౧౦. ససపణ్డితచరియావణ్ణనా

౧౨౫-౬. దసమే యదా హోమి, ససకోతి అహం, సారిపుత్త, బోధిపరియేసనం చరమానో యదా ససపణ్డితో హోమి. బోధిసత్తా హి కమ్మవసిప్పత్తాపి తాదిసానం తిరచ్ఛానానం అనుగ్గణ్హనత్థం తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తన్తి. పవనచారకోతి మహావనచారీ. దబ్బాదితిణాని రుక్ఖగచ్ఛేసు పణ్ణాని యంకిఞ్చి సాకం రుక్ఖతో పతితఫలాని చ భక్ఖో ఏతస్సాతి తిణపణ్ణసాకఫలభక్ఖో. పరహేఠనవివజ్జితోతి పరపీళావిరహితో. సుత్తపోతో చాతి ఉద్దపోతో చ. అహం తదాతి యదాహం ససకో హోమి, తదా ఏతే మక్కటాదయో తయో సహాయే ఓవదామి.

౧౨౭. కిరియే కల్యాణపాపకేతి కుసలే చేవ అకుసలే చ కమ్మే. పాపానీతి అనుసాసనాకారదస్సనం. తత్థ పాపాని పరివజ్జేథాతి పాణాతిపాతో…పే… మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ఇమాని పాపాని పరివజ్జేథ. కల్యాణే అభినివిస్సథాతి దానం సీలం…పే… దిట్ఠుజుకమ్మన్తి ఇదం కల్యాణం, ఇమస్మిం కల్యాణే అత్తనో కాయవాచాచిత్తాని అభిముఖభావేన నివిస్సథ, ఇమం కల్యాణపటిపత్తిం పటిపజ్జథాతి అత్థో.

ఏవం మహాసత్తో తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తోపి ఞాణసమ్పన్నతాయ కల్యాణమిత్తో హుత్వా తేసం తిణ్ణం జనానం కాలేన కాలం ఉపగతానం ఓవాదవసేన ధమ్మం దేసేసి. తే తస్స ఓవాదం సమ్పటిచ్ఛిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం పవిసిత్వా వసన్తి. ఏవం కాలే గచ్ఛన్తే బోధిసత్తో ఆకాసం ఓలోకేత్వా చన్దపారిపూరిం దిస్వా ‘‘ఉపోసథకమ్మం కరోథా’’తి ఓవది. తేనాహ –

౧౨౮. ‘‘ఉపోసథమ్హి దివసే, చన్దం దిస్వాన పూరితం;

ఏతేసం తత్థ ఆచిక్ఖిం, దివసో అజ్జుపోసథో.

౧౨౯. ‘‘దానాని పటియాదేథ, దక్ఖిణేయ్యస్స దాతవే;

దత్వా దానం దక్ఖిణేయ్యే, ఉపవస్సథుపోసథ’’న్తి.

తత్థ చన్దం దిస్వా న పూరితన్తి జుణ్హపక్ఖచాతుద్దసియం ఈసకం అపరిపుణ్ణభావేన చన్దం న పరిపూరితం దిస్వా తతో విభాతాయ రత్తియా అరుణుగ్గమనవేలాయమేవ ఉపోసథమ్హి దివసే పన్నరసే ఏతేసం మక్కటాదీనం మయ్హం సహాయానం దివసో అజ్జుపోసథో. తస్మా ‘‘దానాని పటియాదేథా’’తిఆదినా తత్థ ఉపోసథదివసే పటిపత్తివిధానం ఆచిక్ఖిన్తి యోజేతబ్బం. తత్థ దానానీతి దేయ్యధమ్మే. పటియాదేథాతి యథాసత్తి యథాబలం సజ్జేథ. దాతవేతి దాతుం. ఉపవస్సథాతి ఉపోసథకమ్మం కరోథ, ఉపోసథసీలాని రక్ఖథ, సీలే పతిట్ఠాయ దిన్నదానం మహప్ఫలం హోతి, తస్మా యాచకే సమ్పత్తే తుమ్హేహి ఖాదితబ్బాహారతో దత్వా ఖాదేయ్యాథాతి దస్సేతి.

