౭. చన్దకుమారచరియావణ్ణనా

౪౫. సత్తమే ఏకరాజస్స అత్రజోతి ఏకరాజస్స నామ కాసిరఞ్ఞో ఓరసపుత్తో. నగరే పుప్ఫవతియాతి పుప్ఫవతినామకే నగరే. చన్దసవ్హయోతి చన్దసద్దేన అవ్హాతబ్బో, చన్దనామోతి అత్థో.

అతీతే కిర అయం బారాణసీ పుప్ఫవతీ నామ అహోసి. తత్థ వసవత్తిరఞ్ఞో పుత్తో ఏకరాజా నామ రజ్జం కారేసి. బోధిసత్తో తస్స గోతమియా నామ అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. ‘‘చన్దకుమారో’’తిస్స నామమకంసు. తస్స పదసా గమనకాలే అపరోపి పుత్తో ఉప్పన్నో, తస్స ‘‘సూరియకుమారో’’తి నామమకంసు. తస్స పదసా గమనకాలే ఏకా ధీతా ఉప్పన్నా, ‘‘సేలా’’తిస్సా నామమకంసు. వేమాతికా చ నేసం భద్దసేనో సూరో చాతి ద్వే భాతరో అహేసుం. బోధిసత్తో అనుపుబ్బేన వుద్ధిప్పత్తో సిప్పేసు చ విజ్జాట్ఠానేసు చ పారం అగమాసి. తస్స రాజా అనుచ్ఛవికం చన్దం నామ రాజధీతరం ఆనేత్వా ఉపరజ్జం అదాసి. బోధిసత్తస్స ఏకో పుత్తో ఉప్పన్నో, తస్స ‘‘వాసులో’’తి నామమకంసు. తస్స పన రఞ్ఞో ఖణ్డహాలో నామ పురోహితో, తం రాజా వినిచ్ఛయే ఠపేసి. సో లఞ్జవిత్తకో హుత్వా లఞ్జం గహేత్వా అస్సామికే సామికే కరోతి, సామికే చ అస్సామికే కరోతి. అథేకదివసం అట్టపరాజితో ఏకో పురిసో వినిచ్ఛయట్ఠానే ఉపక్కోసేన్తో నిక్ఖమిత్వా రాజూపట్ఠానం గచ్ఛన్తం బోధిసత్తం దిస్వా తస్స పాదేసు నిపతిత్వా ‘‘సామి ఖణ్డహాలో వినిచ్ఛయే విలోపం ఖాదతి, అహం తేన లఞ్జం గహేత్వా పరాజయం పాపితో’’తి అట్టస్సరమకాసి. బోధిసత్తో ‘‘మా భాయీ’’తి తం అస్సాసేత్వా వినిచ్ఛయం నేత్వా సామికమేవ సామికం అకాసి. మహాజనో మహాసద్దేన సాధుకారమదాసి.

రాజా ‘‘బోధిసత్తేన కిర అట్టో సువినిచ్ఛితో’’తి సుత్వా తం ఆమన్తేత్వా ‘‘తాత, ఇతో పట్ఠాయ త్వమేవ అట్టకరణే వినిచ్ఛయం వినిచ్ఛినాహీ’’తి వినిచ్ఛయం బోధిసత్తస్స అదాసి. ఖణ్డహాలస్స ఆయో పచ్ఛిజ్జి. సో తతో పట్ఠాయ బోధిసత్తే ఆఘాతం బన్ధిత్వా ఓతారాపేక్ఖో విచరి. సో పన రాజా ముధప్పసన్నో. సో ఏకదివసం సుపినన్తేన దేవలోకం పస్సిత్వా తత్థ గన్తుకామో హుత్వా ‘‘పురోహితం బ్రహ్మలోకగామిమగ్గం ఆచిక్ఖా’’తి ఆహ. సో ‘‘అతిదానం దదన్తో సబ్బచతుక్కేన యఞ్ఞం యజస్సూ’’తి వత్వా రఞ్ఞా ‘‘కిం అతిదాన’’న్తి పుట్ఠో ‘‘అత్తనో పియపుత్తా పియభరియా పియధీతరో మహావిభవసేట్ఠినో మఙ్గలహత్థిఅస్సాదయోతి ఏతే చత్తారో చత్తారో కత్వా ద్విపదచతుప్పదే యఞ్ఞత్థాయ పరిచ్చజిత్వా తేసం గలలోహితేన యజనం అతిదానం నామా’’తి సఞ్ఞాపేసి. ఇతి సో ‘‘సగ్గమగ్గం ఆచిక్ఖిస్సామీ’’తి నిరయమగ్గం ఆచిక్ఖి.

