవ కప్పే బారాణసిరఞ్ఞో పుత్తో పితరా రట్ఠతో పబ్బాజితో వనే వసన్తో అఞ్ఞతరాయ నాగమాణవికాయ సంవాసం కప్పేసి. తేసం సంవాసమన్వాయ ద్వే దారకా జాయింసు – పుత్తో చ ధీతా చ. పుత్తస్స ‘‘సాగరబ్రహ్మదత్తో’’తి నామం కరింసు ధీతాయ ‘‘సముద్దజా’’తి. సో అపరభాగే పితు అచ్చయేన బారాణసిం గన్త్వా రజ్జం కారేసి. అథ ధతరట్ఠో నామ నాగరాజా పఞ్చయోజనసతికే నాగభవనే నాగరజ్జం కారేన్తో తం అభూతవాదికేన చిత్తచూళేన నామ కచ్ఛపేన ‘‘బారాణసిరాజా అత్తనో ధీతరం తుయ్హం దాతుకామో, సా ఖో పన రాజధీతా సముద్దజా నామ అభిరూపా దస్సనీయా పాసాదికా చా’’తి కథితం సుత్వా ధతరట్ఠో చత్తారో నాగమాణవకే పేసేత్వా తం దాతుం అనిచ్ఛన్తం నాగవిభింసికాయ భింసాపేత్వా ‘‘దమ్మీ’’తి వుత్తే మహన్తం పణ్ణాకారం పేసేత్వా మహతియా నాగిద్ధియా మహన్తేన పరివారేన తస్స ధీతరం నాగభవనం నేత్వా అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేసి.
సా అపరభాగే ధతరట్ఠం పటిచ్చ సుదస్సనో, దత్తో, సుభోగో, అరిట్ఠోతి చత్తారో పుత్తే పటిలభి. తేసు దత్తో బోధిసత్తో, సో పుబ్బే వుత్తనయేనేవ సక్కేన తుట్ఠచిత్తేన ‘‘భూరిదత్తో’’తి గహితనామత్తా ‘‘భూరిదత్తో’’త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. అథ నేసం పితా యోజనసతికం యోజనసతికం రజ్జం భాజేత్వా అదాసి. మహన్తో యసో అహోసి. సోళససోళసనాగకఞ్ఞాసహస్సాని పరివారయింసు. పితుపి ఏకయోజనసతమేవ రజ్జం అహోసి. తయో పుత్తా మాసే మాసే మాతాపితరో పస్సితుం ఆగచ్ఛన్తి, బోధిసత్తో పన అన్వద్ధమాసం ఆగచ్ఛతి.
సో ఏకదివసం విరూపక్ఖమహారాజేన సద్ధిం సక్కస్స ఉపట్ఠానం గతో వేజయన్తపాసాదం సుధమ్మదేవసభం పారిచ్ఛత్తకకోవిళారం పణ్డుకమ్బలసిలాసనం దేవచ్ఛరాపరివారం అతిమనోహరం సక్కసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘ఏత్తకమత్తమ్పి నాగత్తభావే ఠితస్స దుల్లభం, కుతో సమ్మాసమ్బోధీ’’తి నాగత్తభావం జిగుచ్ఛిత్వా ‘‘నాగభవనం గన్త్వా ఉపోసథవాసం వసిత్వా సీలమేవ పగ్గణ్హిస్సామి, తం బోధిపరిపాచనం హోతి, ఇమస్మిం దేవలోకే ఉప్పత్తికారణం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా నాగభవనం గన్త్వా మాతాపితరో ఆహ – ‘‘అమ్మతాతా, అహం ఉపోసథకమ్మం కరిస్సామీ’’తి. తేహి ‘‘ఇధేవ ఉపోసథం ఉపవసాహి, బహిగతానం నాగానం మహన్తం భయ’’న్తి వుత్తే ఏకవారం తథా కత్వా నాగకఞ్ఞాహి ఉపద్దుతో పునవారే మాతాపితూనం అనారోచేత్వా అత్తనో భరియం ఆమన్తేత్వా ‘‘భద్దే, అహం మనుస్సలోకం గన్త్వా యమునాతీరే మహానిగ్రోధరుక్ఖో అత్థి తస్స అవిదూరే వమ్మికమత్థకే భోగే ఆభుజిత్వా చతురఙ్గసమన్నాగతం ఉపోసథం అధిట్ఠాయ నిపజ్జిత్వా ‘‘ఉపోసథకమ్మం కరిస్సామీ’’తి నాగభవనతో నిక్ఖమిత్వా తథా కరోతి. తేన వుత్తం ‘‘విరూపక్ఖేన మహారఞ్ఞా, దేవలోకమగఞ్ఛహ’’న్తిఆది.
