౮. సివిరాజచరియావణ్ణనా

౫౧. అట్ఠమే అరిట్ఠసవ్హయే నగరేతి అరిట్ఠపురనామకే నగరే. సివి నామాసి ఖత్తియోతి సివీతి గోత్తతో ఏవంనామకో రాజా అహోసి.

అతీతే కిర సివిరట్ఠే అరిట్ఠపురనగరే సివిరాజే రజ్జం కారేన్తే మహాసత్తో తస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. ‘‘సివికుమారో’’తిస్స నామమకంసు. సో వయప్పత్తో తక్కసిలం గన్త్వా ఉగ్గహితసిప్పో ఆగన్త్వా పితు సిప్పం దస్సేత్వా ఉపరజ్జం లభిత్వా అపరభాగే పితు అచ్చయేన రాజా హుత్వా అగతిగమనం పహాయ దస రాజధమ్మే అకోపేత్వా రజ్జం కారేన్తో నగరస్స చతూసు ద్వారేసు నగరమజ్ఝే నివేసనద్వారేతి ఛ దానసాలాయో కారేత్వా దేవసికం ఛసతసహస్సపరిచ్చాగేన మహాదానం పవత్తేసి. అట్ఠమీచాతుద్దసీపన్నరసీసు సయం దానసాలం గన్త్వా దానగ్గం ఓలోకేతి.

సో ఏకదా పుణ్ణమదివసే పాతోవ సముస్సితసేతచ్ఛత్తే రాజపల్లఙ్కే నిసిన్నో అత్తనా దిన్నదానం ఆవజ్జేన్తో బాహిరవత్థుం అత్తనా అదిన్నం నామ అదిస్వా ‘‘న మే బాహిరకదానం తథా చిత్తం తోసేతి, యథా అజ్ఝత్తికదానం, అహో వత మమ దానసాలం గతకాలే కోచి యాచకో బాహిరవత్థుం అయాచిత్వా అజ్ఝత్తికమేవ యాచేయ్య, సచే హి మే కోచి సరీరే మంసం వా లోహితం వా సీసం వా హదయమంసం వా అక్ఖీని వా ఉపడ్ఢసరీరం వా సకలమేవ వా అత్తభావం దాసభావేన యాచేయ్య, తంతదేవస్స అధిప్పాయం పూరేన్తో దాతుం సక్కోమీ’’తి చిన్తేసి. పాళియం పన అక్ఖీనం ఏవ వసేన ఆగతా. తేన వుత్తం –

‘‘నిసజ్జ పాసాదవరే, ఏవం చిన్తేసహం తదా’’.

౫౨. ‘‘యంకిఞ్చి మానుసం దానం, అదిన్నం మే న విజ్జతి;

యోపి యాచేయ్య మం చక్ఖుం, దదేయ్యం అవికమ్పితో’’తి.

తత్థ మానుసం దానన్తి పకతిమనుస్సేహి దాతబ్బదానం అన్నపానాది. ఏవం పన మహాసత్తస్స ఉళారే దానజ్ఝాసయే ఉప్పన్నే సక్కస్స పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సో తస్స కారణం ఆవజ్జేన్తో బోధిసత్తస్స అజ్ఝాసయం దిస్వా ‘‘సివిరాజా అజ్జ సమ్పత్తయాచకా చక్ఖూని చే యాచన్తి, చక్ఖూని ఉప్పాటేత్వా నేసం దస్సామీతి చిన్తేసీ’’తి సక్కో దేవపరిసాయ వత్వా ‘‘సో సక్ఖిస్సతి ను ఖో తం దాతుం, ఉదాహు నోతి వీమంసిస్సామి తావ న’’న్తి బోధిసత్తే సోళసహి గన్ధోదకఘటేహి న్హత్వా సబ్బాలఙ్కారేహి పటిమణ్డితే అలఙ్కతహత్థిక్ఖన్ధవరగతే దానగ్గం గచ్ఛన్తే జరాజిణ్ణో అన్ధబ్రాహ్మణో వియ హుత్వా తస్స చక్ఖుపథే ఏకస్మిం ఉన్నతప్పదేసే ఉభో హత్థే పసారేత్వా రాజానం జయాపేత్వా ఠితో బోధిసత్తేన తదభిముఖం వారణం పేసేత్వా ‘‘బ్రాహ్మణ, కిం ఇచ్ఛసీ’’తి పుచ్ఛితో ‘‘తవ దానజ్ఝాసయం నిస్సాయ సముగ్గతేన కిత్తిఘోసేన సకలలోకసన్నివాసో నిరన్తరం ఫుటో, అహఞ్చ అన్ధో, తస్మా తం యాచామీ’’తి ఉపచారవసేన ఏకం చక్ఖుం యాచి. తేన వుత్తం –

౫౩. ‘‘మమ సఙ్కప్పమఞ్ఞాయ, సక్కో దేవానమిస్సరో;

నిసిన్నో దేవపరిసాయ, ఇదం వచనమబ్రవి.

