౧. మాతుపోసకచరియావణ్ణనా

౧. దుతియవగ్గస్స పఠమే కుఞ్జరోతి హత్థీ. మాతుపోసకోతి అన్ధాయ జరాజిణ్ణాయ మాతుయా పటిజగ్గనకో. మహియాతి భూమియం. గుణేనాతి సీలగుణేన, తదా మమ సదిసో నత్థి.

బోధిసత్తో హి తదా హిమవన్తప్పదేసే హత్థియోనియం నిబ్బత్తి. సో సబ్బసేతో అభిరూపో లక్ఖణసమ్పన్నో మహాహత్థీ అనేకహత్థిసతసహస్సపరివారో అహోసి. మాతా పనస్స అన్ధా. సో మధురఫలాఫలాని హత్థీనం హత్థేసు దత్వా మాతు పేసేతి. హత్థినో తస్సా అదత్వా సయం ఖాదన్తి. సో పరిగ్గణ్హన్తో తం పవత్తిం ఞత్వా ‘‘యూథం పహాయ మాతరమేవ పోసేస్సామీ’’తి రత్తిభాగే అఞ్ఞేసం హత్థీనం అజానన్తానం మాతరం గహేత్వా చణ్డోరణపబ్బతపాదం గన్త్వా ఏకం నళినిం ఉపనిస్సాయ ఠితాయ పబ్బతగుహాయ మాతరం ఠపేత్వా పోసేసి.

౨-౩. పవనే దిస్వా వనచరోతి ఏకో వనచరకో పురిసో తస్మిం మహావనే విచరన్తో మం దిస్వా. రఞ్ఞో మం పటివేదయీతి బారాణసిరఞ్ఞో మం ఆరోచేసి.

సో హి మగ్గమూళ్హో దిసం వవత్థపేతుం అసక్కోన్తో మహన్తేన సద్దేన పరిదేవి. బోధిసత్తోపి తస్స సద్దం సుత్వా ‘‘అయం పురిసో అనాథో, న ఖో పనేతం పతిరూపం, యం ఏస మయి ఠితే ఇధ వినస్సేయ్యా’’తి తస్స సన్తికం గన్త్వా తం భయేన పలాయన్తం దిస్వా ‘‘అమ్భో పురిస, నత్థి తే మం నిస్సాయ భయం, మా పలాయి, కస్మా త్వం పరిదేవన్తో విచరసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సామి, అహం మగ్గమూళ్హో అజ్జ మే సత్తమో దివసో’’తి వుత్తే ‘‘భో పురిస, మా భాయి, అహం తం మనుస్సపథే ఠపేస్సామీ’’తి తం అత్తనో పిట్ఠియం నిసీదాపేత్వా అరఞ్ఞతో నీహరిత్వా నివత్తి. సోపి పాపో ‘‘నగరం గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేస్సామీ’’తి రుక్ఖసఞ్ఞం పబ్బతసఞ్ఞఞ్చ కరోన్తోవ నిక్ఖమిత్వా బారాణసిం అగమాసి. తస్మిం కాలే రఞ్ఞో మఙ్గలహత్థీ మతో. సో పురిసో రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా మహాపురిసస్స అత్తనో దిట్ఠభావం ఆరోచేసి. తేన వుత్తం ‘‘తవానుచ్ఛవో, మహారాజ, గజో వసతి కాననే’’తిఆది.

తత్థ తవానుచ్ఛవోతి తవ ఓపవయ్హం కాతుం అనుచ్ఛవికో యుత్తో. న తస్స పరిక్ఖాయత్థోతి తస్స గహణే గమనుపచ్ఛేదనత్థం సమన్తతో ఖణితబ్బపరిక్ఖాయ వా కరేణుయా కణ్ణపుటేన అత్తానం పటిచ్ఛాదేత్వా ఖిత్తపాసరజ్జుయా బన్ధితబ్బఆళకసఙ్ఖాతఆలానేన వా యత్థ పవిట్ఠో కత్థచి గన్తుం న సక్కోతి, తాదిసవఞ్చనకాసుయా వా అత్థో పయోజనం నత్థి. సహగహితేతి గహణసమకాలం ఏవ. ఏహితీతి ఆగమిస్సతి.

