౯. వేస్సన్తరచరియావణ్ణనా

౬౭. నవమే యా మే అహోసి జనికాతి ఏత్థ మేతి వేస్సన్తరభూతం అత్తానం సన్ధాయ సత్థా వదతి. తేనేవాహ – ‘‘ఫుస్సతీ నామ ఖత్తియా’’తి. తదా హిస్స మాతా ‘‘ఫుస్సతీ’’తి ఏవంనామికా ఖత్తియానీ అహోసి. సా అతీతాసు జాతీసూతి సా తతో అనన్తరాతీతజాతియం. ఏకత్థే హి ఏతం బహువచనం. సక్కస్స మహేసీ పియా అహోసీతి సమ్బన్ధో. అథ వా యా మే అహోసి జనికా ఇమస్మిం చరిమత్తభావే, సా అతీతాసు జాతీసు ఫుస్సతీ నామ, తత్థ అతీతాయ జాతియా ఖత్తియా, యత్థాహం తస్సా కుచ్ఛిమ్హి వేస్సన్తరో హుత్వా నిబ్బత్తిం, తతో అనన్తరాతీతాయ సక్కస్స మహేసీ పియా అహోసీతి. తత్రాయం అనుపుబ్బికథా –

ఇతో హి ఏకనవుతే కప్పే విపస్సీ నామ సత్థా లోకే ఉదపాది. తస్మిం బన్ధుమతీనగరం ఉపనిస్సాయ ఖేమే మిగదాయే విహరన్తే బన్ధుమా రాజా కేనచి రఞ్ఞా పేసితం మహగ్ఘం చన్దనసారం అత్తనో జేట్ఠధీతాయ అదాసి. సా తేన సుఖుమం చన్దనచుణ్ణం కారేత్వా సముగ్గం పూరేత్వా విహారం గన్త్వా సత్థు సువణ్ణవణ్ణం సరీరం పూజేత్వా సేసచుణ్ణాని గన్ధకుటియం వికిరిత్వా ‘‘భన్తే, అనాగతే తుమ్హాదిసస్స బుద్ధస్స మాతా భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. సా తతో చుతా తస్సా చన్దనచుణ్ణపూజాయ ఫలేన రత్తచన్దనపరిప్ఫోసితేన వియ సరీరేన దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరన్తీ తావతింసభవనే సక్కస్స దేవరఞ్ఞో అగ్గమహేసీ హుత్వా నిబ్బత్తి. అథస్సా ఆయుపరియోసానే పుబ్బనిమిత్తేసు ఉప్పన్నేసు సక్కో దేవరాజా తస్సా పరిక్ఖీణాయుకతం ఞత్వా తస్సా అనుకమ్పాయ ‘‘భద్దే, ఫుస్సతి దస తే వరే దమ్మి, తే గణ్హస్సూ’’తి ఆహ. తేన వుత్తం –

౬౮. ‘‘తస్సా ఆయుక్ఖయం ఞత్వా, దేవిన్దో ఏతదబ్రవి;

‘దదామి తే దస వరే, వర భద్దే యదిచ్ఛసీ’’’తి.

తత్థ వరాతి వరస్సు వరం గణ్హ. భద్దే, యదిచ్ఛసీతి, భద్దే, ఫుస్సతి యం ఇచ్ఛసి యం తవ పియం, తం దసహి కోట్ఠాసేహి ‘‘వరం వరస్సు పటిగ్గణ్హాహీ’’తి వదతి.

౬౯. పునిదమబ్రవీతి పున ఇదం సా అత్తనో చవనధమ్మతం అజానన్తీ ‘‘కిం ను మే అపరాధత్థీ’’తిఆదికం అభాసి. సా హి పమత్తా హుత్వా అత్తనో ఆయుక్ఖయం అజానన్తీ అయం ‘‘వరం గణ్హా’’తి వదన్తో ‘‘కత్థచి మమ ఉప్పజ్జనం ఇచ్ఛతీ’’తి ఞత్వా ఏవమాహ. తత్థ అపరాధత్థీతి అపరాధో అత్థి. కిం ను దేస్సా అహం తవాతి కిం కారణం అహం తవ దేస్సా కుజ్ఝితబ్బా అప్పియా జాతా. రమ్మా చావేసి మం ఠానాతి రమణీయా ఇమస్మా ఠానా చావేసి. వాతోవ ధరణీరుహన్తి యేన బలవా మాలుతో వియ రుక్ఖం ఉమ్మూలేన్తో ఇమమ్హా దేవలోకా చావేతుకామోసి కిం ను కారణన్తి తం పుచ్ఛతి.

౭౦. తస్సిదన్తి తస్సా ఇదం. న చేవ తే కతం పాపన్తి న చేవ తయా కిఞ్చి పాపం కతం యేన తే అపరాధో సియా. న చ మే త్వంసి అప్పియాతి మమ త్వం న చాపి అప్పియా, యేన దేస్సా నామ మమ అప్పియాతి అధిప్పాయో.

౭౧. ఇదాని యేన అధిప్పాయేన వరే దాతుకామో, తం దస్సేన్తో ‘‘ఏత్తకంయేవ తే ఆయు, చవనకాలో భవిస్సతీ’’తి వత్వా వరే గణ్హాపేన్తో ‘‘పటిగ్గణ్హ మయా దిన్నే, వరే దస వరుత్తమే’’తి ఆహ.

తత్థ వరుత్తమేతి వరేసు ఉత్తమే అగ్గవరే.

౭౨. దిన్నవరాతి ‘‘వరే దస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞాదానవసేన దిన్నవరా. తుట్ఠహట్ఠాతి ఇచ్ఛితలాభపరితోసేన తుట్ఠా చేవ తస్స చ సిఖాప్పత్తిదస్సనేన హాసవసేన హట్ఠా చ. పమోదితాతి బలవపామోజ్జేన పముదితా. మమం అబ్భన్తరం కత్వాతి తేసు వరేసు మం అబ్భన్తరం కరిత్వా. దస వరే వరీతి సా అత్తనో ఖీణాయుకభావం ఞత్వా సక్కేన వరదానత్థం కతోకాసా సకలజమ్బుదీపతలం ఓలోకేన్తీ అత్తనో అనుచ్ఛవికం సివిరఞ్ఞో నివేసనం దిస్వా తత్థ తస్స అగ్గమహేసిభావో నీలనేత్తతా నీలభముకతా ఫుస్సతీతినామం గుణవిసేసయుత్తపుత్తపటిలాభో అనున్నతకుచ్ఛిభావో అలమ్బత్థనతా అపలితభావో సుఖుమచ్ఛవితా వజ్ఝజనానం మోచనసమత్థతా చాతి ఇమే దస వరే గణ్హి.

ఇతి సా దస వరే గహేత్వా తతో చుతా మద్దరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తి. జాయమానా చ సా చన్దనచుణ్ణపరిప్ఫోసితేన వియ సరీరేన జాతా. తేనస్సా నామగ్గహణదివసే ‘‘ఫుస్సతీ’’ త్వేవ నామం కరింసు. సా మహన్తేన పరివారేన వడ్ఢిత్వా సోళసవస్సకాలే ఉత్తమరూపధరా అహోసి. అథ నం జేతుత్తరనగరే సివిమహారాజా పుత్తస్స సఞ్జయకుమారస్సత్థాయ ఆనేత్వా సేతచ్ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా తం సోళసన్నం ఇత్థిసహస్సానం జేట్ఠకం కత్వా అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేసి. తేన వుత్తం –

౭౩. ‘‘తతో చుతా సా ఫుస్సతీ, ఖత్తియే ఉపపజ్జథ;

జేతుత్తరమ్హి నగరే, సఞ్జయేన సమాగమీ’’తి.

సా సఞ్జయరఞ్ఞో పియా అహోసి మనాపా. అథ సక్కో ఆవజ్జేన్తో ‘‘మయా ఫుస్సతియా దిన్నవరేసు నవ వరా సమిద్ధా’’తి దిస్వా ‘‘పుత్తవరో న సమిద్ధో, తమ్పిస్సా సమిజ్ఝాపేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా బోధిసత్తం తదా తావతింసదేవలోకే ఖీణాయుకం దిస్వా తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘మారిస, తయా మనుస్సలోకే సివిసఞ్జయరఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హితుం వట్టతీ’’తి తస్స చేవ అఞ్ఞేసఞ్చ చవనధమ్మానం సట్ఠిసహస్సానం దేవపుత్తానం పటిఞ్ఞం గహేత్వా సకట్ఠానమేవ గతో. మహాసత్తోపి తతో చవిత్వా తత్థుప్పన్నో. సేసా దేవపుత్తాపి సట్ఠిసహస్సానం అమచ్చానం గేహేసు నిబ్బత్తింసు. మహాసత్తే కుచ్ఛిగతే ఫుస్సతిదేవీ చతూసు నగరద్వారేసు నగరమజ్ఝే నివేసనద్వారేతి ఛ దానసాలాయో కారేత్వా దేవసికం ఛసతసహస్సాని విస్సజ్జేత్వా దానం దాతుం దోహళినీ అహోసి. రాజా తస్సా దోహళం సుత్వా నేమిత్తకే బ్రాహ్మణే పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛిత్వా ‘‘మహారాజ, దేవియా కుచ్ఛిమ్హి దానాభిరతో ఉళారో సత్తో ఉప్పన్నో, దానేన తిత్తిం న పాపుణిస్సతీ’’తి సుత్వా తుట్ఠమానసో వుత్తప్పకారం దానం పట్ఠపేసి. సమణబ్రాహ్మణజిణ్ణాతురకపణద్ధికవనిబ్బకయాచకే సన్తప్పేసి. బోధిసత్తస్స పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ రఞ్ఞో ఆయస్స పమాణం నాహోసి. తస్స పుఞ్ఞానుభావేన సకలజమ్బుదీపే రాజానో పణ్ణాకారం పహిణన్తి. తేన వుత్తం –

౭౪. ‘‘యదాహం ఫుస్సతియా కుచ్ఛిం, ఓక్కన్తో పియమాతుయా;

మమ తేజేన మే మాతా, తదా దానరతా అహు.