రాజాపి తస్మిం పణ్డితసఞ్ఞీ హుత్వా ‘‘తేన వుత్తవిధి సగ్గమగ్గో’’తి సఞ్ఞాయ తం పటిపజ్జితుకామో మహన్తం యఞ్ఞావాటం కారాపేత్వా తత్థ బోధిసత్తాదికే చత్తారో రాజకుమారే ఆదిం కత్వా ఖణ్డహాలేన వుత్తం సబ్బం ద్విపదచతుప్పదం యఞ్ఞపసుతట్ఠానే నేథాతి ఆణాపేసి. సబ్బఞ్చ యఞ్ఞసమ్భారం ఉపక్ఖటం అహోసి. తం సుత్వా మహాజనో మహన్తం కోలాహలం అకాసి. రాజా విప్పటిసారీ హుత్వా ఖణ్డహాలేన ఉపత్థమ్భితో పునపి తథా తం ఆణాపేసి. బోధిసత్తో ‘‘ఖణ్డహాలేన వినిచ్ఛయట్ఠానం అలభన్తేన మయి ఆఘాతం బన్ధిత్వా మమేవ మరణం ఇచ్ఛన్తేన మహాజనస్స అనయబ్యసనం ఉప్పాదిత’’న్తి జానిత్వా నానావిధేహి ఉపాయేహి రాజానం తతో దుగ్గహితగ్గాహతో వివేచేతుం వాయమిత్వాపి నాసక్ఖి. మహాజనో పరిదేవి, మహన్తం కారుఞ్ఞమకాసి. మహాజనస్స పరిదేవన్తస్సేవ యఞ్ఞావాటే సబ్బకమ్మాని నిట్ఠాపేసి. రాజపుత్తం నేత్వా గీవాయ నామేత్వా నిసీదాపేసుం. ఖణ్డహాలో సువణ్ణపాతిం ఉపనామేత్వా ఖగ్గం ఆదాయ ‘‘తస్స గీవం ఛిన్దిస్సామీ’’తి అట్ఠాసి. తం దిస్వా చన్దా నామ రాజపుత్తస్స దేవీ ‘‘అఞ్ఞం మే పటిసరణం నత్థి, అత్తనో సచ్చబలేన సామికస్స సోత్థిం కరిస్సామీ’’తి అఞ్జలిం పగ్గయ్హ పరిసాయ అన్తరే విచరన్తీ ‘‘ఇదం ఏకన్తేనేవ పాపకమ్మం, యం ఖణ్డహాలో సగ్గమగ్గోతి కరోతి. ఇమినా మయ్హం సచ్చవచనేన మమ సామికస్స సోత్థి హోతు.

‘‘యా దేవతా ఇధ లోకే, సబ్బా తా సరణం గతా;

అనాథం తాయథ మమం, యథాహం పతిమా సియ’’న్తి. –

సచ్చకిరియమకాసి. సక్కో దేవరాజా తస్సా పరిదేవనసద్దం సుత్వా తం పవత్తిం ఞత్వా జలితం అయోకూటం ఆదాయ ఆగన్త్వా రాజానం తాసేత్వా సబ్బే విస్సజ్జాపేసి. సక్కోపి తదా అత్తనో దిబ్బరూపం దస్సేత్వా సమ్పజ్జలితం సజోతిభూతం వజిరం పరిబ్భమన్తో ‘‘అరే, పాపరాజ కాళకణ్ణి, కదా తయా పాణాతిపాతేన సుగతిగమనం దిట్ఠపుబ్బం, చన్దకుమారం సబ్బఞ్చ ఇమం జనం బన్ధనతో మోచేహి, నో చే మోచేస్ససి, ఏత్థేవ తే ఇమస్స చ దుట్ఠబ్రాహ్మణస్స సీసం ఫాలేస్సామీ’’తి ఆకాసే అట్ఠాసి. తం అచ్ఛరియం దిస్వా రాజా బ్రాహ్మణో చ సీఘం సబ్బే బన్ధనా మోచేసుం.

అథ మహాజనో ఏకకోలాహలం కత్వా సహసా యఞ్ఞావాటం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఖణ్డహాలస్స ఏకేకం లేడ్డుప్పహారం దేన్తో తత్థేవ నం జీవితక్ఖయం పాపేత్వా రాజానమ్పి మారేతుం ఆరభి. బోధిసత్తో పురేతరమేవ పితరం పలిస్సజిత్వా ఠితో మారేతుం న అదాసి. మహాజనో ‘‘జీవితం తావస్స పాపరఞ్ఞో దేమ, ఛత్తం పనస్స న దస్సామ, నగరే వాసం వా న దస్సామ, తం చణ్డాలం కత్వా బహినగరే వాసాపేస్సామా’’తి రాజవేసం హారేత్వా కాసావం నివాసాపేత్వా హలిద్దిపిలోతికాయ సీసం వేఠేత్వా చణ్డాలం కత్వా చణ్డాలగామం పహిణింసు. యే పన తం పసుఘాతయఞ్ఞం యజింసు చేవ యజాపేసుఞ్చ అనుమోదింసు చ, సబ్బే తే నిరయపరాయనా అహేసుం. తేనాహ భగవా –