తత్థ విరూపక్ఖేన మహారఞ్ఞాతి విరూపక్ఖేన నామ నాగాధిపతిమహారాజేన. దేవలోకన్తి తావతింసదేవలోకం. అగఞ్ఛహన్తి అగఞ్ఛిం, ఉపసఙ్కమిం అహం.
౧౨. తత్థాతి తస్మిం దేవలోకే. పస్సిం త్వాహన్తి అద్దక్ఖిం అహం తు-సద్దో నిపాతమత్తో. ఏకన్తం సుఖసమప్పితేతి ఏకన్తం అచ్చన్తమేవ సుఖేన సమఙ్గీభూతే. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, ఛ ఫస్సాయతనికా నామ సగ్గా. యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, న సుకరం అక్ఖానేన పాపుణితుం యావ సుఖా సగ్గా’’తి (మ. ని. ౩.౨౫౫) చ. తంసగ్గగమనత్థాయాతి తస్మిం సగ్గస్మిం ఉప్పత్తివసేన గమనత్థాయ. సీలబ్బతన్తి సీలసఙ్ఖాతం వతం. అథ వా సీలబ్బతన్తి ఉపోసథసీలఞ్చేవ ‘‘మమ చమ్మం చమ్మత్థికా హరన్తూ’’తిఆదినా అత్తనో సరీరావయవపరిచ్చాగసమాదియనసఙ్ఖాతం వతఞ్చ.
౧౩. సరీరకిచ్చన్తి ముఖధోవనాదిసరీరపటిజగ్గనం. భుత్వా యాపనమత్తకన్తి ఇన్ద్రియాని నిబ్బిసేవనాని కాతుం సరీరట్ఠితిమత్తకం ఆహారం ఆహరిత్వా. చతురో అఙ్గేతి చత్తారి అఙ్గాని. అధిట్ఠాయాతి అధిట్ఠహిత్వా. సేమీతి సయామి.
౧౪. ఛవియాతిఆది తేసం చతున్నం అఙ్గానం దస్సనం. తత్థ చ ఛవిచమ్మానం విస్సజ్జనం ఏకం అఙ్గం, సేసాని ఏకేకమేవ, మంసగ్గహణేనేవ చేత్థ రుధిరమ్పి సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ఏతేనాతి ఏతేహి. హరాతు సోతి యస్స ఏతేహి ఛవిఆదీహి కరణీయం అత్థి, తస్స మయా దిన్నమేవేతం. సబ్బం సో హరతూతి అత్తనో అత్తభావే అనపేక్ఖపవారణం పవారేతి.