౭౫. ‘‘అధనే ఆతురే జిణ్ణే, యాచకే అద్ధికే జనే;

సమణే బ్రాహ్మణే ఖీణే, దేతి దానం అకిఞ్చనే’’తి;

తత్థ మమ తేజేనాతి మమ దానజ్ఝాసయానుభావేన. ఖీణేతి భోగాదీహి పరిక్ఖీణే పారిజుఞ్ఞప్పత్తే. అకిఞ్చనేతి అపరిగ్గహే. సబ్బత్థ విసయే భుమ్మం. అధనాదయో హి దానధమ్మస్స పవత్తియా విసయో.

దేవీ మహన్తేన పరిహారేన గబ్భం ధారేన్తీ దసమాసే పరిపుణ్ణే నగరం దట్ఠుకామా హుత్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా దేవనగరం వియ నగరం అలఙ్కారాపేత్వా దేవిం రథవరం ఆరోపేత్వా నగరం పదక్ఖిణం కారేసి. తస్సా వేస్సవీథియా మజ్ఝప్పత్తకాలే కమ్మజవాతా చలింసు. అమచ్చా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. సో వేస్సవీథియంయేవస్సా సూతిఘరం కారేత్వా ఆరక్ఖం గణ్హాపేసి. సా తత్థ పుత్తం విజాయి. తేనాహ –

౭౬. ‘‘దసమాసే ధారయిత్వాన, కరోన్తే పురం పదక్ఖిణం;

వేస్సానం వీథియా మజ్ఝే, జనేసి ఫుస్సతీ మమం.

౭౭. ‘‘న మయ్హం మత్తికం నామం, నాపి పేత్తికసమ్భవం.

జాతేత్థ వేస్సవీథియం, తస్మా వేస్సన్తరో అహూ’’తి.

తత్థ కరోన్తే పురం పదక్ఖిణన్తి దేవిం గహేత్వా సఞ్జయమహారాజే నగరం పదక్ఖిణం కురుమానే. వేస్సానన్తి వాణిజానం.

న మత్తికం నామన్తి న మాతుఆగతం మాతామహాదీనం నామం. పేత్తికసమ్భవన్తి పితు ఇదన్తి పేత్తికం, సమ్భవతి ఏతస్మాతి సమ్భవో, తం పేత్తికం సమ్భవో ఏతస్సాతి పేత్తికసమ్భవం, నామం. మాతాపితుసమ్బన్ధవసేన న కతన్తి దస్సేతి. జాతేత్థాతి జాతో ఏత్థ. ‘‘జాతోమ్హీ’’తిపి పాఠో. తస్మా వేస్సన్తరో అహూతి యస్మా తదా వేస్సవీథియం జాతో, తస్మా వేస్సన్తరో నామ అహోసి, వేస్సన్తరోతి నామం అకంసూతి అత్థో.

మహాసత్తో మాతు కుచ్ఛితో నిక్ఖమన్తో విసదో హుత్వా అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వావ నిక్ఖమి. నిక్ఖన్తమత్తే ఏవ మాతు హత్థం పసారేత్వా ‘‘అమ్మ, దానం దస్సామి, అత్థి కిఞ్చీ’’తి ఆహ. అథస్స మాతా ‘‘తాత, యథాజ్ఝాసయం దానం దేహీ’’తి హత్థసమీపే సహస్సత్థవికం ఠపేసి. బోధిసత్తో హి ఉమ్మఙ్గజాతకే (జా. ౨.౨౨.౫౯౦ ఆదయో) ఇమస్మిం జాతకే పచ్ఛిమత్తభావేతి తీసు ఠానేసు జాతమత్తోవ కథేసి. రాజా మహాసత్తస్స అతిదీఘాదిదోసవివజ్జితా మధురఖీరా చతుసట్ఠిధాతియో ఉపట్ఠాపేసి. తేన సద్ధిం జాతానం సట్ఠియా దారకసహస్సానమ్పి ధాతియో దాపేసి. సో సట్ఠిదారకసహస్సేహి సద్ధిం మహన్తేన పరివారేన వడ్ఢతి. తస్స రాజా సతసహస్సగ్ఘనకం కుమారపిళన్ధనం కారాపేత్వా అదాసి. సో చతుపఞ్చవస్సికకాలే తం ఓముఞ్చిత్వా ధాతీనం దత్వా పున తాహి దీయమానం న గణ్హాతి. తం సుత్వా రాజా ‘‘మమ పుత్తేన దిన్నం సుదిన్న’’న్తి వత్వా అపరమ్పి కారేసి. తమ్పి దేతి. దారకకాలేయేవ ధాతీనం నవవారే పిళన్ధనం అదాసి.

అట్ఠవస్సికకాలే పన సయనపీఠే నిసిన్నో చిన్తేసి – ‘‘అహం బాహిరకదానం దేమి, న తం మం పరితోసేతి, అజ్ఝత్తికదానం దాతుకామోమ్హి. సచే హి మం కోచి హదయం యాచేయ్య, హదయం నీహరిత్వా దదేయ్యం. సచే అక్ఖీని యాచేయ్య, అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా దదేయ్యం. సచే సకలసరీరే మంసం రుధిరమ్పి వా యాచేయ్య, సకలసరీరతో మంసం ఛిన్దిత్వా రుధిరమ్పి అసినా విజ్ఝిత్వా దదేయ్యం. అథాపి కోచి ‘దాసో మే హోహీ’తి వదేయ్య, అత్తానం తస్స సావేత్వా దదేయ్య’’న్తి. తస్సేవం సభావం సరసం చిన్తేన్తస్స చతునహుతాధికద్వియోజనసతసహస్సబహలా అయం మహాపథవీ ఉదకపరియన్తం కత్వా కమ్పి. సినేరుపబ్బతరాజా ఓనమిత్వా జేతుత్తరనగరాభిముఖో అట్ఠాసి. తేన వుత్తం –

౭౮. ‘‘యదాహం దారకో హోమి, జాతియా అట్ఠవస్సికో;

తదా నిసజ్జ పాసాదే, దానం దాతుం విచిన్తయిం.

౭౯. ‘‘హదయం దదేయ్యం చక్ఖుం, మంసమ్పి రుధిరమ్పి చ;

దదేయ్యం కాయం సావేత్వా, యది కోచి యాచయే మమం.

౮౦. ‘‘సభావం చిన్తయన్తస్స, అకమ్పితమసణ్ఠితం;

అకమ్పి తత్థ పథవీ, సినేరువనవటంసకా’’తి.

తత్థ సావేత్వాతి ‘‘అజ్జ పట్ఠాయ అహం ఇమస్స దాసో’’తి దాసభావం సావేత్వా. యది కోచి యాచయే మమన్తి కోచి మం యది యాచేయ్య. సభావం చిన్తయన్తస్సాతి అవిపరీతం అత్తనో యథాభూతం సభావం అతిత్తిమం యథాజ్ఝాసయం చిన్తేన్తస్స మమ, మయి చిన్తేన్తేతి అత్థో. అకమ్పితన్తి కమ్పితరహితం. అసణ్ఠితన్తి సఙ్కోచరహితం. యేన హి లోభాదినా అబోధిసత్తానం చక్ఖాదిదానే చిత్తుత్రాససఙ్ఖాతం కమ్పితం సఙ్కోచసఙ్ఖాతం సణ్ఠితఞ్చ సియా, తేన వినాతి అత్థో. అకమ్పీతి అచలి. సినేరువనవటంసకాతి సినేరుమ్హి ఉట్ఠితనన్దనవనఫారుసకవనమిస్సకవనచిత్తలతావనాదికప్పకతరువనం సినేరువనం. అథ వా సినేరు చ జమ్బుదీపాదీసు రమణీయవనఞ్చ సినేరువనం, తం వనం వటంసకం ఏతిస్సాతి సినేరువనవటంసకా.