‘‘సబ్బే పతిట్ఠా నిరయం, యథా తం పాపకం కరిత్వాన;

న హి పాపకమ్మం కత్వా, లబ్భా సుగతిం ఇతో గన్తు’’న్తి. (జా. ౨.౨౨.౧౧౪౩);

అథ సబ్బాపి రాజపరిసా నాగరా చేవ జానపదా చ సమాగన్త్వా బోధిసత్తం రజ్జే అభిసిఞ్చింసు. సో ధమ్మేన రజ్జం అనుసాసన్తో తం అత్తనో మహాజనస్స చ అకారణేనేవ ఉప్పన్నం అనయబ్యసనం అనుస్సరిత్వా సంవేగజాతో పుఞ్ఞకిరియాసు భియ్యోసోమత్తాయ ఉస్సాహజాతో మహాదానం పవత్తేసి, సీలాని రక్ఖి, ఉపోసథకమ్మం సమాదియి. తేన వుత్తం –

౪౬. ‘‘తదాహం యజనా ముత్తో, నిక్ఖన్తో యఞ్ఞవాటతో;

సంవేగం జనయిత్వాన, మహాదానం పవత్తయి’’న్తి. – ఆది;

తత్థ యజనా ముత్తోతి ఖణ్డహాలేన విహితయఞ్ఞవిధితో వుత్తనయేన ఘాతేతబ్బతో ముత్తో. నిక్ఖన్తో యఞ్ఞవాటతోతి అభిసేకకరణత్థాయ ఉస్సాహజాతేన మహాజనేన సద్ధిం తతో యఞ్ఞభూమితో నిగ్గతో. సంవేగం జనయిత్వానాతి ఏవం ‘‘బహుఅన్తరాయో లోకసన్నివాసో’’తి అతివియ సంవేగం ఉప్పాదేత్వా. మహాదానం పవత్తయిన్తి ఛ దానసాలాయో కారాపేత్వా మహతా ధనపరిచ్చాగేన వేస్సన్తరదానసదిసం మహాదానమదాసిం. ఏతేన అభిసేకకరణతో పట్ఠాయ తస్స మహాదానస్స పవత్తితభావం దస్సేతి.

౪౭. దక్ఖిణేయ్యే అదత్వానాతి దక్ఖిణారహే పుగ్గలే దేయ్యధమ్మం అపరిచ్చజిత్వా. అపి ఛప్పఞ్చ రత్తియోతి అప్పేకదా ఛపి పఞ్చపి రత్తియో అత్తనో పివనఖాదనభుఞ్జనాని న కరోమీతి దస్సేతి.

తదా కిర బోధిసత్తో సకలజమ్బుదీపం ఉన్నఙ్గలం కత్వా మహామేఘో వియ అభివస్సన్తో మహాదానం పవత్తేసి. తత్థ కిఞ్చాపి దానసాలాసు అన్నపానాదిఉళారుళారపణీతపణీతమేవ యాచకానం యథారుచితం దివసే దివసే దీయతి, తథాపి అత్తనో సజ్జితం ఆహారం రాజారహభోజనమ్పి యాచకానం అదత్వా న భుఞ్జతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘నాహం పివామీ’’తిఆది.

౪౮. ఇదాని తథా యాచకానం దానే కారణం దస్సేన్తో ఉపమం తావ ఆహరతి ‘‘యథాపి వాణిజో నామా’’తిఆదినా. తస్సత్థో – యథా నామ వాణిజో భణ్డట్ఠానం గన్త్వా అప్పేన పాభతేన బహుం భణ్డం విక్కిణిత్వా విపులం భణ్డసన్నిచయం కత్వా దేసకాలం జానన్తో యత్థస్స లాభో ఉదయో మహా హోతి, తత్థ దేసే కాలే వా తం భణ్డం హరతి ఉపనేతి విక్కిణాతి.

