౬. నిమిరాజచరియావణ్ణనా

౪౦. ఛట్ఠే మిథిలాయం పురుత్తమేతి మిథిలానామకే విదేహానం ఉత్తమనగరే. నిమి నామ మహారాజాతి నేమిం ఘటేన్తో వియ ఉప్పన్నో ‘‘నిమీ’’తి లద్ధనామో, మహన్తేహి దానసీలాదిగుణవిసేసేహి మహతా చ రాజానుభావేన సమన్నాగతత్తా మహన్తో రాజాతి మహారాజా. పణ్డితో కుసలత్థికోతి అత్తనో చ పరేసఞ్చ పుఞ్ఞత్థికో.

అతీతే కిర విదేహరట్ఠే మిథిలానగరే అమ్హాకం బోధిసత్తో మఘదేవో నామ రాజా అహోసి. సో చతురాసీతి వస్ససహస్సాని కుమారకీళం కీళిత్వా చతురాసీతి వస్సహస్సాని ఉపరజ్జం కారేత్వా చతురాసీతి వస్ససహస్సాని రజ్జం కారేన్తో ‘‘యదా మే సిరస్మిం పలితాని పస్సేయ్యాసి, తదా మే ఆరోచేయ్యాసీ’’తి కప్పకస్స వత్వా అపరభాగే తేన పలితాని దిస్వా ఆరోచితే సువణ్ణసణ్డాసేన ఉద్ధరాపేత్వా హత్థే పతిట్ఠాపేత్వా పలితం ఓలోకేత్వా ‘‘పాతుభూతో ఖో మయ్హం దేవదూతో’’తి సంవేగజాతో ‘‘ఇదాని మయా పబ్బజితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా సతసహస్సుట్ఠానకం గామవరం కప్పకస్స దత్వా జేట్ఠకుమారం పక్కోసాపేత్వా తస్స –

‘‘ఉత్తమఙ్గరుహా మయ్హం, ఇమే జాతా వయోహరా;

పాతుభూతా దేవదూతా, పబ్బజ్జాసమయో మమా’’తి. (జా. ౧.౧.౯) –

వత్వా సాధుకం రజ్జే సమనుసాసిత్వా యదిపి అత్తనో అఞ్ఞానిపి చతురాసీతి వస్ససహస్సాని ఆయు అత్థి, ఏవం సన్తేపి మచ్చునో సన్తికే ఠితం వియ అత్తానం మఞ్ఞమానో సంవిగ్గహదయో పబ్బజ్జం రోచేతి. తేన వుత్తం –

‘‘సిరస్మిం పలితం దిస్వా, మఘదేవో దిసమ్పతి;

సంవేగం అలభీ ధీరో, పబ్బజ్జం సమరోచయీ’’తి. (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౦౯);

సో పుత్తం ‘‘ఇమినావ నీహారేన వత్తేయ్యాసి యథా మయా పటిపన్నం, మా ఖో త్వం అన్తిమపురిసో అహోసీ’’తి ఓవదిత్వా నగరా నిక్ఖమ్మ భిక్ఖుపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా చతురాసీతి వస్ససహస్సాని ఝానసమాపత్తీహి వీతినామేత్వా ఆయుపరియోసానే బ్రహ్మలోకపరాయనో అహోసి. పుత్తోపిస్స బహూని వస్ససహస్సాని ధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా తేనేవ ఉపాయేన పబ్బజిత్వా బ్రహ్మలోకపరాయనో అహోసి. తథా తస్స పుత్తో, తథా తస్స పుత్తోతి ఏవం ద్వీహి ఊనాని చతురాసీతి ఖత్తియసహస్సాని సీసే పలితం దిస్వావ పబ్బజితాని. అథ బోధిసత్తో బ్రహ్మలోకే ఠితోవ ‘‘పవత్తతి ను ఖో మయా మనుస్సలోకే కతం కల్యాణం న పవత్తతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో అద్దస ‘‘ఏత్తకం అద్ధానం పవత్తం, ఇదాని నప్పవత్తిస్సతీ’’తి. సో ‘‘న ఖో పనాహం మయ్హం పవేణియా ఉచ్ఛిజ్జితుం దస్సామీ’’తి అత్తనో వంసే జాతరఞ్ఞో ఏవ అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా అత్తనో వంసస్స నేమిం ఘటేన్తో వియ నిబ్బత్తో. తేన వుత్తం ‘‘నేమిం ఘటేన్తో వియ ఉప్పన్నోతి నిమీతి లద్ధనామో’’తి.

తస్స హి నామగ్గహణదివసే పితరా ఆనీతా లక్ఖణపాఠకా. లక్ఖణాని ఓలోకేత్వా ‘‘మహారాజ, అయం కుమారో తుమ్హాకం వంసం పగ్గణ్హాతి, పితుపితామహేహిపి మహానుభావో మహాపుఞ్ఞో’’తి బ్యాకరింసు. తం సుత్వా రాజా యథావుత్తేనత్థేన ‘‘నిమీ’’తిస్స నామం అకాసి, సో దహరకాలతో పట్ఠాయ సీలే ఉపోసథకమ్మే చ యుత్తప్పయుత్తో అహోసి. అథస్స పితా పురిమనయేనేవ పలితం దిస్వా కప్పకస్స గామవరం దత్వా పుత్తం రజ్జే సమనుసాసిత్వా నగరా నిక్ఖమ్మ పబ్బజిత్వా ఝానాని నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయనో అహోసి.