ఏవం మహాసత్తస్స ఇమినా నియామేనేవ అన్వద్ధమాసం ఉపోసథకమ్మం కరోన్తస్స దీఘో అద్ధా వీతివత్తో. ఏవం గచ్ఛన్తే కాలే ఏకదివసం అఞ్ఞతరో నేసాదబ్రాహ్మణో సోమదత్తేన నామ అత్తనో పుత్తేన సహ తం ఠానం పత్వా అరుణుగ్గమనసమయే నాగకఞ్ఞాహి పరివారియమానం మహాసత్తం దిస్వా తస్స సన్తికం అగమాసి. తావదేవ నాగకఞ్ఞాయో పథవియం నిముజ్జిత్వా నాగభవనమేవ గతా. బ్రాహ్మణో మహాసత్తం పుచ్ఛి – ‘‘కో ను ఖో త్వం, మారిస, దేవో వా యక్ఖో వా నాగో వా’’తి? బోధిసత్తో యథాభూతం అత్తానం ఆవి కత్వా సచాయం ఇతో గచ్ఛేయ్య, ఇధ మే వాసం మహాజనస్స పాకటం కరేయ్య, తేన మే ఉపోసథవాసస్స అన్తరాయోపి సియా. యంనూనాహం ఇతో ఇమం నాగభవనం నేత్వా మహతియా సమ్పత్తియా యోజేయ్యం. ఏవాయం తత్థేవ అభిరమిస్సతి, తేన మే ఉపోసథకమ్మం అద్ధనియం సియాతి. అథ నం ఆహ – ‘‘బ్రాహ్మణ, మహన్తం తే యసం దస్సామి, రమణీయం నాగభవనం, ఏహి తత్థ గచ్ఛామా’’తి. సామి, పుత్తో మే అత్థి, తస్మిం ఆగచ్ఛన్తే ఆగమిస్సామీతి. గచ్ఛ, బ్రాహ్మణ, పుత్తం ఆనేహీతి. బ్రాహ్మణో గన్త్వా పుత్తస్స తమత్థం ఆరోచేత్వా తం ఆనేసి. మహాసత్తో తే ఉభోపి ఆదాయ అత్తనో ఆనుభావేన నాగభవనం ఆనేసి. తేసం తత్థ దిబ్బో అత్తభావో పాతుభవి. అథ తేసం మహాసత్తో దిబ్బసమ్పత్తిం దత్వా చత్తారి చత్తారి నాగకఞ్ఞాసతాని అదాసి. తే మహతిం సమ్పత్తిం అనుభవింసు.
బోధిసత్తోపి అప్పమత్తో ఉపోసథకమ్మం కరోతి. అన్వద్ధమాసం మాతాపితూనం ఉపట్ఠానం గన్త్వా ధమ్మకథం కథేత్వా తతో చ బ్రాహ్మణస్స సన్తికం గన్త్వా ఆరోగ్యం పుచ్ఛిత్వా ‘‘యేన తే అత్థో, తం వదేయ్యాసీ’’తి ఆపుచ్ఛిత్వా ‘‘అనుక్కణ్ఠమానో అభిరమా’’తి వత్వా సోమదత్తేనపి సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా అత్తనో నివేసనం గచ్ఛతి. బ్రాహ్మణో సంవచ్ఛరం తత్థ వసిత్వా మన్దపుఞ్ఞతాయ ఉక్కణ్ఠిత్వా అనిచ్ఛమానమ్పి పుత్తం గహేత్వా బోధిసత్తం ఆపుచ్ఛిత్వా తేన దీయమానం బహుం ధనం సబ్బకామదదం మణిరతనమ్పి అలక్ఖికతాయ అగ్గహేత్వా ‘‘మనుస్సలోకం గన్త్వా పబ్బజిస్సామీ’’తి ఆహ. మహాసత్తో నాగమాణవకే ఆణాపేత్వా తం సపుత్తకం మనుస్సలోకం పాపేసి. తే ఉభోపి దిబ్బాభరణాని దిబ్బవత్థాని చ ఓముఞ్చిత్వా న్హాయితుం ఏకం పోక్ఖరణిం ఓతరింసు, తస్మిం ఖణే తాని అన్తరధాయిత్వా నాగభవనమేవ అగమంసు. అథ పఠమనివత్థకాసావపిలోతికావ సరీరే పటిముఞ్చి, ధనుసరసత్తియో గహేత్వా అరఞ్ఞం గన్త్వా మిగే వధిత్వా పురిమనియామేనేవ జీవికం కప్పేసుం.
తేన చ సమయేన అఞ్ఞతరో తాపసో సుపణ్ణరాజతో లద్ధం అలమ్పాయనమన్తం తస్స అనుచ్ఛవికాని ఓసధాని మన్తూపచారఞ్చ అత్తానం ఉపట్ఠహన్తస్స అఞ్ఞతరస్స బ్రాహ్మణస్స అదాసి. సో ‘‘లద్ధో మే జీవికూపాయో’’తి కతిపాహం వసిత్వా తాపసం ఆపుచ్ఛిత్వా పక్కమన్తో అనుపుబ్బేన యమునాతీరం పత్వా తం మన్తం సజ్ఝాయన్తో మహామగ్గేన గచ్ఛతి. తదా బోధిసత్తస్స భవనతో తస్స పరిచారికా నాగమాణవికా తం సబ్బకామదదం మణిరతనం ఆదాయ యమునాతీరే వాలుకారాసిమత్థకే ఠపేత్వా తస్సోభాసేన రత్తియం కీళిత్వా అరుణుగ్గమనే తస్స బ్రాహ్మణస్స మన్తసద్దం సుత్వా ‘‘సుపణ్ణో’’తి సఞ్ఞాయ భయతజ్జితా మణిరతనం అగ్గహేత్వా పథవియం నిముజ్జిత్వా నాగభవనం అగమంసు.