రాజా ఇమం మగ్గదేసకం కత్వా అరఞ్ఞం గన్త్వా ‘‘ఇమినా వుత్తం హత్థినాగం ఆనేహీ’’తి హత్థాచరియం సహ పరివారేన పేసేసి. సో తేన సద్ధిం గన్త్వా బోధిసత్తం నళినిం పవిసిత్వా గోచరం గణ్హన్తం పస్సి. తేన వుత్తం –

౪. ‘‘తస్స తం వచనం సుత్వా, రాజాపి తుట్ఠమానసో;

పేసేసి హత్థిదమకం, ఛేకాచరియం సుసిక్ఖితం.

౫. ‘‘గన్త్వా సో హత్థిదమకో, అద్దస పదుమస్సరే;

భిసముళాలం ఉద్ధరన్తం, యాపనత్థాయ మాతుయా’’తి.

తత్థ ఛేకాచరియన్తి హత్థిబన్ధనాదివిధిమ్హి కుసలం హత్థాచరియం. సుసిక్ఖితన్తి హత్థీనం సిక్ఖాపనవిజ్జాయ నిట్ఠఙ్గమనేన సుట్ఠు సిక్ఖితం.

౬. విఞ్ఞాయ మే సీలగుణన్తి ‘‘భద్దో అయం హత్థాజానీయో న మన్దో, న చణ్డో, న వోమిస్ససీలో వా’’తి మమ సీలగుణం జానిత్వా. కథం? లక్ఖణం ఉపధారయీతి సుసిక్ఖితహత్థిసిప్పత్తా మమ లక్ఖణం సమన్తతో ఉపధారేసి. తేన సో ఏహి పుత్తాతి వత్వాన, మమ సోణ్డాయ అగ్గహి.

౭. బోధిసత్తో హత్థాచరియం దిస్వా – ‘‘ఇదం భయం మయ్హం ఏతస్స పురిసస్స సన్తికా ఉప్పన్నం, అహం ఖో పన మహాబలో హత్థిసహస్సమ్పి విద్ధంసేతుం సమత్థో, పహోమి కుజ్ఝిత్వా సరట్ఠకం సేనావాహనం నాసేతుం, సచే పన కుజ్ఝిస్సామి, సీలం మే భిజ్జిస్సతి, తస్మా సత్తీహి కోట్టియమానోపి న కుజ్ఝిస్సామీ’’తి చిత్తం అధిట్ఠాయ సీసం ఓనామేత్వా నిచ్చలోవ అట్ఠాసి. తేనాహ భగవా ‘‘యం మే తదా పాకతికం, సరీరానుగతం బల’’న్తిఆది.

తత్థ పాకతికన్తి సభావసిద్ధం. సరీరానుగతన్తి సరీరమేవ అనుగతం కాయబలం, న ఉపాయకుసలతాసఙ్ఖాతఞాణానుగతన్తి అధిప్పాయో. అజ్జ నాగసహస్సానన్తి అజ్జకాలే అనేకేసం హత్థిసహస్సానం సముదితానం. బలేన సమసాదిసన్తి తేసం సరీరబలేన సమసమమేవ హుత్వా సదిసం, న ఉపమామత్తేన. మఙ్గలహత్థికులే హి తదా బోధిసత్తో ఉప్పన్నోతి.

౮. యదిహం తేసం పకుప్పేయ్యన్తి మం గహణాయ ఉపగతానం తేసం అహం యది కుజ్ఝేయ్యం, తేసం జీవితమద్దనే పటిబలో భవేయ్యం. న కేవలం తేసఞ్ఞేవ, అథ ఖో యావ రజ్జమ్పి మానుసన్తి యతో రజ్జతో తేసం ఆగతానం మనుస్సానం సబ్బమ్పి రజ్జం పోథేత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణం కరేయ్యం.