నిమిరాజా పన దానజ్ఝాసయతాయ చతూసు నగరద్వారేసు నగరమజ్ఝే చాతి పఞ్చ దానసాలాయో కారేత్వా మహాదానం పవత్తేసి. ఏకేకాయ దానసాలాయ సతసహస్సం సతసహస్సం కత్వా దేవసికం పఞ్చసతసహస్సాని పరిచ్చజి, పఞ్చ సీలాని రక్ఖి, పక్ఖదివసేసు ఉపోసథకమ్మం సమాదియి, మహాజనమ్పి దానాదీసు పుఞ్ఞేసు సమాదపేసి, సగ్గమగ్గం ఆచిక్ఖి, నిరయభయేన తజ్జేసి, పాపతో నివారేసి. తస్స ఓవాదే ఠత్వా మహాజనో దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా తతో చుతో దేవలోకే నిబ్బత్తి, దేవలోకో పరిపూరి, నిరయో తుచ్ఛో వియ అహోసి. తదా పన అత్తనో దానజ్ఝాసయస్స ఉళారభావం సవిసేసం దానపారమియా పూరితభావఞ్చ పవేదేన్తో సత్థా –

౪౧. ‘‘తదాహం మాపయిత్వాన, చతుస్సాలం చతుమ్ముఖం;

తత్థ దానం పవత్తేసిం, మిగపక్ఖినరాదిన’’న్తి. – ఆదిమాహ;

తత్థ తదాతి తస్మిం నిమిరాజకాలే. మాపయిత్వానాతి కారాపేత్వా. చతుస్సాలన్తి చతూసు దిసాసు సమ్బన్ధసాలం. చతుమ్ముఖన్తి చతూసు దిసాసు చతూహి ద్వారేహి యుత్తం. దానసాలాయ హి మహన్తభావతో దేయ్యధమ్మస్స యాచకజనస్స చ బహుభావతో న సక్కా ఏకేనేవ ద్వారేన దానధమ్మం పరియన్తం కాతుం దేయ్యధమ్మఞ్చ పరియోసాపేతున్తి సాలాయ చతూసు దిసాసు చత్తారి మహాద్వారాని కారాపేసి. తత్థ ద్వారతో పట్ఠాయ యావ కోణా దేయ్యధమ్మో రాసికతో తిట్ఠతి. అరుణుగ్గం ఆదిం కత్వా యావ పకతియా సంవేసనకాలో, తావ దానం పవత్తేతి. ఇతరస్మిమ్పి కాలే అనేకసతా పదీపా ఝాయన్తి. యదా యదా అత్థికా ఆగచ్ఛన్తి, తదా తదా దీయతేవ. తఞ్చ దానం న కపణద్ధికవనిబ్బకయాచకానఞ్ఞేవ, అథ ఖో అడ్ఢానం మహాభోగానమ్పి ఉపకప్పనవసేన మహాసుదస్సనదానసదిసం ఉళారతరపణీతతరానం దేయ్యధమ్మానం పరిచ్చజనతో సబ్బేపి సకలజమ్బుదీపవాసినో మనుస్సా పటిగ్గహేసుఞ్చేవ పరిభుఞ్జింసు చ. సకలజమ్బుదీపఞ్హి ఉన్నఙ్గలం కత్వా మహాపురిసో తదా మహాదానం పవత్తేసి. యథా చ మనుస్సానం, ఏవం మిగపక్ఖికే ఆదిం కత్వా తిరచ్ఛానగతానమ్పి దానసాలాయ బహి ఏకమన్తే తేసం ఉపకప్పనవసేన దానం పవత్తేసి. తేన వుత్తం – ‘‘తత్థ దానం పవత్తేసిం, మిగపక్ఖినరాదిన’’న్తి. న కేవలఞ్చ తిరచ్ఛానానమేవ, పేతానమ్పి దివసే దివసే పత్తిం దాపేసి. యథా చ ఏకిస్సా దానసాలాయ, ఏవం పఞ్చసుపి దానసాలాసు దానం పవత్తిత్థ. పాళియం పన ‘‘తదాహం మాపయిత్వాన, చతుస్సాలం చతుమ్ముఖ’’న్తి ఏకం వియ వుత్తం, తం నగరమజ్ఝే దానసాలం సన్ధాయ వుత్తం.

౪౨. ఇదాని తత్థ దేయ్యధమ్మం ఏకదేసేన దస్సేన్తో ‘‘అచ్ఛాదనఞ్చ సయనం, అన్నం పానఞ్చ భోజన’’న్తి ఆహ.