బ్రాహ్మణో తం మణిరతనం ఆదాయ పాయాసి. తస్మిం ఖణే సో నేసాదబ్రాహ్మణో పుత్తేన సద్ధిం మిగవధాయ అరఞ్ఞం గచ్ఛన్తో తస్స హత్థే తం మణిరతనం దిస్వా ‘‘ఇదం భూరిదత్తస్స సబ్బకామదదం మణిరతన’’న్తి సఞ్జానిత్వా తం గణ్హితుకామో తేన సద్ధిం అల్లాపసల్లాపం కత్వా మన్తవాదిభావం జానిత్వా ఏవమాహ – ‘‘సచే మే త్వం ఇమం మణిరతనం దస్ససి, ఏవాహం తే మహానుభావం నాగం దస్సేస్సామి, యం త్వం గహేత్వా గామనిగమరాజధానియో చరన్తో బహుధనం లచ్ఛసీ’’తి. ‘‘తేన హి దస్సేత్వా గణ్హాహీ’’తి వుత్తే తం ఆదాయ బోధిసత్తం ఉపోసథకరణట్ఠానే వమ్మికమత్థకే భోగే ఆభుజిత్వా నిపన్నం అవిదూరే ఠితో హత్థం పసారేత్వా దస్సేసి.
మహాసత్తో తం నేసాదం దిస్వా ‘‘అయం ఉపోసథస్స మే అన్తరాయం కరేయ్యాతి నాగభవనం నేత్వా మహాసమ్పత్తియం పతిట్ఠాపితోపి న ఇచ్ఛి. తతో అపక్కమిత్వా సయం గన్తుకామో మయా దీయమానమ్పి మణిరతనం గణ్హితుం న ఇచ్ఛి. ఇదాని పన అహిగుణ్డికం గహేత్వా ఆగచ్ఛతి. సచాహం ఇమస్స మిత్తదుబ్భినో కుజ్ఝేయ్యం, సీలం మే ఖణ్డం భవిస్సతి. మయా ఖో పన పఠమంయేవ చతురఙ్గసమన్నాగతో ఉపోసథో అధిట్ఠితో, సో యథాధిట్ఠితోవ హోతు. అలమ్పాయనో మం ఛిన్దతు వా మా వా, నేవస్స కుజ్ఝిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా అక్ఖీని నిమ్మీలేత్వా అధిట్ఠానపారమిం పురేచారికం కత్వా భోగన్తరే సీసం పక్ఖిపిత్వా నిచ్చలోవ హుత్వా నిపజ్జి. నేసాదబ్రాహ్మణోపి ‘‘భో అలమ్పాయన, ఇమం నాగం గణ్హ, మణిం మే దేహీ’’తి ఆహ. అలమ్పాయనో నాగం దిస్వా తుట్ఠో మణిం కిస్మిఞ్చి అగణేత్వా ‘‘గణ్హ, బ్రాహ్మణా’’తి హత్థే ఖిపి. సో తస్స హత్థతో భస్సిత్వా పథవియం పతితమత్తోవ పథవిం పవిసిత్వా నాగభవనమేవ గతో. నేసాదబ్రాహ్మణో మణిరతనతో భూరిదత్తేన సద్ధిం మిత్తభావతో చ పరిహాయిత్వా నిప్పచ్చయోవ పక్కన్తో.