తే ‘‘సాధూ’’తి బోధిసత్తస్స ఓవాదం సిరసా సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠహింసు. తేసు ఉద్దపోతో పాతోవ ‘‘గోచరం పరియేసిస్సామీ’’తి నదీతీరం గతో. అథేకో బాళిసికో సత్త రోహితమచ్ఛే ఉద్ధరిత్వా వల్లియా ఆవుణిత్వా నదీతీరే వాలుకాయ పటిచ్ఛాదేత్వా మచ్ఛే గణ్హన్తో నదియా అధో సోతం భస్సి. ఉద్దో మచ్ఛగన్ధం ఘాయిత్వా వాలుకం వియూహిత్వా మచ్ఛే దిస్వా నీహరిత్వా ‘‘అత్థి ను ఖో ఏతేసం సామికో’’తి తిక్ఖత్తుం ఘోసేత్వా సామికం అపస్సన్తో వల్లియం డంసిత్వా అత్తనో వసనగుమ్బే ఠపేత్వా ‘‘వేలాయమేవ ఖాదిస్సామీ’’తి అత్తనో సీలం ఆవజ్జేన్తో నిపజ్జి. సిఙ్గాలోపి గోచరం పరియేసన్తో ఏకస్స ఖేత్తగోపకస్స కుటియం ద్వే మంససూలాని ఏకం గోధం ఏకఞ్చ దధివారకం దిస్వా ‘‘అత్థి ను ఖో ఏతేసం సామికో’’తి తిక్ఖత్తుం ఘోసేత్వా సామికం అదిస్వా దధివారకస్స ఉగ్గహణరజ్జుకం గీవాయం పవేసేత్వా మంససూలే చ గోధఞ్చ ముఖేన డంసిత్వా అత్తనో వసనగుమ్బే ఠపేత్వా ‘‘వేలాయమేవ ఖాదిస్సామీ’’తి అత్తనో సీలం ఆవజ్జేన్తో నిపజ్జి. మక్కటోపి వనసణ్డం పవిసిత్వా అమ్బపిణ్డం ఆహరిత్వా అత్తనో వసనగుమ్బే ఠపేత్వా ‘‘వేలాయమేవ ఖాదిస్సామీ’’తి అత్తనో సీలం ఆవజ్జేన్తో నిపజ్జి. తిణ్ణమ్పి ‘‘అహో ఇధ నూన యాచకో ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి చిత్తం ఉప్పజ్జి. తేన వుత్తం –

౧౩౦. ‘‘తే మే సాధూతి వత్వాన, యథాసత్తి యథాబలం;

దానాని పటియాదేత్వా, దక్ఖిణేయ్యం గవేసిసు’’న్తి.

బోధిసత్తో పన ‘‘వేలాయమేవ నిక్ఖమిత్వా దబ్బాదితిణాని ఖాదిస్సామీ’’తి అత్తనో వసనగుమ్బేయేవ నిసిన్నో చిన్తేసి – ‘‘మమ సన్తికం ఆగతానం యాచకానం తిణాని ఖాదితుం న సక్కా, తిలతణ్డులాదయోపి మయ్హం నత్థి, సచే మే సన్తికం యాచకో ఆగమిస్సతి, అహం తిణేన యాపేమి, అత్తనో సరీరమంసం దస్సామీ’’తి. తేనాహ భగవా –

౧౩౧. ‘‘అహం నిసజ్జ చిన్తేసిం, దానం దక్ఖిణనుచ్ఛవం;

యదిహం లభే దక్ఖిణేయ్యం, కిం మే దానం భవిస్సతి.

౧౩౨. ‘‘న మే అత్థి తిలా ముగ్గా, మాసా వా తణ్డులా ఘతం;

అహం తిణేన యాపేమి, న సక్కా తిణ దాతవే.

౧౩౩. ‘‘యది కోచి ఏతి దక్ఖిణేయ్యో, భిక్ఖాయ మమ సన్తికే;

దజ్జాహం సకమత్తానం, న సో తుచ్ఛో గమిస్సతీ’’తి.