ఏవఞ్చ పథవికమ్పనే వత్తమానే మధురగమ్భీరదేవో గజ్జన్తో ఖణికవస్సం వస్సి, విజ్జులతా నిచ్ఛరింసు, మహాసముద్దో ఉబ్భిజ్జి, సక్కో దేవరాజా అప్ఫోటేసి, మహాబ్రహ్మా సాధుకారమదాసి, యావ బ్రహ్మలోకా ఏకకోలాహలం అహోసి. మహాసత్తో సోళసవస్సకాలేయేవ సబ్బసిప్పానం నిప్ఫత్తిం పాపుణి. తస్స పితా రజ్జం దాతుకామో మాతరా సద్ధిం మన్తేత్వా మద్దరాజకులతో మాతులధీతరం మద్దిం నామ రాజకఞ్ఞం ఆనేత్వా సోళసన్నం ఇత్థిసహస్సానం జేట్ఠకం అగ్గమహేసిం కత్వా మహాసత్తం రజ్జే అభిసిఞ్చి. మహాసత్తో రజ్జే పతిట్ఠితకాలతో పట్ఠాయ దేవసికం ఛసతసహస్సాని విస్సజ్జేత్వా మహాదానం పవత్తేన్తో అన్వద్ధమాసం దానం ఓలోకేతుం ఉపసఙ్కమతి. అపరభాగే మద్దిదేవీ పుత్తం విజాయి. తం కఞ్చనజాలేన సమ్పటిచ్ఛింసు, తేనస్స ‘‘జాలికుమారో’’త్వేవ నామం కరింసు. తస్స పదసా గమనకాలే సా ధీతరం విజాయి. తం కణ్హాజినేన సమ్పటిచ్ఛింసు, తేనస్సా ‘‘కణ్హాజినా’’త్వేవ నామం కరింసు. తేన వుత్తం –

౮౧. ‘‘అన్వద్ధమాసే పన్నరసే, పుణ్ణమాసే ఉపోసథే;

పచ్చయం నాగమారుయ్హ, దానం దాతుం ఉపాగమి’’న్తి.

తత్థ అన్వద్ధమాసేతి అనుఅద్ధమాసే, అద్ధమాసే అద్ధమాసేతి అత్థో. పుణ్ణమాసేతి పుణ్ణమాసియం, మాసపరిపూరియా చన్దపరిపూరియా చ సమన్నాగతే పన్నరసే దానం దాతుం ఉపాగమిన్తి సమ్బన్ధో. తత్రాయం యోజనా – పచ్చయం నాగమారుయ్హ అద్ధమాసే అద్ధమాసే దానం దాతుం దానసాలం ఉపాగమిం, ఏవం ఉపగచ్ఛన్తో చ యదా ఏకస్మిం పన్నరసే పుణ్ణమాసిఉపోసథే దానం దాతుం ఉపాగమిం, తదా కలిఙ్గరట్ఠవిసయా బ్రాహ్మణా ఉపగఞ్ఛు మన్తి తత్థ పచ్చయం నాగన్తి పచ్చయనామకం మఙ్గలహత్థిం. బోధిసత్తస్స హి జాతదివసే ఏకా ఆకాసచారినీ కరేణుకా అభిమఙ్గలసమ్మతం సబ్బసేతహత్థిపోతకం ఆనేత్వా మఙ్గలహత్థిట్ఠానే ఠపేత్వా పక్కామి. తస్స మహాసత్తం పచ్చయం కత్వా లద్ధత్తా ‘‘పచ్చయో’’త్వేవ నామం కరింసు. తం పచ్చయనామకం ఓపవయ్హం హత్థినాగం ఆరుయ్హ దానం దాతుం ఉపాగమిన్తి. తేన వుత్తం –

౮౨. ‘‘కలిఙ్గరట్ఠవిసయా, బ్రాహ్మణా ఉపగఞ్ఛు మం;

అయాచుం మం హత్థినాగం, ధఞ్ఞం మఙ్గలసమ్మతం.

౮౩. ‘‘అవుట్ఠికో జనపదో, దుబ్భిక్ఖో ఛాతకో మహా;

దదాహి పవరం నాగం, సబ్బసేతం గజుత్తమ’’న్తి.

తత్థ ‘‘కలిఙ్గరట్ఠవిసయా’’తిఆదిగాథా హేట్ఠా కురురాజచరితేపి (చరియా. ౧.౨౧-౨౨) ఆగతా ఏవ, తస్మా తాసం అత్థో కథామగ్గో చ తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇధ పన మఙ్గలహత్థినో సేతత్తా ‘‘సబ్బసేతం గజుత్తమ’’న్తి వుత్తం. బోధిసత్తో హత్థిక్ఖన్ధవరగతో –

౮౪. ‘‘దదామి న వికమ్పామి, యం మం యాచన్తి బ్రాహ్మణా;

సన్తం నప్పటిగూహామి, దానే మే రమతే మనో’’తి. –

అత్తనో దానాభిరతిం పవేదేన్తో –

౮౫. ‘‘న మే యాచకమనుప్పత్తే, పటిక్ఖేపో అనుచ్ఛవో;

మా మే భిజ్జి సమాదానం, దస్సామి విపులం గజ’’న్తి. (చరియా. ౧.౨౩) –

పటిజానిత్వా హత్థిక్ఖన్ధతో ఓరుయ్హ అనలఙ్కతట్ఠానం ఓలోకనత్థం అనుపరియాయిత్వా అనలఙ్కతట్ఠానం అదిస్వా కుసుమమిస్సగన్ధోదకభరితం సువణ్ణభిఙ్గారం గహేత్వా ‘‘భోన్తో ఇతో ఏథా’’తి అలఙ్కతరజతదామసదిసం హత్థిసోణ్డం తేసం హత్థే ఠపేత్వా ఉదకం పాతేత్వా అలఙ్కతవారణం అదాసి. తేన వుత్తం –

౮౬. ‘‘నాగం గహేత్వా సోణ్డాయ, భిఙ్గారే రతనామయే;

జలం హత్థే ఆకిరిత్వా, బ్రాహ్మణానం అదం గజ’’న్తి. (చరియా. ౧.౨౪);

తత్థ సన్తన్తి విజ్జమానం దేయ్యధమ్మం. నప్పటిగూహామీతి న పటిచ్ఛాదేమి. యో హి అత్తనో సన్తకం ‘‘మయ్హమేవ హోతూ’’తి చిన్తేతి, యాచితో వా పటిక్ఖిపతి, సో యాచకానం అభిముఖే ఠితమ్పి అత్థతో పటిచ్ఛాదేతి నామ. మహాసత్తో పన అత్తనో సీసం ఆదిం కత్వా అజ్ఝత్తికదానం దాతుకామోవ, కథం బాహిరం పటిక్ఖిపతి, తస్మా ఆహ ‘‘సన్తం నప్పటిగూహామీ’’తి. తేనేవాహ ‘‘దానే మే రమతే మనో’’తి. సేసం హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ.

తస్స పన హత్థినో చతూసు పాదేసు అలఙ్కారా చత్తారి సతసహస్సాని అగ్ఘన్తి, ఉభోసు పస్సేసు అలఙ్కారా ద్వే సతసహస్సాని, హేట్ఠా ఉదరే కమ్బలం సతసహస్సం, పిట్ఠియం ముత్తాజాలం మణిజాలం కఞ్చనజాలన్తి తీణి జాలాని తీణి సతసహస్సాని, ఉభో కణ్ణాలఙ్కారా ద్వే సతసహస్సాని, పిట్ఠియం అత్థతకమ్బలం సతసహస్సం, కుమ్భాలఙ్కారో సతసహస్సం, తయో వటంసకా తీణి సతసహస్సాని, కణ్ణచూళాలఙ్కారో సతసహస్సం, ద్విన్నం దన్తానం అలఙ్కారా ద్వే సతసహస్సాని, సోణ్డాయ సోవత్థికాలఙ్కారో సతసహస్సం, నఙ్గుట్ఠాలఙ్కారో సతసహస్సం, ఆరోహణనిస్సేణి సతసహస్సం, భుఞ్జనకటాహం సతసహస్సం, ఠపేత్వా అనగ్ఘభణ్డం ఇదం తావ ఏత్తకం చతువీసతి సతసహస్సాని అగ్ఘతి. ఛత్తపిణ్డియం పన మణి, చూళామణి, ముత్తాహారే మణి, అఙ్కుసే మణి, హత్థికణ్ఠవేఠనముత్తాహారే మణి, హత్థికుమ్భే మణీతి ఇమాని ఛ అనగ్ఘాని, హత్థీపి అనగ్ఘో ఏవాతి హత్థినా సద్ధిం సత్త అనగ్ఘాని, తాని సబ్బాని బ్రాహ్మణానం అదాసి. తథా హత్థినో పరిచారకాని పఞ్చ కులసతాని హత్థిమేణ్డహత్థిగోపకేహి సద్ధిం అదాసి. సహ దానేన పనస్స హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ భూమికమ్పాదయో అహేసుం. తేన వుత్తం –

౮౭. ‘‘పునాపరం దదన్తస్స, సబ్బసేతం గజుత్తమం;

తదాపి పథవీ కమ్పి, సినేరువనవటంసకా’’తి.

జాతకేపి (జా. ౨.౨౨.౧౬౭౩) వుత్తం –

‘‘తదాసి యం భింసనకం, తదాసి లోమహంసనం;

హత్థినాగే పదిన్నమ్హి, మేదనీ సమ్పకమ్పథా’’తి.