౧౫. అలమ్పాయనోపి మహానుభావేహి ఓసధేహి అత్తనో సరీరం మక్ఖేత్వా థోకం ఖాదిత్వా ఖేళం అత్తనో కాయస్మిం పరిభావేత్వా దిబ్బమన్తం జప్పన్తో బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా ఆకడ్ఢిత్వా సీసే దళ్హం గణ్హన్తో ముఖమస్స వివరిత్వా ఓసధం ఖాదిత్వా ముఖే సహఖేళం ఓసిఞ్చి. సుచిజాతికో మహాసత్తో సీలభేదభయేన అకుజ్ఝిత్వా అక్ఖీని న ఉమ్మీలేసి. అథ నం ఓసధమన్తబలేన నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా హేట్ఠా సీసం కత్వా సఞ్చాలేత్వా గహితగోచరం ఛడ్డాపేత్వా భూమియం దీఘసో నిపజ్జాపేత్వా మసూరకం మద్దన్తో వియ హత్థేహి పరిమద్ది. అట్ఠీని చుణ్ణియమానాని వియ అహేసుం.
పున నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా దుస్సం పోథేన్తో వియ పోథేసి. మహాసత్తో ఏవరూపం దుక్ఖం అనుభోన్తోపి నేవ కుజ్ఝిత్థ. అఞ్ఞదత్థు అత్తనో సీలమేవ ఆవజ్జేసి. ఇతి సో మహాసత్తం దుబ్బలం కత్వా వల్లీహి పేళం సజ్జేత్వా మహాసత్తం తత్థ పక్ఖిపి. సరీరం పనస్స మహన్తం తత్థ న పవిసతి. అథ నం పణ్హియా కోట్టేన్తో పవేసేత్వా పేళం ఆదాయ ఏకం గామం గన్త్వా గామమజ్ఝే ఓతారేత్వా ‘‘నాగస్స నచ్చం దట్ఠుకామా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి సద్దమకాసి. సకలగామవాసినో సన్నిపతింసు. తస్మిం ఖణే అలమ్పాయనో ‘‘నిక్ఖమ మహానాగా’’తి ఆహ. మహాసత్తో చిన్తేసి – ‘‘అజ్జ మయా పరిసం తోసేన్తేన కీళితుం వట్టతి, ఏవం అలమ్పాయనో బహుధనం లభిత్వా తుట్ఠో మం విస్సజ్జేస్సతి, యం యం ఏస మం కారేతి, తం తం కరిస్సామీ’’తి.
అథ నం సో పేళతో నిక్ఖమన్తం ‘‘మహా హోహీ’’తి ఆహ, సో మహా అహోసి. ‘‘ఖుద్దకో వట్టో విఫణో ఏకఫణో ద్విఫణో యావ సహస్సఫణో ఉచ్చో నీచో దిస్సమానకాయో అదిస్సమానకాయో దిస్సమానఉపడ్ఢకాయో నీలో పీతో లోహితో ఓదాతో మఞ్జిట్ఠో హోహి, ధూమం విస్సజ్జేహి, జాలసిఖం ఉదకఞ్చ విస్సజ్జేహీ’’తి వుత్తే తేన వుత్తం తం తం ఆకారం నిమ్మినిత్వా నచ్చం దస్సేసి. తం దిస్వా మనుస్సా అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతా బహుం హిరఞ్ఞసువణ్ణవత్థాలఙ్కారాదిం అదంసు. ఇతి తస్మిం గామే సతసహస్సమత్తం లభి. సో కిఞ్చాపి మహాసత్తం గణ్హన్తో ‘‘సహస్సం లభిత్వా తం విస్సజ్జేస్సామీ’’తి ఆహ. తం పన ధనం లభిత్వా ‘‘గామకేపి తావ మయా ఏత్తకం ధనం లద్ధం, నగరే కిర బహుధనం లభిస్సామీ’’తి ధనలోభేన న ముఞ్చి.
సో తస్మిం గామే కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా రతనమయం పేళం కారేత్వా తత్థ మహాసత్తం పక్ఖిపిత్వా సుఖయానకం ఆరుయ్హ మహన్తేన పరివారేన గామనిగమరాజధానీసు తం కీళాపేత్వా బారాణసిం పాపుణి, నాగరాజస్స మధులాజం దేతి, అబద్ధసత్తుఞ్చ దేతి. సో గోచరం న గణ్హి అవిస్సజ్జనభయేన. గోచరం అగణ్హన్తమ్పి చ నం చత్తారో నగరద్వారే ఆదిం కత్వా తత్థ తత్థ మాసమత్తం కీళాపేసి. తేన వుత్తం ‘‘సంసితో అకతఞ్ఞునా’’తిఆది.