౫౪. ‘‘నిసజ్జ పాసాదవరే, సివిరాజా మహిద్ధికో;

చిన్తేన్తో వివిధం దానం, అదేయ్యం సో న పస్సతి.

౫౫. ‘‘తథం ను వితథం నేతం, హన్ద వీమంసయామి తం;

ముహుత్తం ఆగమేయ్యాథ, యావ జానామి తం మనం.

౫౬. ‘‘పవేధమానో పలితసిరో, వలిగత్తో జరాతురో;

అన్ధవణ్ణోవ హుత్వాన, రాజానం ఉపసఙ్కమి.

౫౭. ‘‘సో తదా పగ్గహేత్వాన, వామం దక్ఖిణబాహు చ;

సిరస్మిం అఞ్జలిం కత్వా, ఇదం వచనమబ్రవి.

౫౮. ‘‘‘యాచామి తం మహారాజ, ధమ్మిక రట్ఠవడ్ఢన;

తవ దానరతా కిత్తి, ఉగ్గతా దేవమానుసే.

౫౯. ‘‘‘ఉభోపి నేత్తా నయనా, అన్ధా ఉపహతా మమ;

ఏకం మే నయనం దేహి, త్వమ్పి ఏకేన యాపయా’’’తి.

తత్థ చిన్తేన్తో వివిధం దానన్తి అత్తనా దిన్నం వివిధం దానం చిన్తేన్తో, ఆవజ్జేన్తో దానం వా అత్తనా దిన్నం వివిధం బాహిరం దేయ్యధమ్మం చిన్తేన్తో. అదేయ్యం సో న పస్సతీతి బాహిరం వియ అజ్ఝత్తికవత్థుమ్పి అదేయ్యం దాతుం అసక్కుణేయ్యం న పస్సతి, ‘‘చక్ఖూనిపి ఉప్పాటేత్వా దస్సామీ’’తి చిన్తేసీతి అధిప్పాయో. తథం ను వితథం నేతన్తి ఏతం అజ్ఝత్తికవత్థునోపి అదేయ్యస్స అదస్సనం దేయ్యభావేనేవ దస్సనం చిన్తనం సచ్చం ను ఖో, ఉదాహు, అసచ్చన్తి అత్థో. సో తదా పగ్గహేత్వాన, వామం దక్ఖిణబాహు చాతి వామబాహుం దక్ఖిణబాహుఞ్చ తదా పగ్గహేత్వా, ఉభో బాహూ ఉక్ఖిపిత్వాతి అత్థో. రట్ఠవడ్ఢనాతి రట్ఠవడ్ఢీకర. త్వమ్పి ఏకేన యాపయాతి ఏకేన చక్ఖునా సమవిసమం పస్సన్తో సకం అత్తభావం త్వం యాపేహి, అహమ్పి భవతో లద్ధేన ఏకేన యాపేమీతి దస్సేతి.

తం సుత్వా మహాసత్తో తుట్ఠమానసో ‘‘ఇదానేవాహం పాసాదే నిసిన్నో ఏవం చిన్తేత్వా ఆగతో, అయఞ్చ మే చిత్తం ఞత్వా వియ చక్ఖుం యాచతి, అహో వత మే లాభా, అజ్జ మే మనోరథో మత్థకం పాపుణిస్సతి, అదిన్నపుబ్బం వత దానం దస్సామీ’’తి ఉస్సాహజాతో అహోసి. తమత్థం పకాసేన్తో సత్థా ఆహ –

౬౦. ‘‘తస్సాహం వచనం సుత్వా, హట్ఠో సంవిగ్గమానసో;

కతఞ్జలీ వేదజాతో, ఇదం వచనమబ్రవిం.

౬౧. ‘‘‘ఇదానాహం చిన్తయిత్వాన, పాసాదతో ఇధాగతో;

త్వం మమ చిత్తమఞ్ఞాయ, నేత్తం యాచితుమాగతో.

౬౨. ‘‘‘అహో మే మానసం సిద్ధం, సఙ్కప్పో పరిపూరితో;

అదిన్నపుబ్బం దానవరం, అజ్జ దస్సామి యాచకే’’’తి.

తత్థ తస్సాతి తస్స బ్రాహ్మణరూపధరస్స సక్కస్స. హట్ఠోతి తుట్ఠో. సంవిగ్గమానసోతి మమ చిత్తం జానిత్వా వియ ఇమినా బ్రాహ్మణేన చక్ఖు యాచితం, ఏత్తకం కాలం ఏవం అచిన్తేత్వా పమజ్జితో వతమ్హీతి సంవిగ్గచిత్తో. వేదజాతోతి జాతపీతిపామోజ్జో. అబ్రవిన్తి అభాసిం. మానసన్తి మనసి భవం మానసం, దానజ్ఝాసయో, ‘‘చక్ఖుం దస్సామీ’’తి ఉప్పన్నదానజ్ఝాసయోతి అత్థో. సఙ్కప్పోతి మనోరథో. పరిపూరితోతి పరిపుణ్ణో.