తత్థ దానం దక్ఖిణనుచ్ఛవన్తి దక్ఖిణాభావేన అనుచ్ఛవికం దానం దక్ఖిణేయ్యస్స దాతబ్బం దేయ్యధమ్మం చిన్తేసిం. యదిహం లభేతి యది అహం కిఞ్చి దక్ఖిణేయ్యం అజ్జ లభేయ్యం. కిం మే దానం భవిస్సతీతి కిం మమ దాతబ్బం భవిస్సతి. న సక్కా తిణ దాతవేతి యది దక్ఖిణేయ్యస్స దాతుం తిలముగ్గాదికం మయ్హం నత్థి, యం పన మమ ఆహారభూతం, తం న సక్కా తిణం దక్ఖిణేయ్యస్స దాతుం. దజ్జాహం సకమత్తానన్తి కిం వా మయ్హం ఏతాయ దేయ్యధమ్మచిన్తాయ, నను ఇదమేవ మయ్హం అనవజ్జం అపరాధీనతాయ సులభం పరేసఞ్చ పరిభోగారహం సరీరం సచే కోచి దక్ఖిణేయ్యో మమ సన్తికం ఆగచ్ఛతి, తయిదం సకమత్తానం తస్స దజ్జామహం. ఏవం సన్తే న సో తుచ్ఛో మమ సన్తికం ఆగతో అరిత్తహత్థో హుత్వా గమిస్సతీతి.

ఏవం మహాపురిసస్స యథాభూతసభావం పరివితక్కేన్తస్స పరివితక్కానుభావేన సక్కస్స పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సో ఆవజ్జేన్తో ఇమం కారణం దిస్వా ‘‘ససరాజం వీమంసిస్సామీ’’తి పఠమం ఉద్దస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా బ్రాహ్మణవేసేన అట్ఠాసి. తేన ‘‘కిమత్థం, బ్రాహ్మణ, ఠితోసీ’’తి చ వుత్తే సచే కఞ్చి ఆహారం లభేయ్యం, ఉపోసథికో హుత్వా సమణధమ్మం కరేయ్యన్తి. సో ‘‘సాధూతి తే ఆహారం దస్సామీ’’తి ఆహ. తేన వుత్తం –

‘‘సత్త మే రోహితా మచ్ఛా, ఉదకా థలముబ్భతా;

ఇదం బ్రాహ్మణ మే అత్థి, ఏతం భుత్వా వనే వసా’’తి. (జా. ౧.౪.౬౧);

బ్రాహ్మణో ‘‘పగేవ తావ హోతు, పచ్ఛా జానిస్సామీ’’తి తథేవ సిఙ్గాలస్స మక్కటస్స చ సన్తికం గన్త్వా తేహిపి అత్తనో విజ్జమానేహి దేయ్యధమ్మేహి నిమన్తితో ‘‘పగేవ తావ హోతు, పచ్ఛా జానిస్సామీ’’తి ఆహ. తేన వుత్తం –

‘‘దుస్స మే ఖేత్తపాలస్స, రత్తిభత్తం అపాభతం;

మంససూలా చ ద్వే గోధా, ఏకఞ్చ దధివారకం;

ఇదం బ్రాహ్మణ మే అత్థి, ఏతం భుత్వా వనే వసా’’తి.

‘‘అమ్బపక్కం దకం సీతం, సీతచ్ఛాయా మనోరమా;

ఇదం బ్రాహ్మణ మే అత్థి, ఏతం భుత్వా వనే వసా’’తి. (జా. ౧.౪.౬౨-౬౩);

తత్థ దుస్సాతి అముస్స. రత్తిభత్తం అపాభతన్తి రత్తిభోజనతో అపనీతం. మంససూలా చ ద్వే గోధాతి అఙ్గారపక్కాని ద్వే మంససూలాని ఏకా చ గోధా. దధివారకన్తి దధివారకో.