౮౮. తస్స నాగస్స దానేనాతి ఛహి అనగ్ఘేహి సద్ధిం చతువీసతిసతసహస్సగ్ఘనికఅలఙ్కారభణ్డసహితస్స తస్స మఙ్గలహత్థిస్స పరిచ్చాగేన. సివయోతి సివిరాజకుమారా చేవ సివిరట్ఠవాసినో చ. ‘‘సివయో’’తి చ దేసనాసీసమేతం. తత్థ హి అమచ్చా పారిసజ్జా బ్రాహ్మణగహపతికా నేగమజానపదా నాగరా సకలరట్ఠవాసినో చ సఞ్జయమహారాజం ఫుస్సతిదేవిం మద్దిదేవిఞ్చ ఠపేత్వా సబ్బే ఏవ. కుద్ధాతి దేవతావత్తనేన బోధిసత్తస్స కుద్ధా. సమాగతాతి సన్నిపతితా. తే కిర బ్రాహ్మణా హత్థిం లభిత్వా తం అభిరుహిత్వా మహాద్వారేన పవిసిత్వా నగరమజ్ఝేన పాయింసు. మహాజనేన చ ‘‘అమ్భో బ్రాహ్మణా, అమ్హాకం హత్థీ కుతో అభిరుళ్హో’’తి వుత్తే ‘‘వేస్సన్తరమహారాజేన నో హత్థీ దిన్నో, కే తుమ్హే’’తి హత్థవికారాదీహి ఘట్టేన్తా అగమంసు. అథ అమచ్చే ఆదిం కత్వా మహాజనా రాజద్వారే సన్నిపతిత్వా ‘‘రఞ్ఞా నామ బ్రాహ్మణానం ధనం వా ధఞ్ఞం వా ఖేత్తం వా వత్థు వా దాసిదాసపరిచారికా వా దాతబ్బా సియా, కథఞ్హి నామాయం వేస్సన్తరమహారాజా రాజారహం మఙ్గలహత్థిం దస్సతి, న ఇదాని ఏవం రజ్జం వినాసేతుం దస్సామా’’తి ఉజ్ఝాయిత్వా సఞ్జయమహారాజస్స తమత్థం ఆరోచేత్వా తేన అనునీయమానా అననుయన్తా అగమంసు. కేవలం పన –

‘‘మా నం దణ్డేన సత్థేన, న హి సో బన్ధనారహో;

పబ్బాజేహి చ నం రట్ఠా, వఙ్కే వసతు పబ్బతే’’తి. (జా. ౨.౨౨.౧౬౮౭) –

వదింసు. తేన వుత్తం –

‘‘పబ్బాజేసుం సకా రట్ఠా, వఙ్కం గచ్ఛతు పబ్బత’’న్తి.

తత్థ పబ్బాజేసున్తి రజ్జతో బహి వాసత్థాయ ఉస్సుక్కమకంసు; –

రాజాపి ‘‘మహా ఖో అయం పటిపక్ఖో, హన్ద మమ పుత్తో కతిపాహం రజ్జతో బహి వసతూ’’తి చిన్తేత్వా –

‘‘ఏసో చే సివీనం ఛన్దో, ఛన్దం నప్పనుదామసే;

ఇమం సో వసతు రత్తిం, కామే చ పరిభుఞ్జతు.

‘‘తతో రత్యా వివసానే, సూరియుగ్గమనం పతి;

సమగ్గా సివయో హుత్వా, రట్ఠా పబ్బాజయన్తు న’’న్తి. (జా. ౨.౨౨.౧౬౮౮-౧౬౮౯) –

వత్వా పుత్తస్స సన్తికే కత్తారం పేసేసి ‘‘ఇమం పవత్తిం మమ పుత్తస్స ఆరోచేహీ’’తి. సో తథా అకాసి.

మహాసత్తోపి తం సుత్వా –

‘‘కిస్మిం మే సివయో కుద్ధా, నాహం పస్సామి దుక్కటం;

తం మే కత్తే వియాచిక్ఖ, కస్మా పబ్బాజయన్తి మ’’న్తి. (జా. ౨.౨౨.౧౭౦౧) –

కారణం పుచ్ఛి. తేన ‘‘తుమ్హాకం హత్థిదానేనా’’తి వుత్తే సోమనస్సప్పత్తో హుత్వా –

‘‘హదయం చక్ఖుమ్పహం దజ్జం, కిం మే బాహిరకం ధనం;

హిరఞ్ఞం వా సువణ్ణం వా, ముత్తా వేళురియా మణి.

‘‘దక్ఖిణం వాపహం బాహుం, దిస్వా యాచకమాగతే;

దదేయ్యం న వికమ్పేయ్యం, దానే మే రమతే మనో.

‘‘కామం మం సివయో సబ్బే, పబ్బాజేన్తు హనన్తు వా;

నేవ దానా విరమిస్సం, కామం ఛిన్దన్తు సత్తధా’’తి. (జా. ౨.౨౨.౧౭౦౩-౧౭౦౫) –

వత్వా ‘‘నాగరా మే ఏకదివసం దానం దాతుం ఓకాసం దేన్తు, స్వే దానం దత్వా తతియదివసే గమిస్సామీ’’తి వత్వా కత్తారం తేసం సన్తికే పేసేత్వా ‘‘అహం స్వే సత్తసతకం నామ మహాదానం దస్సామి, సత్తహత్థిసతాని సత్తఅస్ససతాని సత్తరథసతాని సత్తఇత్థిసతాని సత్తదాససతాని సత్తదాసిసతాని సత్తధేనుసతాని పటియాదేహి, నానప్పకారఞ్చ అన్నపానాదిం సబ్బం దాతబ్బయుత్తకం ఉపట్ఠపేహీ’’తి సబ్బకమ్మికం అమచ్చం ఆణాపేత్వా ఏకకోవ మద్దిదేవియా వసనట్ఠానం గన్త్వా ‘‘భద్దే మద్ది, అనుగామికనిధిం నిదహమానా, సీలవన్తేసు దదేయ్యాసీ’’తి తమ్పి దానే నియోజేత్వా తస్సా అత్తనో గమనకారణం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘అహం వనం వసనత్థాయ గమిస్సామి, త్వం ఇధేవ అనుక్కణ్ఠితా వసాహీ’’తి ఆహ. సా ‘‘నాహం, మహారాజ, తుమ్హేహి వినా ఏకదివసమ్పి వసిస్సామీ’’తి ఆహ.

దుతియదివసే సత్తసతకం మహాదానం పవత్తేసి. తస్స సత్తసతకం దానం దేన్తస్సేవ సాయం అహోసి. అలఙ్కతరథేన మాతాపితూనం వసనట్ఠానం గన్త్వా ‘‘అహం స్వే గమిస్సామీ’’తి తే ఆపుచ్ఛిత్వా అకామకానం తేసం అస్సుముఖానం రోదన్తానంయేవ వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా తతో నిక్ఖమిత్వా తం దివసం అత్తనో నివేసనే వసిత్వా పునదివసే ‘‘గమిస్సామీ’’తి పాసాదతో ఓతరి. మద్దిదేవీ సస్సుససురేహి నానానయేహి యాచిత్వా నివత్తియమానాపి తేసం వచనం అనాదియిత్వా తే వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా సేసిత్థియో అపలోకేత్వా ద్వే పుత్తే ఆదాయ వేస్సన్తరస్స పఠమతరం గన్త్వా రథే అట్ఠాసి.

మహాపురిసో రథం అభిరుహిత్వా రథే ఠితో మహాజనం ఆపుచ్ఛిత్వా ‘‘అప్పమత్తా దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోథా’’తి ఓవాదమస్స దత్వా నగరతో నిక్ఖమి. బోధిసత్తస్స మాతా ‘‘పుత్తో మే దానవిత్తకో దానం దేతూ’’తి ఆభరణేహి సద్ధిం సత్తరతనపూరాని సకటాని ఉభోసు పస్సేసు పేసేసి. సోపి అత్తనో కాయారుళ్హమేవ ఆభరణభణ్డం సమ్పత్తయాచకానం అట్ఠారస వారే దత్వా సేసం సబ్బమదాసి. నగరా నిక్ఖమిత్వావ నివత్తిత్వా ఓలోకేతుకామో అహోసి. అథస్స పుఞ్ఞానుభావేన రథప్పమాణే ఠానే మహాపథవీ భిజ్జిత్వా పరివత్తిత్వా రథం నగరాభిముఖం అకాసి. సో మాతాపితూనం వసనట్ఠానం ఓలోకేసి. తేన కారుఞ్ఞేన పథవికమ్పో అహోసి. తేన వుత్తం ‘‘తేసం నిచ్ఛుభమానాన’’న్తిఆది.

౮౯-౯౦. తత్థ నిచ్ఛుభమానానన్తి తేసు సివీసు నిక్కడ్ఢన్తేసు, పబ్బాజేన్తేసూతి అత్థో. తేసం వా నిక్ఖమన్తానం. మహాదానం పవత్తేతున్తి సత్తసతకమహాదానం దాతుం. ఆయాచిస్సన్తి యాచిం. సావయిత్వాతి ఘోసాపేత్వా. కణ్ణభేరిన్తి యుగలమహాభేరిం. దదామహన్తి దదామి అహం.