౪౯. సకభుత్తాపీతి సకభుత్తతోపి అత్తనా పరిభుత్తతోపి. ‘‘సకపరిభుత్తాపీ’’తిపి పాఠో. పరేతి పరస్మిం పటిగ్గాహకపుగ్గలే. సతభాగోతి అనేకసతభాగో ఆయతిం భవిస్సతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా వాణిజేన కీతభణ్డం తత్థేవ అవిక్కిణిత్వా తథారూపే దేసే కాలే చ విక్కిణియమానం బహుం ఉదయం విపులం ఫలం హోతి, తథేవ అత్తనో సన్తకం అత్తనా అనుపభుఞ్జిత్వా పరస్మిం పటిగ్గాహకపుగ్గలే దిన్నం మహప్ఫలం అనేకసతభాగో భవిస్సతి, తస్మా అత్తనా అభుఞ్జిత్వాపి పరస్స దాతబ్బమేవాతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘తిరచ్ఛానగతే దానం దత్వా సతగుణా దక్ఖిణా పాటికఙ్ఖితబ్బా. పుథుజ్జనదుస్సీలే దానం దత్వా సహస్సగుణా’’తి (మ. ని. ౩.౩౭౯) విత్థారో. అపరమ్పి వుత్తం ‘‘ఏవం చే, భిక్ఖవే, సత్తా జానేయ్యుం దానసంవిభాగస్స విపాకం, యథాహం జానామి, న అదత్వా భుఞ్జేయ్యుం, న చ నేసం మచ్ఛేరమలం చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠేయ్య. యోపి నేసం అస్స చరిమో ఆలోపో చరిమం కబళం, తతోపి న అసంవిభజిత్వా భుఞ్జేయ్యు’’న్తిఆది (ఇతివు. ౨౬).

౫౦. ఏతమత్థవసం ఞత్వాతి ఏతం దానస్స మహప్ఫలభావసఙ్ఖాతఞ్చేవ సమ్మాసమ్బోధియా పచ్చయభావసఙ్ఖాతఞ్చ అత్థవసం కారణం జానిత్వా. న పటిక్కమామి దానతోతి దానపారమితో ఈసకమ్పి న నివత్తామి అభిక్కమామి ఏవ. కిమత్థం? సమ్బోధిమనుపత్తియాతి సమ్బోధిం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం అనుప్పత్తియా అనుప్పత్తియత్థం, అధిగన్తున్తి అత్థో.

తదా బోధిసత్తో మహాజనేన పితరి చణ్డాలగామం పవేసితే దాతబ్బయుత్తకం పరిబ్బయం దాపేసి నివాసనాని పారుపనాని చ. సోపి నగరం పవిసితుం అలభన్తో బోధిసత్తే ఉయ్యానకీళాదిఅత్థం బహిగతే ఉపసఙ్కమతి, పుత్తసఞ్ఞాయ పన న వన్దతి, న అఞ్జలికమ్మం కరోతి, ‘‘చిరం జీవ, సామీ’’తి వదతి. బోధిసత్తోపి దిట్ఠదివసే అతిరేకసమ్మానం కరోతి. సో ఏవం ధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా ఆయుపరియోసానే సపరిసో దేవలోకం పూరేసి.

తదా ఖణ్డహాలో దేవదత్తో అహోసి, గోతమీ దేవీ మహామాయా, చన్దా రాజధీతా రాహులమాతా, వాసులో రాహులో, సేలా ఉప్పలవణ్ణా, సూరో మహాకస్సపో, భద్దసేనో మహామోగ్గల్లానో, సూరియకుమారో సారిపుత్తో, చన్దరాజా లోకనాథో.

తస్స ఇధాపి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ యథారహం సేసపారమియో నిద్ధారేతబ్బా. తదా ఖణ్డహాలస్స కక్ఖళఫరుసభావం జానన్తోపి అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా ధమ్మేన సమేన అట్టస్స వినిచ్ఛయో, అత్తానం మారేతుకామస్సేవ ఖణ్డహాలస్స తథా యఞ్ఞవిధానం జానిత్వాపి తస్స ఉపరి చిత్తప్పకోపాభావో, అత్తనో పరిసం గహేత్వా పితు సత్తు భవితుం సమత్థోపి ‘‘మాదిసస్స నామ గరూహి విరోధో న యుత్తో’’తి అత్తానం పురిసపసుం కత్వా ఘాతాపేతుకామస్స పితు ఆణాయం అవట్ఠానం, కోసియా అసిం గహేత్వా సీసం ఛిన్దితుం ఉపక్కమన్తే పురోహితే అత్తనో పితరి పుత్తే సబ్బసత్తేసు చ మేత్తాఫరణేన సమచిత్తతా, మహాజనే పితరం మారేతుం ఉపక్కమన్తే సయం పలిస్సజిత్వా తస్స జీవితదానఞ్చ, దివసే దివసే వేస్సన్తరదానసదిసం మహాదానం దదతోపి దానేన అతిత్తభావో, మహాజనేన చణ్డాలేసు వాసాపితస్స పితు దాతబ్బయుత్తకం దత్వా పోసనం, మహాజనం పుఞ్ఞకిరియాసు పతిట్ఠాపనన్తి ఏవమాదయో గుణానుభావా నిద్ధారేతబ్బాతి.

చన్దకుమారచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.