తత్థ సంసితోతి ఏసో నాగో అముకస్స నిగ్రోధరుక్ఖస్స సమీపే వమ్మికమత్థకే సయితోతి ఏవం ఠానం దస్సేత్వా కథితో. అకతఞ్ఞునాతి అత్తనా కతం ఉపకారం అజానన్తేన మిత్తదుబ్భినా నేసాదబ్రాహ్మణేనాతి అధిప్పాయో. అలమ్పాయనోతి అలమ్పాయనవిజ్జాపరిజప్పనేన ‘‘అలమ్పాయనో’’తి ఏవం లద్ధనామో అహితుణ్డికబ్రాహ్మణో. మమగ్గహీతి మం అగ్గహేసి. కీళేతి మం తహిం తహిన్తి తత్థ తత్థ గామనిగమరాజధానీసు అత్తనో జీవికత్థం మం కీళాపేతి.
౧౭. తిణతోపి లహుకో మమాతి అత్తనో జీవితపరిచ్చాగో తిణసలాకపరిచ్చాగతోపి లహుకో హుత్వా మమ ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. పథవీఉప్పతనం వియాతి సీలవీతిక్కమో పన చతునహుతాధికద్వియోజనసతసహస్సబహలాయ మహాపథవియా పరివత్తనం వియ తతోపి తం భారియతరం హుత్వా మయ్హం ఉపట్ఠాతీతి దస్సేతి.
౧౮. నిరన్తరం జాతిసతన్తి మమ జాతీనం అనేకసతమ్పి అనేకసతాసుపి జాతీసు నిరన్తరమేవ సీలస్స అవీతిక్కమనహేతు. మమ జీవితం చజేయ్యం చజితుం సక్కోమి. నేవ సీలం పభిన్దేయ్యన్తి సీలం పన సమాదిన్నం ఏకమ్పి నేవ భిన్దేయ్యం న వినాసేయ్యం. చతుద్దీపాన హేతూతి చక్కవత్తిరజ్జసిరియాపి కారణాతి దస్సేతి.
౧౯. ఇదాని యదత్థం అత్తనో జీవితమ్పి పరిచ్చజిత్వా తదా సీలమేవ రక్ఖితం, తాయ చ సీలరక్ఖాయ తథా అనత్థకారకేసు నేసాదఅలమ్పాయనబ్రాహ్మణేసు చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం న కతం, తం దస్సేతుం ‘‘అపి చా’’తి ఓసానగాథమాహ. తం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ.
ఏవం పన మహాసత్తే అహితుణ్డికహత్థగతే తస్స మాతా దుస్సుపినం దిస్వా పుత్తఞ్చ తత్థ అపస్సన్తీ సోకాభిభూతా అహోసి. అథస్సా జేట్ఠపుత్తో సుదస్సనో తం పవత్తిం సుత్వా సుభోగం ‘‘హిమవన్తం గన్త్వా పఞ్చసు మహానదీసు సత్తసు మహాసరేసు భూరిదత్తం ఉపధారేత్వా ఏహీ’’తి పహిణి. కాణారిట్ఠం ‘‘దేవలోకం గన్త్వా సచే దేవతాహి ధమ్మం సోతుకామాహి భూరిదత్తో తత్థ నీతో, తతో నం ఆనేహీ’’తి పహిణి. సయం పన ‘‘మనుస్సలోకే గవేసిస్సామీ’’తి తాపసవేసేన నాగభవనతో నిక్ఖమి. అచ్చిముఖీ నామస్స వేమాతికా భగినీ బోధిసత్తే అధిమత్తసినేహా తం అనుబన్ధి. తం మణ్డూకచ్ఛాపిం కత్వా జటన్తరే పక్ఖిపిత్వా మహాసత్తస్స ఉపోసథకరణట్ఠానం ఆదిం కత్వా సబ్బత్థ గవేసన్తో అనుక్కమేన బారాణసిం పత్వా రాజద్వారం అగమాసి. తదా అలమ్పాయనో రాజఙ్గణే మహాజనస్స మజ్ఝే రఞ్ఞో భూరిదత్తస్స కీళం దస్సేతుం పేళం వివరిత్వా ‘‘ఏహి మహానాగా’’తి సఞ్ఞమదాసి.