౯౧. అథేత్థాతి అథేవం దానే దీయమానే ఏతస్మిం దానగ్గే. తుమూలోతి ఏకకోలాహలీభూతో. భేరవోతి భయావహో. మహాసత్తఞ్హి ఠపేత్వా అఞ్ఞేసం సో భయం జనేతి, తస్స భయజననాకారం దస్సేతుం. ‘‘దానేనిమ’’న్తిఆది వుత్తం. ఇమం వేస్సన్తరమహారాజానం దానేన హేతునా సివయో రట్ఠతో నీహరన్తి పబ్బాజేన్తి, తథాపి పున చ ఏవరూపం దానం దేతి అయన్తి.

౯౨-౯౪. ఇదాని తం దానం దస్సేతుం ‘‘హత్థి’’న్తి గాథమాహ. తత్థ గవన్తి ధేనుం. చతువాహిం రథం దత్వాతి వహన్తీతి వాహినో, అస్సా, చతురో ఆజఞ్ఞసిన్ధవే రథఞ్చ బ్రాహ్మణానం దత్వాతి అత్థో. మహాసత్తో హి తథా నగరతో నిక్ఖమన్తో సహజాతే సట్ఠిసహస్సే అమచ్చే సేసజనఞ్చ అస్సుపుణ్ణముఖం అనుబద్ధన్తం నివత్తేత్వా రథం పాజేన్తో మద్దిం ఆహ – ‘‘సచే, భద్దే, పచ్ఛతో యాచకా ఆగచ్ఛన్తి, ఉపధారేయ్యాసీ’’తి. సా ఓలోకేన్తీ నిసీది. అథస్స సత్తసతకమహాదానం గమనకాలే కతదానఞ్చ సమ్పాపుణితుం అసక్కోన్తా చత్తారో బ్రాహ్మణా ఆగన్త్వా ‘‘వేస్సన్తరో కుహి’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘దానం దత్వా రథేన గతో’’తి వుత్తే ‘‘అస్సే యాచిస్సామా’’తి అనుబన్ధింసు. మద్దీ తే ఆగచ్ఛన్తే దిస్వా ‘‘యాచకా, దేవా’’తి ఆరోచేసి. మహాసత్తో రథం ఠపేసి. తే ఆగన్త్వా అస్సే యాచింసు. మహాసత్తో అస్సే అదాసి. తే తే గహేత్వా గతా. అస్సేసు పన దిన్నేసు రథధురం ఆకాసేయేవ అట్ఠాసి. అథ చత్తారో దేవపుత్తా రోహితమిగవణ్ణేనాగన్త్వా రథధురం సమ్పటిచ్ఛిత్వా అగమంసు. మహాసత్తో తేసం దేవపుత్తభావం ఞత్వా –

‘‘ఇఙ్ఘ మద్ది నిసామేహి, చిత్తరూపంవ దిస్సతి;

మిగరోహిచ్చవణ్ణేన, దక్ఖిణస్సా వహన్తి మ’’న్తి. (జా. ౨.౨౨.౧౮౬౪) –

మద్దియా ఆహ.

తత్థ చిత్తరూపంవాతి అచ్ఛరియరూపం వియ. దక్ఖిణస్సాతి సుసిక్ఖితఅస్సా వియ మం వహన్తి.

అథ నం ఏవం గచ్ఛన్తం అపరో బ్రాహ్మణో ఆగన్త్వా రథం యాచి. మహాసత్తో పుత్తదారం ఓతారేత్వా రథం అదాసి. రథే పన దిన్నే దేవపుత్తా అన్తరధాయింసు. తతో పట్ఠాయ పన సబ్బేపి పత్తికావ అహేసుం. అథ మహాసత్తో ‘‘మద్ది, త్వం కణ్హాజినం గణ్హాహి, అహం జాలికుమారం గణ్హామీ’’తి ఉభోపి ద్వే దారకే అఙ్కేనాదాయ అఞ్ఞమఞ్ఞం పియసల్లాపా పటిపథం ఆగచ్ఛన్తే మనుస్సే వఙ్కపబ్బతస్స మగ్గం పుచ్ఛన్తా సయమేవ ఓనతేసు ఫలరుక్ఖేసు ఫలాని దారకానం దదన్తా అత్థకామాహి దేవతాహి మగ్గస్స సఙ్ఖిపితత్తా తదహేవ చేతరట్ఠం సమ్పాపుణింసు. తేన వుత్తం ‘‘చతువాహిం రథం దత్వా’’తిఆది.

తత్థ ఠత్వా చాతుమ్మహాపథేతి అత్తనో గమనమగ్గేన పస్సతో ఆగతేన తేన బ్రాహ్మణేన ఆగతమగ్గేన చ వినివిజ్ఝిత్వా గతట్ఠానత్తా చతుక్కసఙ్ఖాతే చతుమహాపథే ఠత్వా తస్స బ్రాహ్మణస్స రథం దత్వా. ఏకాకియోతి అమచ్చసేవకాదిసహాయాభావేన ఏకకో. తేనేవాహ ‘‘అదుతియో’’తి. మద్దిదేవిం ఇదమబ్రవీతి మద్దిదేవిం ఇదం అభాసి.

౯౬-౯౯. పదుమం పుణ్డరీకంవాతి పదుమం వియ, పుణ్డరీకం వియ చ. కణ్హాజినగ్గహీతి కణ్హాజినం అగ్గహేసి. అభిజాతాతి జాతిసమ్పన్నా. విసమం సమన్తి విసమం సమఞ్చ భూమిప్పదేసం. ఏన్తీతి ఆగచ్ఛన్తి. అనుమగ్గే పటిప్పథేతి అనుమగ్గే వా పటిపథే వాతి వా-సద్దస్స లోపో దట్ఠబ్బో. కరుణన్తి భావనపుంసకనిద్దేసో, కరుణాయితత్తన్తి అత్థో. దుక్ఖం తే పటివేదేన్తీతి ఇమే ఏవం సుఖుమాలా పదసా గచ్ఛన్తి, దూరేవ ఇతో వఙ్కపబ్బతోతి తే తదా అమ్హేసు కారుఞ్ఞవసేన అత్తనా దుక్ఖం పటిలభన్తి, తథా అత్తనో ఉప్పన్నదుక్ఖం పటివేదేన్తి వాతి అత్థో.

౧౦౦-౧. పవనేతి మహావనే. ఫలినేతి ఫలవన్తే. ఉబ్బిద్ధాతి ఉద్ధం ఉగ్గతా ఉచ్చా. ఉపగచ్ఛన్తి దారకేతి యథా ఫలాని దారకానం హత్థూపగయ్హకాని హోన్తి, ఏవం రుక్ఖా సయమేవ సాఖాహి ఓనమిత్వా దారకే ఉపేన్తి.

౧౦౨. అచ్ఛరియన్తి అచ్ఛరాయోగ్గం, అచ్ఛరం పహరితుం యుత్తం. అభూతపుబ్బం భూతన్తి అబ్భుతం. లోమానం హంసనసమత్థతాయ లోమహంసనం. సాహుకారన్తి సాధుకారం, అయమేవ వా పాఠో. ఇత్థిరతనభావేన సబ్బేహి అఙ్గేహి అవయవేహి సోభతీతి సబ్బఙ్గసోభనా.

౧౦౩-౪. అచ్ఛేరం వతాతి అచ్ఛరియం వత. వేస్సన్తరస్స తేజేనాతి వేస్సన్తరస్స పుఞ్ఞానుభావేన. సఙ్ఖిపింసు పథం యక్ఖాతి దేవతా మహాసత్తస్స పుఞ్ఞతేజేన చోదితా తం మగ్గం పరిక్ఖయం పాపేసుం, అప్పకం అకంసు, తం పన దారకేసు కరుణాయ కతం వియ కత్వా వుత్తం ‘‘అనుకమ్పాయ దారకే’’తి. జేతుత్తరనగరతో హి సువణ్ణగిరితాలో నామ పబ్బతో పఞ్చ యోజనాని, తతో కోన్తిమారా నామ నదీ పఞ్చ యోజనాని, తతో మారఞ్జనాగిరి నామ పబ్బతో పఞ్చ యోజనాని, తతో దణ్డబ్రాహ్మణగామో నామ పఞ్చ యోజనాని, తతో మాతులనగరం దస యోజనాని, ఇతి తం రట్ఠం జేతుత్తరనగరతో తింస యోజనాని హోతి. దేవతా బోధిసత్తస్స పుఞ్ఞతేజేన చోదితా మగ్గం పరిక్ఖయం పాపేసుం. తం సబ్బం ఏకాహేనేవ అతిక్కమింసు. తేన వుత్తం ‘‘నిక్ఖన్తదివసేనేవ, చేతరట్ఠముపాగము’’న్తి.