అథ బోధిసత్తో చిన్తేసి – ‘‘అయం బ్రాహ్మణో మమ చిత్తాచారం ఞత్వా వియ దుచ్చజమ్పి చక్ఖుం మం యాచతి, సియా ను ఖో కాయచి దేవతాయ అనుసిట్ఠో భవిస్సతి, పుచ్ఛిస్సామి తావ న’’న్తి చిన్తేత్వా తం బ్రాహ్మణం పుచ్ఛి. తేనాహ భగవా జాతకదేసనాయం –

‘‘కేనానుసిట్ఠో ఇధమాగతోసి, వనిబ్బక చక్ఖుపథాని యాచితుం;

సుదుచ్చజం యాచసి ఉత్తమఙ్గం, యమాహు నేత్తం పురిసేన దుచ్చజ’’న్తి.(జా. ౧.౧౫.౫౩);

తం సుత్వా బ్రాహ్మణరూపధరో సక్కో ఆహ –

‘‘యమాహు దేవేసు సుజమ్పతీతి, మఘవాతి నం ఆహు మనుస్సలోకే;

తేనానుసిట్ఠో ఇధమాగతోస్మి, వనిబ్బకో చక్ఖుపథాని యాచితుం.

‘‘వనిబ్బతో మయ్హం వనిం అనుత్తరం, దదాహి తే చక్ఖుపథాని యాచితో;

దదాహి మే చక్ఖుపథం అనుత్తరం, యమాహు నేత్తం పురిసేన దుచ్చజ’’న్తి. (జా. ౧.౧౫.౫౪-౫౫);

మహాసత్తో ఆహ –

‘‘యేన అత్థేన ఆగచ్ఛి, యమత్థమభిపత్థయం;

తే తే ఇజ్ఝన్తు సఙ్కప్పా, లభ చక్ఖూని బ్రాహ్మణ.

‘‘ఏకం తే యాచమానస్స, ఉభయాని దదామహం;

స చక్ఖుమా గచ్ఛ జనస్స పేక్ఖతో,

యదిచ్ఛసే త్వం తద తే సమిజ్ఝతూ’’తి. (జా. ౧.౧౫.౫౬-౫౭);

తత్థ వనిబ్బకాతి తం ఆలపతి. చక్ఖుపథానీతి దస్సనస్స పథభావతో చక్ఖూనమేవేతం నామం. యమాహూతి యం లోకే ‘‘దుచ్చజ’’న్తి కథేన్తి. వనిబ్బతోతి యాచన్తస్స. వనిన్తి యాచనం. తే తేతి తే తవ తస్స అన్ధస్స సఙ్కప్పా. స చక్ఖుమాతి సో త్వం మమ చక్ఖూహి చక్ఖుమా హుత్వా. తద తే సమిజ్ఝతూతి యం త్వం మమ సన్తికా ఇచ్ఛసి, తం తే సమిజ్ఝతూతి.

రాజా ఏత్తకం కథేత్వా ‘‘అయం బ్రాహ్మణో సక్కేన అనుసిట్ఠో ఇధాగతోస్మీతి భణతి, నూన ఇమస్స ఇమినా ఉపాయేన చక్ఖు సమ్పజ్జిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘ఇధేవ మయా చక్ఖూని ఉప్పాటేత్వా దాతుం అసారుప్ప’’న్తి చిన్తేత్వా బ్రాహ్మణం ఆదాయ అన్తేపురం గన్త్వా రాజాసనే నిసీదిత్వా సివకం నామ వేజ్జం పక్కోసాపేసి. అథ ‘‘అమ్హాకం కిర రాజా అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా బ్రాహ్మణస్స దాతుకామో’’తి సకలనగరే ఏకకోలాహలం అహోసి. అథ నం రఞ్ఞో ఞాతిసేనాపతిఆదయో రాజవల్లభా అమచ్చా పారిసజ్జా నాగరా ఓరోధా చ సబ్బే సన్నిపతిత్వా నానాఉపాయేహి నివారేసుం. రాజాపి నే అనువారేసి తేనాహ –

‘‘మా నో దేవ అదా చక్ఖుం, మా నో సబ్బే పరాకరి;

ధనం దేహి మహారాజ, ముత్తా వేళురియా బహూ.

‘‘యుత్తే దేవ రథే దేహి, ఆజానీయే చలఙ్కతే;

నాగే దేహి మహారాజ, హేమకప్పనవాససే.

‘‘యథా తం సివయో సబ్బే, సయోగ్గా సరథా సదా;

సమన్తా పరికిరేయ్యుం, ఏవం దేహి రథేసభా’’తి. (జా. ౧.౧౫.౫౮-౬౦);

అథ రాజా తిస్సో గాథా అభాసి –

‘‘యో వే దస్సన్తి వత్వాన, అదానే కురుతే మనో;

భూమ్యం సో పతితం పాసం, గీవాయం పటిముఞ్చతి.