౧౩౪. అథ బ్రాహ్మణో ససపణ్డితస్స సన్తికం గతో. తేనాపి ‘‘కిమత్థమాగతోసీ’’తి వుత్తే తథేవాహ. తేన వుత్తం ‘‘మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయా’’తిఆది.

తత్థ మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయాతి పుబ్బే వుత్తప్పకారం పరివితక్కం జానిత్వా. బ్రాహ్మణవణ్ణినాతి బ్రాహ్మణరూపవతా అత్తభావేన. ఆసయన్తి వసనగుమ్బం.

౧౩౫-౭. సన్తుట్ఠోతి సమం సబ్బభాగేనేవ తుట్ఠో. ఘాసహేతూతి ఆహారహేతు. అదిన్నపుబ్బన్తి యేహి కేహిచి అబోధిసత్తేహి అదిన్నపుబ్బం. దానవరన్తి ఉత్తమదానం. ‘‘అజ్జ దస్సామి తే అహ’’న్తి వత్వా తువం సీలగుణూపేతో, అయుత్తం తే పరహేఠనన్తి తం పాణాతిపాతతో అపనేత్వా ఇదాని తస్స పరిభోగయోగ్గం అత్తానం కత్వా దాతుం ‘‘ఏహి అగ్గిం పదీపేహీ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అహం పచిస్సమత్తానన్తి తయా కతే అఙ్గారగబ్భే అహమేవ పతిత్వా అత్తానం పచిస్సం. పక్కం త్వం భక్ఖయిస్ససీతి తథా పన పక్కం త్వం ఖాదిస్ససి.

౧౩౮-౯. నానాకట్ఠే సమానయీతి సో బ్రాహ్మణవేసధారీ సక్కో నానాదారూని సమానేన్తో వియ అహోసి. మహన్తం అకాసి చితకం, కత్వా అఙ్గారగబ్భకన్తి వీతచ్చికం విగతధూమం అఙ్గారభరితబ్భన్తరం సమన్తతో జలమానం మమ సరీరస్స నిముజ్జనప్పహోనకం తఙ్ఖణఞ్ఞేవ మహన్తం చితకం అకాసి, సహసా ఇద్ధియా అభినిమ్మినీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అగ్గిం తత్థ పదీపేసి, యథా సో ఖిప్పం మహాభవే’’తి.

తత్థ సోతి సో అగ్గిక్ఖన్ధో సీఘం మహన్తో యథా భవేయ్య, తథా పదీపేసి. ఫోటేత్వా రజగతే గత్తేతి ‘‘సచే లోమన్తరేసు పాణకా అత్థి, తే మా మరింసూ’’తి పంసుగతే మమ గత్తే తిక్ఖత్తుం విధునిత్వా. ఏకమన్తం ఉపావిసిన్తి న తావ కట్ఠాని ఆదిత్తానీతి తేసం ఆదీపనం ఉదిక్ఖన్తో థోకం ఏకమన్తం నిసీదిం.

౧౪౦. యదా మహాకట్ఠపుఞ్జో, ఆదిత్తో ధమధమాయతీతి యదా పన సో దారురాసి సమన్తతో ఆదిత్తో వాయువేగసముద్ధటానం జాలసిఖానం వసేన ‘‘ధమధమా’’తి ఏవం కరోతి. తదుప్పతిత్వా పతతి, మజ్ఝే జాలసిఖన్తరేతి తదా తస్మిం కాలే ‘‘మమ సరీరస్స ఝాపనసమత్థో అయం అఙ్గారరాసీ’’తి చిన్తేత్వా ఉప్పతిత్వా ఉల్లఙ్ఘిత్వా జాలసిఖానం అబ్భన్తరభూతే తస్స అఙ్గారరాసిస్స మజ్ఝే పదుమపుఞ్జే రాజహంసో వియ పముదితచిత్తో సకలసరీరం దానముఖే దత్వా పతతి.