మహాసత్తో సీసం నీహరిత్వా ఓలోకేన్తో జేట్ఠభాతికం దిస్వా పేళతో నిక్ఖమ్మ తదభిముఖో పాయాసి. మహాజనో భీతో పటిక్కమి. సో గన్త్వా తం అభివాదేత్వా నివత్తిత్వా పేళమేవ పావిసి. అలమ్పాయనో ‘‘ఇమినా అయం తాపసో దట్ఠో’’తి సఞ్ఞాయ ‘‘మా భాయి, మా భాయీ’’తి ఆహ. సుదస్సనో ‘‘అయం నాగో మయ్హం కిం కరిస్సతి, మయా సదిసో అహితుణ్డికో నామ నత్థీ’’తి తేన వాదప్పటివాదం సముట్ఠాపేత్వా ‘‘త్వం ఇమం నాగం గహేత్వా గజ్జసి, అహం తం ఇమాయ మణ్డూకచ్ఛాపియా ఇచ్ఛన్తో నాసయిస్సామీ’’తి భగినిం పక్కోసిత్వా హత్థం పసారేసి. సా తస్స సద్దం సుత్వా జటన్తరే నిపన్నా తిక్ఖత్తుం మణ్డూకవస్సితం వస్సిత్వా నిక్ఖమిత్వా అంసకూటే నిసీదిత్వా ఉప్పతిత్వా తస్స హత్థతలే తీణి విసబిన్దూని పాతేత్వా పున తస్స జటన్తరమేవ పావిసి.
సుదస్సనో విసబిన్దుం దస్సేత్వా ‘‘ఇదం బిన్దుం సచే పథవియం పాతేస్సతి, ఓసధితిణవనప్పతయో సబ్బే నస్సిస్సన్తి. సచే ఆకాసే ఖిపిస్సతి, సత్తవస్సాని దేవో న వస్సిస్సతి. సచే ఉదకే పాతేస్సతి, యావతా తత్థ ఉదకజాతా పాణా సబ్బే మరేయ్యు’’న్తి వత్వా రాజానం సద్దహాపేతుం తయో ఆవాటే ఖణాపేత్వా ఏకం నానాభేసజ్జానం పూరేసి, దుతియం గోమయస్స, తతియం దిబ్బోసధానఞ్చేవ పూరేత్వా మజ్ఝే ఆవాటే విసబిన్దుం పక్ఖిపి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ధూమాయిత్వా జాలా ఉట్ఠహి. సా గన్త్వా గోమయావాటం గణ్హి. తతోపి జాలా ఉట్ఠాయ దిబ్బోసధపుణ్ణం గహేత్వా దిబ్బోసధాని ఝాపేత్వా నిబ్బాయి. అలమ్పాయనం తత్థ ఆవాటస్స అవిదూరే ఠితం ఉసుమా ఫరిత్వా సరీరచ్ఛవిం ఉప్పాటేత్వా గతా. సేతకుట్ఠీ అహోసి. సో భయతజ్జితో ‘‘నాగరాజానం విస్సజ్జేమీ’’తి తిక్ఖత్తుం వాచం నిచ్ఛారేసి. తం సుత్వా బోధిసత్తో రతనపేళాయ నిక్ఖమిత్వా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం అత్తభావం మాపేత్వా దేవలీళాయ ఠితో. సుదస్సనో చ అచ్చిముఖీ చ తథేవ అట్ఠంసు.
తతో సుదస్సనో అత్తనో భాగినేయ్యభావం రఞ్ఞో ఆరోచేసి. తం సుత్వా రాజా తే ఆలిఙ్గిత్వా సీసే చుమ్బిత్వా అన్తేపురం నేత్వా మహన్తం సక్కారసమ్మానం కత్వా భూరిదత్తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కరోన్తో ‘‘తాత, ఏవం మహానుభావం తం అలమ్పాయనో కథం గణ్హీ’’తి పుచ్ఛి. సో సబ్బం విత్థారేన కథేత్వా ‘‘మహారాజ, రఞ్ఞా నామ ఇమినా నియామేన రజ్జం కారేతుం వట్టతీ’’తి మాతులస్స ధమ్మం దేసేసి. అథ సుదస్సనో ‘‘మాతుల, మమ మాతా భూరిదత్తం అపస్సన్తీ కిలమతి, న సక్కా అమ్హేహి ఇధ పపఞ్చం కాతు’’న్తి మాతులం ఆపుచ్ఛిత్వా భూరిదత్తఅచ్చిముఖీహి సద్ధిం నాగభవనమేవ గతో.