‘‘యో వే దస్సన్తి వత్వాన, అదానే కురుతే మనో;

పాపా పాపతరో హోతి, సమ్పత్తో యమసాధనం.

‘‘యఞ్హి యాచే తఞ్హి దదే, యం న యాచే న తం దదే;

స్వాహం తమేవ దస్సామి, యం మం యాచతి బ్రాహ్మణో’’తి. (జా. ౧.౧౫.౬౧-౬౩);

తత్థ మా నో, దేవాతి నోతి నిపాతమత్తం. దేవ, మా చక్ఖుం అదాసి. మా నో సబ్బే పరాకరీతి అమ్హే సబ్బే మా పరిచ్చజి. అక్ఖీసు హి దిన్నేసు త్వం రజ్జం న కరిస్ససి, ఏవం తయా మయం పరిచ్చత్తా నామ భవిస్సామాతి అధిప్పాయేన ఏవమాహంసు. పరికిరేయ్యున్తి పరివారేయ్యుం. ఏవం దేహీతి యథా తం అవికలచక్ఖుం సివయో చిరం పరివారేయ్యుం, ఏవం దేహి ధనమేవస్స దేహి, మా అక్ఖీని, అక్ఖీసు హి దిన్నేసు న తం సివయో పరివారేస్సన్తీతి దస్సేతి.

పటిముఞ్చతీతి పటిపవేసేతి. పాపా పాపతరో హోతీతి లామకా లామకతరో నామ హోతి. సమ్పత్తో యమసాధనన్తి యమస్స ఆణాపవత్తిట్ఠానం ఉస్సదనిరయం ఏస పత్తో నామ హోతి. యఞ్హి యాచేతి యం వత్థుం యాచకో యాచతి, దాయకోపి తదేవ దదేయ్య, న అయాచితం, అయఞ్చ బ్రాహ్మణో చక్ఖుం మం యాచతి, న ముత్తాదికం ధనం, తం దస్సామీతి వదతి.

అథ నం ‘‘ఆయుఆదీసు కిం పత్థేత్వా చక్ఖూని దేసి దేవా’’తి పుచ్ఛింసు. మహాపురిసో ‘‘నాహం దిట్ఠధమ్మికం సమ్పరాయికం వా సమ్పత్తిం పత్థేత్వా దేమి, అపి చ బోధిసత్తానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణో పోరాణకమగ్గో ఏస, యదిదం దానపారమిపూరణం నామా’’తి ఆహ. తేన వుత్తం –

‘‘ఆయుం ను వణ్ణం ను సుఖం బలం ను, కిం పత్థయానో ను జనిన్ద దేసి;

కథఞ్హి రాజా సివినం అనుత్తరో, చక్ఖూని దజ్జా పరలోకహేతు.

‘‘న వాహమేతం యససా దదామి, న పుత్తమిచ్ఛే న ధనం న రట్ఠం;

సతఞ్చ ధమ్మో చరితో పురాణో, ఇచ్చేవ దానే రమతే మనో మమా’’తి. (జా. ౧.౧౫.౬౪-౬౫);

తత్థ పరలోకహేతూతి, మహారాజ, కథం నామ తుమ్హాదిసో పణ్డితపురిసో సక్కసమ్పత్తిసదిసం సన్దిట్ఠికం ఇస్సరియం పహాయ పరలోకహేతు చక్ఖూని దదేయ్యాతి.

న వాహన్తి న వే అహం. యససాతి దిబ్బస్స వా మానుసస్స వా ఇస్సరియస్స కారణా, అపిచ సతం బోధిసత్తానం ధమ్మో బుద్ధకారకో చరితో ఆచరితో ఆచిణ్ణో పురాతనో ఇచ్చేవ ఇమినా కారణేన దానేయేవ ఈదిసో మమ మనో నిరతోతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా రాజా అమచ్చే సఞ్ఞాపేత్వా సివకం వేజ్జం ఆణాపేసి – ‘‘ఏహి, సివక, మమ ఉభోపి అక్ఖీని ఇమస్స బ్రాహ్మణస్స దాతుం సీఘం ఉప్పాటేత్వా హత్థే పతిట్ఠపేహీ’’తి. తేన వుత్తం –

౬౩. ‘‘ఏహి సివక ఉట్ఠేహి, మా దన్ధయి మా పవేధయి;

ఉభోపి నయనం దేహి, ఉప్పాటేత్వా వనిబ్బకే.

౬౪. ‘‘తతో సో చోదితో మయ్హం, సివకో వచనంకరో;

ఉద్ధరిత్వాన పాదాసి, తాలమిఞ్జంవ యాచకే’’తి.