ఏవం మహాసత్తో సాయన్హసమయం చేతరట్ఠే మాతులనగరం పత్వా తస్స నగరస్స ద్వారసమీపే సాలాయం నిసీది. అథస్స మద్దిదేవీ పాదేసు రజం పుఞ్ఛిత్వా పాదే సమ్బాహిత్వా ‘‘వేస్సన్తరస్స ఆగతభావం జానాపేస్సామీ’’తి సాలతో నిక్ఖమిత్వా తస్స చక్ఖుపథే సాలద్వారే అట్ఠాసి. నగరం పవిసన్తియో చ నిక్ఖమన్తియో చ ఇత్థియో తం దిస్వా పరివారేసుం. మహాజనో తఞ్చ వేస్సన్తరఞ్చ పుత్తే చస్స తథా ఆగతే దిస్వా రాజూనం ఆచిక్ఖి. సట్ఠిసహస్సా రాజానో రోదన్తా పరిదేవన్తా తస్స సన్తికం ఆగన్త్వా మగ్గపరిస్సమం వినోదేత్వా తథా ఆగమనకారణం పుచ్ఛింసు.

మహాసత్తో హత్థిదానం ఆదిం కత్వా సబ్బం కథేసి. తం సుత్వా తే అత్తనో రజ్జేన నిమన్తయింసు. మహాపురిసో ‘‘మయా తుమ్హాకం రజ్జం పటిగ్గహితమేవ హోతు, రాజా పన మం రట్ఠా పబ్బాజేతి, తస్మా వఙ్కపబ్బతమేవ గమిస్సామీ’’తి వత్వా తేహి నానప్పకారం తత్థ వాసం యాచియమానోపి తం అనలఙ్కరిత్వా తేహి గహితారక్ఖో తం రత్తిం సాలాయమేవ వసిత్వా పునదివసే పాతోవ నానగ్గరసభోజనం భుఞ్జిత్వా తేహి పరివుతో నిక్ఖమిత్వా పన్నరసయోజనమగ్గం గన్త్వా వనద్వారే ఠత్వా తే నివత్తేత్వా పురతో పన్నరసయోజనమగ్గం తేహి ఆచిక్ఖితనియామేనేవ అగమాసి. తేన వుత్తం –

౧౦౫. ‘‘సట్ఠిరాజసహస్సాని, తదా వసన్తి మాతులే;

సబ్బే పఞ్జలికా హుత్వా, రోదమానా ఉపాగముం.

౧౦౬. ‘‘తత్థ వత్తేత్వా సల్లాపం, చేతేహి చేతపుత్తేహి;

తే తతో నిక్ఖమిత్వాన, వఙ్కం అగము పబ్బత’’న్తి.

తత్థ తత్థ వత్తేత్వా సల్లాపన్తి తత్థ తేహి రాజూహి సమాగమేహి సద్ధిం పటిసమ్మోదమానా కథం పవత్తేత్వా. చేతపుత్తేహీతి చేతరాజపుత్తేహి. తే తతో నిక్ఖమిత్వానాతి తే రాజానో తతో వనద్వారట్ఠానే నివత్తేత్వా. వఙ్కం అగము పబ్బతన్తి అమ్హే చత్తారో జనా వఙ్కపబ్బతం ఉద్దిస్స అగమమ్హా.

అథ మహాసత్తో తేహి ఆచిక్ఖితమగ్గేన గచ్ఛన్తో గన్ధమాదనపబ్బతం పత్వా తం దివసం తత్థ వసిత్వా తతో ఉత్తరదిసాభిముఖో వేపుల్లపబ్బతపాదేన గన్త్వా కేతుమతీనదీతీరే నిసీదిత్వా వనచరకేన దిన్నం మధుమంసం ఖాదిత్వా తస్స సువణ్ణసూచిం దత్వా న్హత్వా పివిత్వా పటిప్పస్సద్ధదరథో నదిం ఉత్తరిత్వా సానుపబ్బతసిఖరే ఠితస్స నిగ్రోధస్స మూలే థోకం నిసీదిత్వా ఉట్ఠాయ గచ్ఛన్తో నాలికపబ్బతం పరిహరన్తో ముచలిన్దసరం గన్త్వా సరతీరేన పుబ్బుత్తరకణ్ణం పత్వా ఏకపదికమగ్గేనేవ వనఘటం పవిసిత్వా తం అతిక్కమ్మ గిరివిదుగ్గానం నదీపభవానం పురతో చతురస్సపోక్ఖరణిం పాపుణి.

౧౦౭. తస్మిం ఖణే సక్కో ఆవజ్జేన్తో ‘‘మహాసత్తో హిమవన్తం పవిట్ఠో, వసనట్ఠానం లద్ధుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా విస్సకమ్మం పేసేసి – ‘‘గచ్ఛ వఙ్కపబ్బతకుచ్ఛిమ్హి రమణీయే ఠానే అస్సమపదం మాపేహీ’’తి. సో తత్థ ద్వే పణ్ణసాలాయో ద్వే చఙ్కమే ద్వే చ రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని మాపేత్వా తేసు తేసు ఠానేసు నానాపుప్ఫవిచిత్తే రుక్ఖే ఫలితే రుక్ఖే పుప్ఫగచ్ఛే కదలివనాదీని చ దస్సేత్వా సబ్బే పబ్బజితపరిక్ఖారే పటియాదేత్వా ‘‘యేకేచి పబ్బజితుకామా, తే గణ్హన్తూ’’తి అక్ఖరాని లిఖిత్వా అమనుస్సే చ భేరవసద్దే మిగపక్ఖినో చ పటిక్కమాపేత్వా సకట్ఠానమేవ గతో.

మహాసత్తో ఏకపదికమగ్గం దిస్వా ‘‘పబ్బజితానం వసనట్ఠానం భవిస్సతీ’’తి మద్దిఞ్చ పుత్తే చ తత్థేవ ఠపేత్వా అస్సమపదం పవిసిత్వా అక్ఖరాని ఓలోకేత్వా ‘‘సక్కేన దిన్నోస్మీ’’తి పణ్ణసాలద్వారం వివరిత్వా పవిట్ఠో ఖగ్గఞ్చ ధనుఞ్చ అపనేత్వా సాటకే ఓముఞ్చిత్వా ఇసివేసం గహేత్వా కత్తరదణ్డం ఆదాయ నిక్ఖమిత్వా పచ్చేకబుద్ధసదిసేన ఉపసమేన దారకానం సన్తికం అగమాసి. మద్దిదేవీపి మహాసత్తం దిస్వా పాదేసు పతిత్వా రోదిత్వా తేనేవ సద్ధిం అస్సమం పవిసిత్వా అత్తనో పణ్ణసాలం గన్త్వా ఇసివేసం గణ్హి. పచ్ఛా పుత్తేపి తాపసకుమారకే కరింసు. బోధిసత్తో మద్దిం వరం యాచి ‘‘మయం ఇతో పట్ఠాయ పబ్బజితా నామ, ఇత్థీ చ నామ బ్రహ్మచరియస్స మలం, మా దాని అకాలే మమ సన్తికం ఆగచ్ఛా’’తి. సా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా మహాసత్తమ్పి వరం యాచి ‘‘దేవ, తుమ్హే పుత్తే గహేత్వా ఇధేవ హోథ, అహం ఫలాఫలం ఆహరిస్సామీ’’తి. సా తతో పట్ఠాయ అరఞ్ఞతో ఫలాఫలాని ఆహరిత్వా తయో జనే పటిజగ్గి. ఇతి చత్తారో ఖత్తియా వఙ్కపబ్బతకుచ్ఛియం సత్తమాసమత్తం వసింసు. తేన వుత్తం ‘‘ఆమన్తయిత్వా దేవిన్దో, విస్సకమ్మం మహిద్ధిక’’న్తిఆది.

తత్థ ఆమన్తయిత్వాతి పక్కోసాపేత్వా. మహిద్ధికన్తి మహతియా దేవిద్ధియా సమన్నాగతం. అస్సమం సుకతన్తి అస్సమపదం సుకతం కత్వా. రమ్మం వేస్సన్తరస్స వసనానుచ్ఛవికం పణ్ణసాలం. సుమాపయాతి సుట్ఠు మాపయ. ఆణాపేసీతి వచనసేసో. సుమాపయీతి సమ్మా మాపేసి.

౧౧౧. అసుఞ్ఞోతి యథా సో అస్సమో అసుఞ్ఞో హోతి, ఏవం తస్స అసుఞ్ఞభావకరణేన అసుఞ్ఞో హోమి. ‘‘అసుఞ్ఞే’’తి వా పాఠో, మమ వసనేనేవ అసుఞ్ఞే అస్సమే దారకే అనురక్ఖన్తో వసామి తత్థ తిట్ఠామి. బోధిసత్తస్స మేత్తానుభావేన సమన్తా తియోజనే సబ్బే తిరచ్ఛానాపి మేత్తం పటిలభింసు.