౧౪౧-౨. పవిట్ఠం యస్స కస్సచీతి యథా ఘమ్మకాలే సీతలం ఉదకం యేన కేనచి పవిట్ఠం తస్స దరథపరిళాహం వూపసమేతి, అస్సాదం పీతిఞ్చ ఉప్పాదేతి. తథేవ జలితం అగ్గిన్తి ఏవం తథా పజ్జలితం అఙ్గారరాసి తదా మమ పవిట్ఠస్స ఉసుమమత్తమ్పి నాహోసి. అఞ్ఞదత్థు దానపీతియా సబ్బదరథపరిళాహవూపసమో ఏవ అహోసి. చిరస్సం వత మే ఛవిచమ్మాదికో సబ్బో సరీరావయవో దానముఖే జుహితబ్బతం ఉపగతో అభిపత్థితో మనోరథో మత్థకం పత్తోతి. తేన వుత్తం –

౧౪౩. ‘‘ఛవిం చమ్మం మంసం న్హారుం, అట్ఠిం హదయబన్ధనం;

కేవలం సకలం కాయం, బ్రాహ్మణస్స అదాసహ’’న్తి.

తత్థ హదయబన్ధనన్తి హదయమంసపేసి. తఞ్హి హదయవత్థుం బన్ధిత్వా వియ ఠితత్తా ‘‘హదయబన్ధన’’న్తి వుత్తం. అథ వా హదయబన్ధనన్తి హదయఞ్చ బన్ధనఞ్చ, హదయమంసఞ్చేవ తం బన్ధిత్వా వియ ఠితయకనమంసఞ్చాతి అత్థో. కేవలం సకలం కాయన్తి అనవసేసం సబ్బం సరీరం.

ఏవం తస్మిం అగ్గిమ్హి అత్తనో సరీరే లోమకూపమత్తమ్పి ఉణ్హం కాతుం అసక్కోన్తో బోధిసత్తోపి హిమగబ్భం పవిట్ఠో వియ హుత్వా బ్రాహ్మణరూపధరం సక్కం ఏవమాహ – ‘‘బ్రాహ్మణ, తయా కతో అగ్గి అతిసీతలో, కిం నామేత’’న్తి? పణ్డిత, నాహం బ్రాహ్మణో, సక్కోహమస్మి, తవ వీమంసనత్థం ఆగతో ఏవమకాసిన్తి. ‘‘సక్క, త్వం తావ తిట్ఠతు, సకలోపి చే లోకో మం దానేన వీమంసేయ్య, నేవ మే అదాతుకామతం కథఞ్చిపి ఉప్పాదేయ్య పస్సేథ న’’న్తి బోధిసత్తో సీహనాదం నది.

అథ నం సక్కో ‘‘ససపణ్డిత, తవ గుణా సకలకప్పమ్పి పాకటా హోన్తూ’’తి పబ్బతం పీళేత్వా పబ్బతరసం ఆదాయ చన్దమణ్డలే ససలక్ఖణం ఆలిఖిత్వా బోధిసత్తం తస్మిం వనసణ్డే తత్థేవ వనగుమ్బే తరుణదబ్బతిణపీఠే నిపజ్జాపేత్వా అత్తనో దేవలోకమేవ గతో. తేపి చత్తారో పణ్డితా సమగ్గా సమ్మోదమానా నిచ్చసీలం ఉపోసథసీలఞ్చ పూరేత్వా యథారహం పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతా.

తదా ఉద్దో ఆయస్మా ఆనన్దో అహోసి, సిఙ్గాలో మహామోగ్గల్లానో, మక్కటో సారిపుత్తో, ససపణ్డితో పన లోకనాథో.