తత్థ ఉట్ఠేహీతి ఉట్ఠానవీరియం కరోహి. ఇమస్మిం మమ చక్ఖుదానే సహాయకిచ్చం కరోహీతి దస్సేతి. మా దన్తయీతి మా చిరాయి. అయఞ్హి అతిదుల్లభో చిరకాలం పత్థితో మయా ఉత్తమో దానక్ఖణో పటిలద్ధో, సో మా విరజ్ఝీతి అధిప్పాయో. మా పవేధయీతి ‘‘అమ్హాకం రఞ్ఞో చక్ఖూని ఉప్పాటేమీ’’తి చిత్తుత్రాసవసేన మా వేధయి సరీరకమ్పం మా ఆపజ్జి. ఉభోపి నయనన్తి ఉభోపి నయనే. వనిబ్బకేతి యాచకస్స మయ్హన్తి మయా. ఉద్ధరిత్వాన పాదాసీతి సో వేజ్జో రఞ్ఞో అక్ఖికూపతో ఉభోపి అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా రఞ్ఞో హత్థే అదాసి.

దేన్తో చ న సత్థకేన ఉద్ధరిత్వా అదాసి. సో హి చిన్తేసి – ‘‘అయుత్తం మాదిసస్స సుసిక్ఖితవేజ్జస్స రఞ్ఞో అక్ఖీసు సత్థపాతన’’న్తి భేసజ్జాని ఘంసేత్వా భేసజ్జచుణ్ణేన నీలుప్పలం పరిభావేత్వా దక్ఖిణక్ఖిం ఉపసిఙ్ఘాపేసి, అక్ఖి పరివత్తి, దుక్ఖా వేదనా ఉప్పజ్జి. సో పరిభావేత్వా పునపి ఉపసిఙ్ఘాపేసి, అక్ఖి అక్ఖికూపతో ముచ్చి, బలవతరా వేదనా ఉదపాది, తతియవారే ఖరతరం పరిభావేత్వా ఉపనామేసి, అక్ఖి ఓసధబలేన పరిబ్భమిత్వా అక్ఖికూపతో నిక్ఖమిత్వా న్హారుసుత్తకేన ఓలమ్బమానం అట్ఠాసి, అధిమత్తా వేదనా ఉదపాది, లోహితం పగ్ఘరి, నివత్థసాటకాపి లోహితేన తేమింసు. ఓరోధా చ అమచ్చా చ రఞ్ఞో పాదమూలే పతిత్వా ‘‘దేవ, అక్ఖీని మా దేహి, దేవ, అక్ఖీని మా దేహీ’’తి మహాపరిదేవం పరిదేవింసు.

రాజా వేదనం అధివాసేత్వా ‘‘తాత, మా పపఞ్చం కరీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు, దేవా’’తి వామహత్థేన అక్ఖిం ధారేత్వా దక్ఖిణహత్థేన సత్థకం ఆదాయ అక్ఖిసుత్తకం ఛిన్దిత్వా అక్ఖిం గహేత్వా మహాసత్తస్స హత్థే ఠపేసి. సో వామక్ఖినా దక్ఖిణక్ఖిం ఓలోకేత్వా పరిచ్చాగపీతియా అభిభుయ్యమానం దుక్ఖవేదనం వేదేన్తో ‘‘ఏహి, బ్రాహ్మణా’’తి బ్రాహ్మణం పక్కోసాపేత్వా ‘‘మమ ఇతో చక్ఖుతో సతగుణేన సహస్సగుణేన సతసహస్సగుణేన సమన్తచక్ఖుమేవ పియతరం, తస్స మే ఇదం అక్ఖిదానం పచ్చయో హోతూ’’తి బ్రాహ్మణస్స అక్ఖిం అదాసి. సో తం ఉక్ఖిపిత్వా అత్తనో అక్ఖిమ్హి ఠపేసి, తం తస్సానుభావేన వికసితనీలుప్పలం వియ హుత్వా ఉపట్ఠాసి. మహాసత్తో వామక్ఖినా తస్స తం అక్ఖిం దిస్వా ‘‘అహో సుదిన్నం మయా అక్ఖీ’’తి అన్తోసముగ్గతాయ పీతియా నిరన్తరం ఫుటసరీరో హుత్వా అపరమ్పి అదాసి. సక్కోపి తం తథేవ కత్వా రాజనివేసనా నిక్ఖమిత్వా మహాజనస్స ఓలోకేన్తస్సేవ నగరా నిక్ఖమిత్వా దేవలోకమేవ గతో.