౯. అపి చాహం సీలరక్ఖాయాతి ఏవం సమత్థోపి చ అహం అత్తని పతిట్ఠితాయ సీలరక్ఖాయ సీలగుత్తియా గుత్తో బన్ధో వియ. న కరోమి చిత్తే అఞ్ఞథత్తన్తి తస్స సీలస్స అఞ్ఞథత్తభూతం తేసం సత్తానం పోథనాదివిధిం మయ్హం చిత్తే న కరోమి, తత్థ చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేమి. పక్ఖిపన్తం మమాళకేతి ఆలానత్థమ్భే పక్ఖిపన్తం, ‘‘దిస్వాపీ’’తి వచనసేసో. కస్మాతి చే, సీలపారమిపూరియా ఈదిసేసు ఠానేసు సీలం అఖణ్డేన్తస్స మే నచిరస్సేవ సీలపారమీ పరిపూరేస్సతీతి సీలపారమిపరిపూరణత్థం తస్స అఞ్ఞథత్తం చిత్తే న కరోమీతి యోజనా.

౧౦. ‘‘యది తే మ’’న్తి గాథాయపి సీలరక్ఖాయ దళ్హం కత్వా సీలస్స అధిట్ఠితభావమేవ దస్సేతి. తత్థ కోట్టేయ్యున్తి భిన్దేయ్యుం. సీలఖణ్డభయా మమాతి మమ సీలస్స ఖణ్డనభయేన.

ఏవం పన చిన్తేత్వా బోధిసత్తే నిచ్చలే ఠితే హత్థాచరియో పదుమసరం ఓతరిత్వా తస్స లక్ఖణసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘ఏహి పుత్తా’’తి రజతదామసదిసాయ సోణ్డాయ గహేత్వా సత్తమే దివసే బారాణసిం పాపుణి. సో అన్తరామగ్గే వత్తమానోవ రఞ్ఞో సాసనం పేసేసి. రాజా నగరం అలఙ్కారాపేసి. హత్థాచరియో బోధిసత్తం కతగన్ధపరిభణ్డం అలఙ్కతపటియత్తం హత్థిసాలం నేత్వా విచిత్రసాణియా పరిక్ఖిపాపేత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా నానగ్గరసభోజనం ఆదాయ గన్త్వా బోధిసత్తస్స దాపేసి. సో ‘‘మాతరం వినా గోచరం న గణ్హిస్సామీ’’తి పిణ్డం న గణ్హి. యాచితోపి అగ్గహేత్వా –

‘‘సా నూనసా కపణికా, అన్ధా అపరిణాయికా;

ఖాణుం పాదేన ఘట్టేతి, గిరిం చణ్డోరణం పతీ’’తి. –

ఆహ. తం సుత్వా రాజా –

‘‘కా ను తే సా మహానాగ, అన్ధా అపరిణాయికా;

ఖాణుం పాదేన ఘట్టేతి, గిరిం చణ్డోరణం పతీ’’తి. – పుచ్ఛిత్వా –

‘‘మాతా మే సా మహారాజ, అన్ధా అపరిణాయికా;

ఖాణుం పాదేన ఘట్టేతి, గిరిం చణ్డోరణం పతీ’’తి. –

వుత్తే అజ్జ సత్తమో దివసో ‘‘మాతా మే గోచరం న లభిత్థా’’తి వదతో ఇమస్స గోచరం అగణ్హన్తస్స. తస్మా –

‘‘ముఞ్చథేతం మహానాగం, యోయం భరతి మాతరం;

సమేతు మాతరా నాగో, సహ సబ్బేహి ఞాతిభీ’’తి. – వత్వా ముఞ్చాపేసి –

‘‘ముత్తో చ బన్ధనా నాగో, ముత్తదామాయ కుఞ్జరో;

ముహుత్తం అస్సాసయిత్వా, అగమా యేన పబ్బతో’’తి.