ఏవం తేసు తత్థ వసన్తేసు కలిఙ్గరట్ఠవాసీ జూజకో నామ బ్రాహ్మణో అమిత్తతాపనాయ నామ భరియాయ ‘‘నాహం తే నిచ్చం ధఞ్ఞకోట్టనఉదకాహరణయాగుభత్తపచనాదీని కాతుం సక్కోమి, పరిచారకం మే దాసం వా దాసిం వా ఆనేహీ’’తి వుత్తే ‘‘కుతోహం తే భోతి దుగ్గతో దాసం వా దాసిం వా లభిస్సామీ’’తి వత్వా తాయ ‘‘ఏస వేస్సన్తరో రాజా వఙ్కపబ్బతే వసతి. తస్స పుత్తే మయ్హం పరిచారకే యాచిత్వా ఆనేహీ’’తి వుత్తే కిలేసవసేన తస్సా పటిబద్ధచిత్తతాయ తస్సా వచనం అతిక్కమితుం అసక్కోన్తో పాథేయ్యం పటియాదాపేత్వా అనుక్కమేన జేతుత్తరనగరం పత్వా ‘‘కుహిం వేస్సన్తరమహారాజా’’తి పుచ్ఛి.

మహాజనో ‘‘ఇమేసం యాచకానం అతిదానేన అమ్హాకం రాజా రట్ఠా పబ్బాజితో, ఏవం అమ్హాకం రాజానం నాసేత్వా పునపి ఇధేవ ఆగచ్ఛతీ’’తి లేడ్డుదణ్డాదిహత్థో ఉపక్కోసన్తో బ్రాహ్మణం అనుబన్ధి. సో దేవతావిగ్గహితో హుత్వా తతో నిక్ఖమిత్వా వఙ్కపబ్బతగామిమగ్గం అభిరుళ్హో అనుక్కమేన వనద్వారం పత్వా మహావనం అజ్ఝోగాహేత్వా మగ్గమూళ్హో హుత్వా విచరన్తో తేహి రాజూహి బోధిసత్తస్స ఆరక్ఖణత్థాయ ఠపితేన చేతపుత్తేన సమాగఞ్ఛి. తేన ‘‘కహం, భో బ్రాహ్మణ, గచ్ఛసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘వేస్సన్తరమహారాజస్స సన్తిక’’న్తి వుత్తే ‘‘అద్ధా అయం బ్రాహ్మణో తస్స పుత్తే వా దేవిం వా యాచితుం గచ్ఛతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘మా ఖో, త్వం బ్రాహ్మణ, తత్థ గఞ్ఛి, సచే గచ్ఛసి, ఏత్థేవ తే సీసం ఛిన్దిత్వా మయ్హం సునఖానం ఘాసం కరిస్సామీ’’తి తేన సన్తజ్జితో మరణభయభీతో ‘‘అహమస్స పితరా పేసితో దూతో, ‘తం ఆనేస్సామీ’తి ఆగతో’’తి ముసావాదం అభాసి. తం సుత్వా చేతపుత్తో తుట్ఠహట్ఠో బ్రాహ్మణస్స సక్కారసమ్మానం కత్వా వఙ్కపబ్బతగామిమగ్గం ఆచిక్ఖి. సో తతో పరం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే అచ్చుతేన నామ తాపసేన సద్ధిం సమాగన్త్వా తమ్పి మగ్గం పుచ్ఛిత్వా తేనాపి మగ్గే ఆచిక్ఖితే తేన ఆచిక్ఖితసఞ్ఞాయ మగ్గం గచ్ఛన్తో అనుక్కమేన బోధిసత్తస్స అస్సమపదట్ఠానసమీపం గన్త్వా మద్దిదేవియా ఫలాఫలత్థం గతకాలే బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఉభో దారకే యాచి. తేన వుత్తం –

౧౧౨. ‘‘పవనే వసమానస్స, అద్ధికో మం ఉపాగమి;

అయాచి పుత్తకే మయ్హం, జాలిం కణ్హాజినం చుభో’’తి.

ఏవం బ్రాహ్మణేన దారకేసు యాచితేసు మహాసత్తో ‘‘చిరస్సం వత మే యాచకో అధిగతో, అజ్జాహం అనవసేసతో దానపారమిం పూరేస్సామీ’’తి అధిప్పాయేన సోమనస్సజాతో పసారితహత్థే సహస్సత్థవికం ఠపేన్తో వియ బ్రాహ్మణస్స చిత్తం పరితోసేన్తో సకలఞ్చ తం పబ్బతకుచ్ఛిం ఉన్నాదేన్తో ‘‘దదామి తవ మయ్హం పుత్తకే, అపి చ మద్దిదేవీ పన పాతోవ ఫలాఫలత్థాయ వనం గన్త్వా సాయం ఆగమిస్సతి, తాయ ఆగతాయ తే పుత్తకే దస్సేత్వా త్వఞ్చ మూలఫలాఫలం ఖాదిత్వా ఏకరత్తిం వసిత్వా విగతపరిస్సమో పాతోవ గమిస్ససీ’’తి ఆహ. బ్రాహ్మణో ‘‘కామఞ్చేస ఉళారజ్ఝాసయతాయ పుత్తకే దదాతి, మాతా పన వచ్ఛగిద్ధా ఆగన్త్వా దానస్స అన్తరాయమ్పి కరేయ్య, యంనూనాహం ఇమం నిప్పీళేత్వా దారకే గహేత్వా అజ్జేవ గచ్ఛేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘పుత్తా చే తే మయ్హం దిన్నా, కిం దాని మాతరం దస్సేత్వా పేసితేహి, దారకే గహేత్వా అజ్జేవ గమిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘సచే, త్వం బ్రాహ్మణ, రాజపుత్తిం మాతరం దట్ఠుం న ఇచ్ఛసి, ఇమే దారకే గహేత్వా జేతుత్తరనగరం గచ్ఛ, తత్థ సఞ్జయమహారాజా దారకే గహేత్వా మహన్తం తే ధనం దస్సతి, తేన దాసదాసియో గణ్హిస్ససి, సుఖఞ్చ జీవిస్ససి, అఞ్ఞథా ఇమే సుఖుమాలా రాజదారకా, కిం తే వేయ్యావచ్చం కరిస్సన్తీ’’తి ఆహ.

బ్రాహ్మణో ‘‘ఏవమ్పి మయా న సక్కా కాతుం, రాజదణ్డతో భాయామి, మయ్హమేవ గామం నేస్సామీ’’తి ఆహ. ఇమం తేసం కథాసల్లాపం సుత్వా దారకా ‘‘పితా నో ఖో అమ్హే బ్రాహ్మణస్స దాతుకామో’’తి పక్కమిత్వా పోక్ఖరణిం గన్త్వా పదుమినిగచ్ఛే నిలీయింసు. బ్రాహ్మణో తే అదిస్వావ ‘‘త్వం ‘దారకే దదామీ’తి వత్వా తే అపక్కమాపేసి, ఏసో తే సాధుభావో’’తి ఆహ. అథ మహాసత్తో సహసావ ఉట్ఠహిత్వా దారకే గవేసన్తో పదుమినిగచ్ఛే నిలీనే దిస్వా ‘‘ఏథ, తాతా, మా మయ్హం దానపారమియా అన్తరాయం అకత్థ, మమ దానజ్ఝాసయం మత్థకం పాపేథ, అయఞ్చ బ్రాహ్మణో తుమ్హే గహేత్వా తుమ్హాకం అయ్యకస్స సఞ్జయమహారాజస్స సన్తికం గమిస్సతి, తాత జాలి, త్వం భుజిస్సో హోతుకామో బ్రాహ్మణస్స నిక్ఖసహస్సం దత్వా భుజిస్సో భవేయ్యాసి, కణ్హాజినే త్వం దాససతం దాసిసతం హత్థిసతం అస్ససతం ఉసభసతం నిక్ఖసతన్తి సబ్బసతం దత్వా భుజిస్సా భవేయ్యాసీ’’తి కుమారే అగ్ఘాపేత్వా సమస్సాసేత్వా గహేత్వా అస్సమపదం గన్త్వా కమణ్డలునా ఉదకం గహేత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పచ్చయం కత్వా బ్రాహ్మణస్స హత్థే ఉదకం పాతేత్వా అతివియ పీతిసోమనస్సజాతో హుత్వా పథవిం ఉన్నాదేన్తో పియపుత్తదానం అదాసి. ఇధాపి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ పథవికమ్పాదయో అహేసుం. తేన వుత్తం –

౧౧౩. ‘‘యాచకం ఉపగతం దిస్వా, హాసో మే ఉపపజ్జథ;

ఉభో పుత్తే గహేత్వాన, అదాసిం బ్రాహ్మణే తదా.

౧౧౪. ‘‘సకే పుత్తే చజన్తస్స, జూజకే బ్రాహ్మణే యదా;

తదాపి పథవీ కమ్పి, సినేరువనవటంసకా’’తి.

అథ బ్రాహ్మణో దారకే అగన్తుకామే లతాయ హత్థేసు బన్ధిత్వా ఆకడ్ఢి. తేసం బన్ధట్ఠానే ఛవిం ఛిన్దిత్వా లోహితం పగ్ఘరి. సో లతాదణ్డేన పహరన్తో ఆకడ్ఢి. తే పితరం ఓలోకేత్వా.