రఞ్ఞో నచిరస్సేవ అక్ఖీని ఆవాటభావం అప్పత్తాని కమ్బలగేణ్డుకం వియ ఉగ్గతేన మంసపిణ్డేన పూరేత్వా చిత్తకమ్మరూపస్స వియ రుహింసు, వేదనా పచ్ఛిజ్జి. అథ మహాసత్తో కతిపాహం పాసాదే వసిత్వా ‘‘కిం అన్ధస్స రజ్జేనాతి అమచ్చానం రజ్జం నియ్యాతేత్వా ఉయ్యానం గన్త్వా పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా అమచ్చానం తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘ముఖధోవనాదిదాయకో ఏకో పురిసో మయ్హం సన్తికే హోతు, సరీరకిచ్చట్ఠానేసుపి మే రజ్జుకం బన్ధథా’’తి వత్వా సివికాయ గన్త్వా పోక్ఖరణితీరే రాజపల్లఙ్కే నిసీది. అమచ్చాపి వన్దిత్వా పటిక్కమింసు. బోధిసత్తోపి అత్తనో దానం ఆవజ్జేసి. తస్మిం ఖణే సక్కస్స ఆసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో తం దిస్వా ‘‘మహారాజస్స వరం దత్వా చక్ఖుం పటిపాకతికం కరిస్సామీ’’తి బోధిసత్తస్స సమీపం గన్త్వా పదసద్దమకాసి. మహాసత్తేన చ ‘‘కో ఏసో’’తి వుత్తే –

‘‘సక్కోహమస్మి దేవిన్దో, ఆగతోస్మి తవన్తికే;

వరం వరస్సు రాజీసి, యం కిఞ్చి మనసిచ్ఛసీ’’తి. (జా. ౧.౧౫.౭౧) –

వత్వా తేన –

‘‘పహూతం మే ధనం సక్క, బలం కోసో చనప్పకో;

అన్ధస్స మే సతో దాని, మరణఞ్ఞేవ రుచ్చతీ’’తి. (జా. ౧.౧౫.౭౨) –

వుత్తే అథ నం సక్కో ఆహ – ‘‘సివిరాజ, కిం పన త్వం మరితుకామో హుత్వా మరణం రోచేసి, ఉదాహు అన్ధభావేనా’’తి. అన్ధభావేన, దేవాతి. ‘‘మహారాజ, దానం నామ న కేవలం సమ్పరాయత్థమేవ దియ్యతి, దిట్ఠధమ్మత్థాయపి పచ్చయో హోతి, తస్మా తవ దానపుఞ్ఞమేవ నిస్సాయ సచ్చకిరియం కరోహి, తస్స బలేనేవ తే చక్ఖు ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి మయా మహాదానం సుదిన్న’’న్తి వత్వా సచ్చకిరియం కరోన్తో –

‘‘యే మం యాచితుమాయన్తి, నానాగోత్తా వనిబ్బకా;

యోపి మం యాచతే తత్థ, సోపి మే మనసో పియో;

ఏతేన సచ్చవజ్జేన, చక్ఖు మే ఉపపజ్జథా’’తి. (జా. ౧.౧౫.౭౪) –

ఆహ.

తత్థ యే మన్తి యే మం యాచితుమాగచ్ఛన్తి, తేసుపి ఆగతేసు యో ఇమం నామ దేహీతి వాచం నిచ్ఛారేన్తో మం యాచతే, సోపి మే మనసో పియో. ఏతేనాతి సచే మయ్హం సబ్బేపి యాచకా పియా, సచ్చమేవేతం మయా వుత్తం, ఏతేన మే సచ్చవచనేన ఏకం చక్ఖు ఉపపజ్జథ ఉప్పజ్జతూతి.

అథస్స వచనసమనన్తరమేవ పఠమం చక్ఖు ఉదపాది. తతో దుతియస్స ఉప్పజ్జనత్థాయ –

‘‘యం మం సో యాచితుం ఆగా, దేహి చక్ఖున్తి బ్రాహ్మణో;

తస్స చక్ఖూని పాదాసిం, బ్రాహ్మణస్స వనిబ్బతో.

‘‘భియ్యో మం ఆవిసీ పీతి, సోమనస్సఞ్చనప్పకం;

ఏతేన సచ్చవజ్జేన, దుతియం మే ఉపపజ్జథా’’తి. (జా. ౧.౧౫.౭౫-౭౬) –

ఆహ.

తత్థ యం మన్తి యో మం. సోతి సో చక్ఖుయాచకో బ్రాహ్మణో. ఆగాతి ఆగతో. వనిబ్బతోతి యాచన్తస్స. మం ఆవిసీతి బ్రాహ్మణస్స చక్ఖూని దత్వా అన్ధకాలేపి తథారూపం వేదనం అగణేత్వా ‘‘అహో సుదిన్నం మే దాన’’న్తి పచ్చవేక్ఖన్తం మం భియ్యో అతిరేకతరా పీతి ఆవిసి. సోమనస్సఞ్చనప్పకన్తి అపరిమాణం సోమనస్సం ఉప్పజ్జి. ఏతేనాతి సచే తదా మమ అనప్పకం పీతిసోమనస్సం ఉప్పన్నం, సచ్చమేవేతం మయా వుత్తం, ఏతేన మే సచ్చవచనేన దుతియమ్పి చక్ఖు ఉపపజ్జతూతి.