తత్థ కపణికాతి వరాకా. ఖాణుం పాదేన ఘట్టేతీతి అన్ధతాయ పుత్తవియోగదుక్ఖేన చ పరిదేవమానా తత్థ తత్థ రుక్ఖకళిఙ్గరే పాదేన ఘట్టేతి. చణ్డోరణం పతీతి చణ్డోరణపబ్బతాభిముఖీ, తస్మిం పబ్బతపాదే పరిబ్భమమానాతి అత్థో. అగమా యేన పబ్బతోతి సో హత్థినాగో బన్ధనా ముత్తో థోకం విస్సమిత్వా రఞ్ఞో దసరాజధమ్మగాథాహి ధమ్మం దేసేత్వా ‘‘అప్పమత్తో హోహి, మహారాజా’’తి ఓవాదం దత్వా మహాజనేన గన్ధమాలాదీహి పూజియమానో నగరా నిక్ఖమిత్వా తదహేవ మాతరా సమాగన్త్వా సబ్బం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. సా తుట్ఠమానసా –

‘‘చిరం జీవతు సో రాజా, కాసీనం రట్ఠవడ్ఢనో;

యో మే పుత్తం పమోచేసి, సదా వుద్ధాపచాయిక’’న్తి. (జా. ౧.౧౧.౧౨) –

రఞ్ఞో అనుమోదనం అకాసి. రాజా బోధిసత్తస్స గుణే పసీదిత్వా నళినియా అవిదూరే గామం మాపేత్వా బోధిసత్తస్స మాతు చస్స నిబద్ధం వత్తం పట్ఠపేసి. అపరభాగే బోధిసత్తో మాతరి మతాయ తస్సా సరీరపరిహారం కత్వా కురణ్డకఅస్సమపదం నామ గతో. తస్మిం పన ఠానే హిమవన్తతో ఓతరిత్వా పఞ్చసతా ఇసయో వసింసు. తం వత్తం తేసం దత్వా రాజా బోధిసత్తస్స సమానరూపం సిలాపటిమం కారేత్వా మహాసక్కారం పవత్తేసి. జమ్బుదీపవాసినో అనుసంవచ్ఛరం సన్నిపతిత్వా హత్థిమహం నామ కరింసు.

తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, హత్థినీ మహామాయా, వనచరకో దేవదత్తో, మాతుపోసకహత్థినాగో లోకనాథో.

ఇధాపి దానపారమిఆదయో యథారహం నిద్ధారేతబ్బా. సీలపారమీ పన అతిసయవతీతి సా ఏవ దేసనం ఆరుళ్హా. తథా తిరచ్ఛానయోనియం ఉప్పన్నోపి బ్రహ్మపుబ్బదేవపుబ్బాచరియఆహునేయ్యాదిభావేన సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేనపి పసత్థభావానురూపం మాతుయా గరుచిత్తం ఉపట్ఠపేత్వా ‘‘మాతా నామేసా పుత్తస్స బహూపకారా, తస్మా మాతుపట్ఠానం నామ పణ్డితేన పఞ్ఞత్త’’న్తి మనసి కత్వా అనేకేసం హత్థిసహస్సానం ఇస్సరాధిపతి మహానుభావో యూథపతి హుత్వా తేహి అనువత్తియమానో ఏకకవిహారే అన్తరాయం అగణేత్వా యూథం పహాయ ఏకకో హుత్వా ఉపకారిఖేత్తం పూజేస్సామీతి మాతుపోసనం, మగ్గమూళ్హపురిసం దిస్వా అనుకమ్పాయ తం గహేత్వా మనుస్సగోచరసమ్పాపనం, తేన చ కతాపరాధసహనం, హత్థాచరియప్పముఖానం అత్తానం బన్ధితుం ఆగతపురిసానం సమత్థోపి సమానో సన్తాసనమత్తేనపి తేసం పీళనా భవిస్సతి, మయ్హఞ్చ సీలస్స ఖణ్డాదిభావోతి తథా అకత్వా సుదన్తేన ఓపవయ్హో వియ సుఖేనేవ గహణూపగమనం, మాతరం వినా న కఞ్చి అజ్ఝోహరిస్సామీతి సత్తాహమ్పి అనాహారతా, ఇమినాపాహం బన్ధాపితోతి చిత్తం అనుప్పాదేత్వా రాజానం మేత్తాయ ఫరణం, తస్స చ నానానయేహి ధమ్మదేసనాతి ఏవమాదయో ఇధ మహాపురిసస్స గుణానుభావా విభావేతబ్బా. తేన వుత్తం – ‘‘ఏవం అచ్ఛరియా ఏతే, అబ్భుతా చ మహేసినో…పే… ధమ్మస్స అనుధమ్మతో’’తి.

మాతుపోసకచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.