‘‘అమ్మా చ తాత నిక్ఖన్తా, త్వఞ్చ నో తాత దస్ససి;

మా నో త్వం తాత అదదా, యావ అమ్మాపి ఏతు నో;

తదాయం బ్రాహ్మణో కామం, విక్కిణాతు హనాతు వా’’తి. (జా. ౨.౨౨.౨౧౨౬) –

వత్వా పునపి అయం ఏవరూపో ఘోరదస్సనో కురూరకమ్మన్తో –

‘‘మనుస్సో ఉదాహు యక్ఖో, మంసలోహితభోజనో;

గామా అరఞ్ఞమాగమ్మ, ధనం తం తాత యాచతి;

నీయమానే పిసాచేన, కిం ను తాత ఉదిక్ఖసీ’’తి. (జా. ౨.౨౨.౨౧౩౦-౨౧౩౧) –

ఆదీని వదన్తా పరిదేవింసు. తత్థ ధనన్తి పుత్తధనం.

జూజకో దారకే తథా పరిదేవన్తేయేవ పోథేన్తోవ గహేత్వా పక్కామి. మహాసత్తస్స దారకానం కరుణం పరిదేవితేన తస్స చ బ్రాహ్మణస్స అకారుఞ్ఞభావేన బలవసోకో ఉప్పజ్జి, విప్పటిసారో చ ఉదపాది. సో తఙ్ఖణఞ్ఞేవ బోధిసత్తానం పవేణిం అనుస్సరి. ‘‘సబ్బేవ హి బోధిసత్తా పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజిత్వా బుద్ధా భవిస్సన్తి, అహమ్పి తేసం అబ్భన్తరో, పుత్తదానఞ్చ మహాపరిచ్చాగానం అఞ్ఞతరం, తస్మా వేస్సన్తర దానం దత్వా పచ్ఛానుతాపో న తే అనుచ్ఛవికో’’తి అత్తానం పరిభాసేత్వా ‘‘దిన్నకాలతో పట్ఠాయ మమ తే న కిఞ్చి హోన్తీ’’తి అత్తానం ఉపత్థమ్భేత్వా దళ్హసమాదానం అధిట్ఠాయ పణ్ణసాలద్వారే పాసాణఫలకే కఞ్చనపటిమా వియ నిసీది.

అథ మద్దిదేవీ అరఞ్ఞతో ఫలాఫలం గహేత్వా నివత్తన్తీ ‘‘మా మహాసత్తస్స దానన్తరాయో హోతూ’’తి వాళమిగరూపధరాహి దేవతాహి ఉపరుద్ధమగ్గా తేసు అపగతేసు చిరేన అస్సమం పత్వా ‘‘అజ్జ మే దుస్సుపినం దిట్ఠం, దున్నిమిత్తాని చ ఉప్పన్నాని, కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి చిన్తేన్తీ అస్సమం పవిసిత్వా పుత్తకే అపస్సన్తీ బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘దేవ, న ఖో అమ్హాకం పుత్తకే పస్సామి, కుహిం తే గతా’’తి ఆహ. సో తుణ్హీ అహోసి. సా పుత్తకే ఉపధారేన్తీ తహిం తహిం ఉపధావిత్వా గవేసన్తీ అదిస్వా పునపి గన్త్వా పుచ్ఛి. బోధిసత్తో ‘‘కక్ఖళకథాయ నం పుత్తసోకం జహాపేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా –

‘‘నూన మద్దీ వరారోహా, రాజపుత్తీ యసస్సినీ;

పాతో గతాసి ఉఞ్ఛాయ, కిమిదం సాయమాగతా’’తి. (జా. ౨.౨౨.౨౨౨౫) –

వత్వా తాయ చిరాయనకారణే కథితే పునపి దారకే సన్ధాయ న కిఞ్చి ఆహ. సా పుత్తసోకేన తే ఉపధారేన్తీ పునపి వాతవేగేన వనాని విచరి. తాయ ఏకరత్తియం విచరితట్ఠానం పరిగ్గణ్హన్తం పన్నరసయోజనమత్తం అహోసి. అథ విభాతాయ రత్తియా మహాసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా ఠితా దారకానం అదస్సనేన బలవసోకాభిభూతా తస్స పాదమూలే ఛిన్నకదలీ వియ భూమియం విసఞ్ఞీ హుత్వా పతి. సో ‘‘మతా’’తి సఞ్ఞాయ కమ్పమానో ఉప్పన్నబలవసోకోపి సతిం పచ్చుపట్ఠపేత్వా ‘‘జానిస్సామి తావ జీవతి, న జీవతీ’’తి సత్తమాసే కాయసంసగ్గం అనాపన్నపుబ్బోపి అఞ్ఞస్స అభావేన తస్సా సీసం ఉక్ఖిపిత్వా ఊరూసు ఠపేత్వా ఉదకేన పరిప్ఫోసిత్వా ఉరఞ్చ ముఖఞ్చ హదయఞ్చ పరిమజ్జి. మద్దీపి ఖో థోకం వీతినామేత్వా సతిం పటిలభిత్వా హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠపేత్వా ‘‘దేవ, దారకా తే కుహిం గతా’’తి పుచ్ఛి. సో ఆహ – ‘‘దేవి, ఏకస్స మే బ్రాహ్మణస్స మం యాచిత్వా ఆగతస్స దాసత్థాయ దిన్నా’’తి వత్వా తాయ ‘‘కస్మా, దేవ, పుత్తే బ్రాహ్మణస్స దత్వా మమ సబ్బరత్తిం పరిదేవిత్వా విచరన్తియా నాచిక్ఖీ’’తి వుత్తే ‘‘పఠమమేవ వుత్తే తవ చిత్తదుక్ఖం బహు భవిస్సతి, ఇదాని పన సరీరదుక్ఖేన తనుకం భవిస్సతీ’’తి వత్వా –

‘‘మం పస్స మద్ది మా పుత్తే, మా బాళ్హం పరిదేవసి;

లచ్ఛామ పుత్తే జీవన్తా, అరోగా చ భవామసే’’తి. (జా. ౨.౨౨.౨౨౬౦) –

సో సమస్సాసేత్వా పున –

‘‘పుత్తే పసుఞ్చ ధఞ్ఞఞ్చ, యఞ్చ అఞ్ఞం ఘరే ధనం;

దజ్జా సప్పురిసో దానం, దిస్వా యాచకమాగతం;

అనుమోదాహి మే మద్ది, పుత్తకే దానముత్తమ’’న్తి. (జా. ౨.౨౨.౨౨౬౧) –

వత్వా అత్తనో పుత్తదానం తం అనుమోదాపేసి.

సాపి –

‘‘అనుమోదామి తే దేవ, పుత్తకే దానముత్తమం;

దత్వా చిత్తం పసాదేహి, భియ్యో దానం దదో భవా’’తి. (జా. ౨.౨౨.౨౨౬౨) –

వత్వా అనుమోది.

ఏవం తేసు అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్మోదనీయం కథం కథేన్తేసు సక్కో చిన్తేసి – ‘‘మహాపురిసో హియ్యో జూజకస్స పథవిం ఉన్నాదేత్వా దారకే అదాసి. ఇదాని నం కోచి హీనపురిసో ఉపసఙ్కమిత్వా మద్దిదేవిం యాచిత్వా గహేత్వా గచ్ఛేయ్య, తతో రాజా నిప్పచ్చయో భవేయ్య, హన్దాహం బ్రాహ్మణవణ్ణేన నం ఉపసఙ్కమిత్వా మద్దిం యాచిత్వా పారమికూటం గాహాపేత్వా కస్సచి అవిస్సజ్జియం కత్వా పున నం తస్సేవ దత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి. సో సూరియుగ్గమనవేలాయం బ్రాహ్మణవణ్ణేన తస్స సన్తికం అగమాసి. తం దిస్వా మహాపురిసో ‘‘అతిథి నో ఆగతో’’తి పీతిసోమనస్సజాతో తేన సద్ధిం మధురపటిసన్థారం కత్వా ‘‘బ్రాహ్మణ, కేనత్థేన ఇధాగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. అథ నం సక్కో మద్దిదేవిం యాచి. తేన వుత్తం –

౧౧౫. ‘‘పునదేవ సక్కో ఓరుయ్హ, హుత్వా బ్రాహ్మణసన్నిభో;

అయాచి మం మద్దిదేవిం, సీలవన్తిం పతిబ్బత’’న్తి.

తత్థ పునదేవాతి దారకే దిన్నదివసతో పచ్ఛా ఏవ. తదనన్తరమేవాతి అత్థో. ఓరుయ్హాతి దేవలోకతో ఓతరిత్వా. బ్రాహ్మణసన్నిభోతి బ్రాహ్మణసమానవణ్ణో.

అథ మహాసత్తో ‘‘హియ్యో మే ద్వేపి దారకే బ్రాహ్మణస్స దిన్నా, అహమ్పి అరఞ్ఞే ఏకకోవ, కథం తే మద్దిం సీలవన్తిం పతిబ్బతం దస్సామీ’’తి అవత్వావ పసారితహత్థే అనగ్ఘరతనం ఠపేన్తో వియ అసజ్జిత్వా అబజ్ఝిత్వా అనోలీనమానసో ‘‘అజ్జ మే దానపారమీ మత్థకం పాపుణిస్సతీ’’తి హట్ఠతుట్ఠో గిరిం ఉన్నాదేన్తో వియ –