తంఖణఞ్ఞేవ దుతియమ్పి చక్ఖు ఉదపాది. తాని పనస్స చక్ఖూని నేవ పాకతికాని, న దిబ్బాని. సక్కబ్రాహ్మణస్స హి దిన్నం చక్ఖుం పున పాకతికం కాతుం న సక్కా, ఉపహతచక్ఖునో చ దిబ్బచక్ఖు నామ నుప్పజ్జతి, వుత్తనయేన పనస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు అవిపరీతం అత్తనో దానపీతిం ఉపాదాయ పీతిఫరణవసేన నిబ్బత్తాని ‘‘సచ్చపారమితాచక్ఖూనీ’’తి వుత్తాని. తేన వుత్తం –

౬౫. ‘‘దదమానస్స దేన్తస్స, దిన్నదానస్స మే సతో;

చిత్తస్స అఞ్ఞథా నత్థి, బోధియాయేవ కారణా’’తి.

తత్థ దదమానస్సాతి చక్ఖూని దాతుం వేజ్జేన ఉప్పాటేన్తస్స. దేన్తస్సాతి ఉప్పాటితాని తాని సక్కబ్రాహ్మణస్స హత్థే ఠపేన్తస్స. దిన్నదానస్సాతి చక్ఖుదానం దిన్నవతో. చిత్తస్స అఞ్ఞథాతి దానజ్ఝాసయస్స అఞ్ఞథాభావో. బోధియాయేవ కారణాతి తఞ్చ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సేవ హేతూతి అత్థో.

౬౬. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స సుదుల్లభతాయ ఏవం సుదుక్కరం మయా కతన్తి న చక్ఖూనం న అత్తభావస్సపి అప్పియతాయాతి దస్సేన్తో ‘‘న మే దేస్సా’’తి ఓసానగాథమాహ. తత్థ అత్తా న మే న దేస్సియోతి పఠమో న-కారో నిపాతమత్తో. అత్తా న మే కుజ్ఝితబ్బో, న అప్పియోతి అత్థో. ‘‘అత్తానం మే న దేస్సియ’’న్తిపి పాఠో. తస్సత్థో – మే అత్తానం అహం న దేస్సియం న కుజ్ఝేయ్యం న కుజ్ఝితుం అరహామి న సో మయా కుజ్ఝితబ్బోతి. ‘‘అత్తాపి మే న దేస్సియో’’తిపి పఠన్తి. అదాసహన్తి అదాసిం అహం. ‘‘అదాసిహ’’న్తిపి పాఠో.

తదా పన బోధిసత్తస్స సచ్చకిరియాయ చక్ఖూసు ఉప్పన్నేసు సక్కానుభావేన సబ్బా రాజపరిసా సన్నిపతితావ అహోసి. అథస్స సక్కో మహాజనమజ్ఝే ఆకాసే ఠత్వా –

‘‘ధమ్మేన భాసితా గాథా, సివీనం రట్ఠవడ్ఢన;

ఏతాని తవ నేత్తాని, దిబ్బాని పటిదిస్సరే.

‘‘తిరోకుట్టం తిరోసేలం, సమతిగ్గయ్హ పబ్బతం;

సమన్తా యోజనసతం, దస్సనం అనుభోన్తు తే’’తి. (జా. ౧.౧౫.౭౭-౭౮) –

ఇమాహి గాథాహి థుతిం కత్వా దేవలోకమేవ గతో. బోధిసత్తోపి మహాజనపరివుతో మహన్తేన సక్కారేన నగరం పవిసిత్వా రాజగేహద్వారే సుసజ్జితే మహామణ్డపే సముస్సితసేతచ్ఛత్తే రాజపల్లఙ్కే నిసిన్నో చక్ఖుపటిలాభేన తుట్ఠహట్ఠపముదితానం దట్ఠుం ఆగతానం నాగరానం జానపదానం రాజపరిసాయ చ ధమ్మం దేసేన్తో –

‘‘కో నీధ విత్తం న దదేయ్య యాచితో, అపి విసిట్ఠం సుపియమ్పి అత్తనో;

తదిఙ్ఘ సబ్బే సివయో సమాగతా, దిబ్బాని నేత్తాని మమజ్జ పస్సథ.

‘‘తిరోకుట్టం తిరోసేలం, సమతిగ్గయ్హ పబ్బతం;

సమన్తా యోజనసతం, దస్సనం అనుభోన్తి మే.

‘‘న చాగమత్తా పరమత్థి కిఞ్చి, మచ్చానం ఇధ జీవితే;

దత్వాన మానుసం చక్ఖుం, లద్ధం మే చక్ఖు అమానుసం.