తస్స ఇధాపి సీలాదిపారమియో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ యథారహం నిద్ధారేతబ్బా. తథా సతిపి తిరచ్ఛానుపపత్తియం కుసలాదిధమ్మే కుసలాదితో యథాభూతావబోధో, తేసు అణుమత్తమ్పి వజ్జం భయతో దిస్వా సుట్ఠు అకుసలతో ఓరమణం, సమ్మదేవ చ కుసలధమ్మేసు అత్తనో పతిట్ఠాపనం, పరేసఞ్చ ‘‘ఇమే నామ పాపధమ్మా తే ఏవం గహితా ఏవం పరామట్ఠా ఏవంగతికా భవన్తి ఏవంఅభిసమ్పరాయా’’తి ఆదీనవం దస్సేత్వా తతో విరమణే నియోజనం, ఇదం దానం నామ, ఇదం సీలం నామ, ఇదం ఉపోసథకమ్మం నామ, ఏత్థ పతిట్ఠితానం దేవమనుస్ససమ్పత్తియో హత్థగతా ఏవాతిఆదినా పుఞ్ఞకమ్మేసు ఆనిసంసం దస్సేత్వా పతిట్ఠాపనం, అత్తనో సరీరజీవితనిరపేక్ఖం, పరేసం సత్తానం అనుగ్గణ్హనం, ఉళారో చ దానజ్ఝాసయోతి ఏవమాదయో ఇధ బోధిసత్తస్స గుణానుభావా విభావేతబ్బా. తేనేతం వుచ్చతి – ‘‘ఏవం అచ్ఛరియా హేతే…పే… ధమ్మస్స అనుధమ్మతో’’తి.

ససపణ్డితచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇదాని ‘‘అకిత్తిబ్రాహ్మణో’’తిఆదినా యథావుత్తే దసపి చరియావిసేసే ఉదానేత్వా నిగమేతి. తత్థ అహమేవ తదా ఆసిం, యో తే దానవరే అదాతి యో తాని ఉత్తమదానాని అదాసి, సో అకిత్తిబ్రాహణాదికో అహమేవ తదా తస్మిం కాలే అహోసిం, న అఞ్ఞోతి. ఇతి తేసు అత్తభావేసు సతిపి సీలాదిపారమీనం యథారహం పూరితభావే అత్తనో పన తదా దానజ్ఝాసయస్స అతివియ ఉళారభావం సన్ధాయ దానపారమివసేనేవ దేసనం ఆరోపేసి. ఏతే దానపరిక్ఖారా, ఏతే దానస్స పారమీతి యే ఇమే అకిత్తిజాతకాదీసు (జా. ౧.౧౩.౮౩ ఆదయో) అనేకాకారవోకారా మయా పవత్తితా దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగా మమ సరీరావయవపుత్తదారపరిచ్చాగా పరమకోటికా, కిఞ్చాపి తే కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితత్తా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ ఉద్దిస్స పవత్తితత్తా దానస్స పరముక్కంసగమనేన దానపారమీ ఏవ, తథాపి మమ దానస్స పరమత్థపారమిభూతస్స పరిక్ఖరణతోసన్తానస్స పరిభావనావసేన అభిసఙ్ఖరణతో ఏతే దానపరిక్ఖారా నామ. యస్స పనేతే పరిక్ఖారా, తం దస్సేతుం ‘‘జీవితం యాచకే దత్వా, ఇమం పారమి పూరయి’’న్తి వుత్తం. ఏత్థ హి ఠపేత్వా ససపణ్డితచరియం సేసాసు నవసు చరియాసు యథారహం దానపారమిదానఉపపారమియో వేదితబ్బా, ససపణ్డితచరియే (చరియా. ౧.౧౨౫ ఆదయో) పన దానపరమత్థపారమీ. తేన వుత్తం –

‘‘భిక్ఖాయ ఉపగతం దిస్వా, సకత్తానం పరిచ్చజిం;

దానేన మే సమో నత్థి, ఏసా మే దానపారమీ’’తి. (చరియా. ౧.తస్సుద్దాన);

కిఞ్చాపి హి మహాపురిసస్స యథావుత్తే అకిత్తిబ్రాహ్మణాదికాలే అఞ్ఞస్మిఞ్చ మహాజనకమహాసుతసోమాదికాలే దానపారమియా పూరితత్తభావానం పరిమాణం నామ నత్థి, తథాపి ఏకన్తేనేవ ససపణ్డితకాలే దానపారమియా పరమత్థపారమిభావో విభావేతబ్బోతి.

పరమత్థదీపనియా చరియాపిటకసంవణ్ణనాయ

దసవిధచరియాసఙ్గహస్స విసేసతో

దానపారమివిభావనస్స

పఠమవగ్గస్స అత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.