అథ తత్థ మహాపురిసో గిలానసేయ్యాయ నిపన్నో గిలానపుచ్ఛనత్థం ఆగతాయ మహతియా నాగపరిసాయ వేదే చ యఞ్ఞే చ బ్రాహ్మణే చ సమ్భావేత్వా కాణారిట్ఠే కథేన్తే తం వాదం భిన్దిత్వా నానానయేహి ధమ్మం దేసేత్వా సీలసమ్పదాయ దిట్ఠిసమ్పదాయ చ పతిట్ఠాపేత్వా యావజీవం సీలాని రక్ఖిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా ఆయుపరియోసానే సగ్గపురం పూరేసి.
తదా మాతాపితరో మహారాజకులాని అహేసుం. నేసాదబ్రాహ్మణో దేవదత్తో, సోమదత్తో ఆనన్దో, అచ్చిముఖీ ఉప్పలవణ్ణా, సుదస్సనో సారిపుత్తో, సుభోగో మహామోగ్గల్లానో, కాణారిట్ఠో సునక్ఖత్తో, భూరిదత్తో లోకనాథో.
తస్స ఇధాపి సేసపారమియో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ నిద్ధారేతబ్బా. ఇధాపి యోజనసతికే అత్తనో నాగభవనట్ఠానే సోళసహి నాగకఞ్ఞాసహస్సేహి చిత్తరూపం వియ పరిచారియమానో దేవలోకసమ్పత్తిసదిసే నాగలోకిస్సరియే ఠితోపి ఇస్సరియమదం అకత్వా అన్వద్ధమాసం మాతాపితుఉపట్ఠానం, కులే జేట్ఠాపచాయనం, సకలాయ నాగపరిసాయ చాతుమహారాజికపరిసాయ తావతింసపరిసాయ చ సముట్ఠితపఞ్హానం తంతంపరిసమజ్ఝే కుముదనాలకలాపం వియ సునిసితసత్థేన అత్తనో పఞ్ఞాసత్థేన తావదేవ పచ్ఛిన్దిత్వా తేసం చిత్తానుకూలధమ్మదేసనా, వుత్తప్పకారం భోగసమ్పత్తిం పహాయ అత్తనో సరీరజీవితనిరపేక్ఖం చతురఙ్గసమన్నాగతం ఉపోసథాధిట్ఠానం, తత్థ చ పటిఞ్ఞాయ విసంవాదనభయేన అహితుణ్డికహత్థగమనం, తస్మిఞ్చ ముఖే విసమిస్సఖేళపాతనం నఙ్గుట్ఠే గహేత్వా ఆవిఞ్ఛనం కడ్ఢనం భూమియం ఘంసనం మద్దనం పోథనన్తి ఏవమాదిం నానప్పకారవిప్పకారం కరోన్తేపి ఏవరూపం మహాదుక్ఖం అనుభవతోపి కుజ్ఝిత్వా ఓలోకనమత్తేన తం ఛారికం కాతుం సమత్థస్సాపి సీలపారమిం ఆవజ్జిత్వా సీలఖణ్డనభయేన ఈసకమ్పి చిత్తస్స వికారాభావో, ధనం లభాపేమీతి వా తస్స చిత్తానువత్తనం, సుభోగేన పునానీతస్స అకతఞ్ఞునో మిత్తదుబ్భిస్స నేసాదబ్రాహ్మణస్స సీలం అనధిట్ఠహిత్వాపి అకుజ్ఝనం, కాణారిట్ఠేన కథితం మిచ్ఛావాదం భిన్దిత్వా అనేకపరియాయేన ధమ్మం భాసిత్వా నాగపరిసాయ సీలేసు సమ్మాదిట్ఠియఞ్చ పతిట్ఠాపనన్తి ఏవమాదయో బోధిసత్తస్స గుణానుభావా విభావేతబ్బా. తేనేతం వుచ్చతి – ‘‘ఏవం అచ్ఛరియా హేతే…పే… ధమ్మస్స అనుధమ్మతో’’తి.
భూరిదత్తచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.