‘‘ఏతమ్పి దిస్వా సివయో, దేథ దానాని భుఞ్జథ;

దత్వా చ భుత్వా చ యథానుభావం, అనిన్దితా సగ్గముపేథ ఠాన’’న్తి. (జా. ౧.౧౫.౭౯-౮౨) –

ఇమా గాథా అభాసి. తత్థ ధమ్మేన భాసితాతి, మహారాజ, ఇమా తే గాథా ధమ్మేన సభావేనేవ భాసితా. దిబ్బానీతి దిబ్బానుభావయుత్తాని. పటిదిస్సరేతి పటిదిస్సన్తి. తిరోకుట్టన్తి పరకుట్టం. తిరోసేలన్తి పరసేలం. సమతిగ్గయ్హాతి అతిక్కమిత్వా. సమన్తా దసదిసా యోజనసతం రూపదస్సనం అనుభోన్తు సాధేన్తు.

కో నీధాతి కో ను ఇధ. అపి విసిట్ఠన్తి ఉత్తమమ్పి సమానం. న చాగమత్తాతి చాగప్పమాణతో అఞ్ఞం వరం నామ నత్థి. ఇధ జీవితేతి ఇమస్మిం జీవలోకే. ‘‘ఇధ జీవత’’న్తిపి పఠన్తి. ఇమస్మిం లోకే జీవమానానన్తి అత్థో. అమానుసన్తి దిబ్బచక్ఖు మయా లద్ధం, ఇమినా కారణేన వేదితబ్బమేతం ‘‘చాగతో ఉత్తమం నామ నత్థీ’’తి. ఏతమ్పి దిస్వాతి ఏతం మయా లద్ధం దిబ్బచక్ఖుం దిస్వాపి.

ఇతి ఇమాహి చతూహి గాథాహి న కేవలం తస్మింయేవ ఖణే, అథ ఖో అన్వద్ధమాసమ్పి ఉపోసథే మహాజనం సన్నిపాతేత్వా ధమ్మం దేసేసి. తం సుత్వా మహాజనో దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా దేవలోకపరాయనో అహోసి.

తదా వేజ్జో ఆనన్దత్థేరో అహోసి, సక్కో అనురుద్ధత్థేరో, సేసపరిసా బుద్ధపరిసా, సివిరాజా లోకనాథో.

తస్స ఇధాపి వుత్తనయేనేవ యథారహం పారమియో నిద్ధారేతబ్బా. తథా దివసే దివసే యథా అదిన్నపుబ్బం బాహిరదేయ్యధమ్మవత్థు న హోతి, ఏవం అపరిమితం మహాదానం పవత్తేన్తస్స తేన అపరితుట్ఠస్స కథం ను ఖో అహం అజ్ఝత్తికవత్థుకం దానం దదేయ్యం, కదా ను ఖో మం కోచి ఆగన్త్వా అజ్ఝత్తికం దేయ్యధమ్మం యాచేయ్య, సచే హి కోచి యాచకో మే హదయమంసస్స నామం గణ్హేయ్య, కణయేన నం నీహరిత్వా పసన్నఉదకతో సనాళం పదుమం ఉద్ధరన్తో వియ లోహితబిన్దుం పగ్ఘరన్తం హదయం నీహరిత్వా దస్సామి. సచే సరీరమంసస్స నామం గణ్హేయ్య, అవలేఖనేన తాలగుళపటలం ఉప్పాటేన్తో వియ సరీరమంసం ఉప్పాటేత్వా దస్సామి. సచే లోహితస్స నామం గణ్హేయ్య, అసినా విజ్ఝిత్వా యన్తముఖే వా పతిత్వా ఉపనీతం భాజనం పూరేత్వా లోహితం దస్సామి. సచే పన కోచి ‘‘గేహే మే కమ్మం నప్పవత్తతి, తత్థ మే దాసకమ్మం కరోహీ’’తి వదేయ్య, రాజవేసం అపనేత్వా తస్స అత్తానం సావేత్వా దాసకమ్మం కరిస్సామి. సచే వా పన కోచి అక్ఖీనం నామం గణ్హేయ్య, తాలమిఞ్జం నీహరన్తో వియ అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా తస్స దస్సామీతి ఏవం అనఞ్ఞసాధారణవసీభావప్పత్తానం మహాబోధిసత్తానంయేవ ఆవేణికా ఉళారతరా పరివితక్కుప్పత్తి, చక్ఖుయాచకం లభిత్వా అమచ్చపారిసజ్జాదీహి నివారియమానస్సాపి తేసం వచనం అనాదియిత్వా అత్తనో పరివితక్కానురూపం పటిపత్తియా చ పరమా పీతిపటిసంవేదనా, తస్సా పీతిమనతాయ అవితథభావం నిస్సాయ సక్కస్స పురతో సచ్చకిరియాకరణం, తేన చ అత్తనో చక్ఖూనం పటిపాకతికభావో, తేసఞ్చ దిబ్బానుభావతాతి ఏవమాదయో మహాసత్తస్స గుణానుభావా వేదితబ్బాతి.

సివిరాజచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.