తత్థ అచ్ఛాదనన్తి ఖోమసుఖుమాదినానావిధనివాసనపారుపనం. సయనన్తి మఞ్చపల్లఙ్కాదిఞ్చేవ గోనకచిత్తకాదిఞ్చ అనేకవిధం సయితబ్బకం, ఆసనమ్పి చేత్థ సయనగ్గహణేనేవ గహితన్తి దట్ఠబ్బం. అన్నం పానఞ్చ భోజనన్తి తేసం తేసం సత్తానం యథాభిరుచితం నానగ్గరసం అన్నఞ్చేవ పానఞ్చ అవసిట్ఠం నానావిధభోజనవికతిఞ్చ. అబ్బోచ్ఛిన్నం కరిత్వానాతి ఆరమ్భతో పట్ఠాయ యావ ఆయుపరియోసానా అహోరత్తం అవిచ్ఛిన్నం కత్వా.

౪౩-౪. ఇదాని తస్స దానస్స సమ్మాసమ్బోధిం ఆరబ్భ దానపారమిభావేన పవత్తితభావం దస్సేన్తో యథా తదా అత్తనో అజ్ఝాసయో పవత్తో, తం ఉపమాయ దస్సేతుం ‘‘యథాపి సేవకో’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యథా నామ సేవకపురిసో అత్తనో సామికం కాలానుకాలం సేవనవసేన ఉపగతో లద్ధబ్బధనహేతు కాయేన వాచాయ మనసా సబ్బథాపి కాయవచీమనోకమ్మేహి యథా సో ఆరాధితో హోతి, ఏవం ఆరాధనీయం ఆరాధనమేవ ఏసతి గవేసతి, తథా అహమ్పి బోధిసత్తభూతో సదేవకస్స లోకస్స సామిభూతం అనుత్తరం బుద్ధభావం సేవేతుకామో తస్స ఆరాధనత్థం సబ్బభవే సబ్బస్మిం నిబ్బత్తనిబ్బత్తభవే దానపారమిపరిపూరణవసేన దానేన సబ్బసత్తే సన్తప్పేత్వా బోధిసఙ్ఖాతతో అరియమగ్గఞాణతో జాతత్తా ‘‘బోధిజ’’న్తి లద్ధనామం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పరతో సబ్బథా నానూపాయేహి ఏసిస్సామి గవేసిస్సామి, తం ఉత్తమం బోధిం సమ్మాసమ్బోధిం జీవితపరిచ్చాగాదిం యంకిఞ్చి కత్వా ఇచ్ఛామి అభిపత్థేమీతి.

ఏవమిధ దానజ్ఝాసయస్స ఉళారభావం దస్సేతుం దానపారమివసేనేవ దేసనా కతా. జాతకదేసనాయం పనస్స సీలపారమిఆదీనమ్పి పరిపూరణం విభావితమేవ, తథా హిస్స హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ సీలాదిగుణేహి అత్తానం అలఙ్కరిత్వా మహాజనం తత్థ పతిట్ఠపేన్తస్స ఓవాదే ఠత్వా నిబ్బత్తదేవతా సుధమ్మాయం దేవసభాయం సన్నిపతితా ‘‘అహో అమ్హాకం నిమిరాజానం నిస్సాయ మయం ఇమం సమ్పత్తిం పత్తా, ఏవరూపాపి నామ అనుప్పన్నే బుద్ధే మహాజనస్స బుద్ధకిచ్చం సాధయమానా అచ్ఛరియమనుస్సా లోకే ఉప్పజ్జన్తీ’’తి మహాపురిసస్స గుణే వణ్ణేన్తా అభిత్థవింసు. తేన వుత్తం –

‘‘అచ్ఛేరం వత లోకస్మిం, ఉప్పజ్జన్తి విచక్ఖణా;

యదా అహు నిమిరాజా, పణ్డితో కుసలత్థికో’’తి. (జా. ౨.౨౨.౪౨౧) –

ఆది.

తం సుత్వా సక్కం దేవానమిన్దం ఆదిం కత్వా సబ్బే దేవా బోధిసత్తం దట్ఠుకామా అహేసుం. అథేకదివసం మహాపురిసస్స ఉపోసథికస్స ఉపరిపాసాదవరగతస్స పచ్ఛిమయామే పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది ‘‘దానం ను ఖో వరం, ఉదాహు బ్రహ్మచరియ’’న్తి. సో తం అత్తనో కఙ్ఖం ఛిన్దితుం నాసక్ఖి. తస్మిం ఖణే సక్కస్స భవనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో తం కారణం ఆవజ్జేన్తో బోధిసత్తం తథా వితక్కేన్తం దిస్వా ‘‘హన్దస్స వితక్కం ఛిన్దిస్సామీ’’తి ఆగన్త్వా పురతో ఠితో తేన ‘‘కోసి త్వ’’న్తి పుట్ఠో అత్తనో దేవరాజభావం ఆరోచేత్వా ‘‘కిం, మహారాజ, చిన్తేసీ’’తి వుత్తే తమత్థం ఆరోచేసి. సక్కో బ్రహ్మచరియమేవ ఉత్తమం కత్వా దస్సేన్తో –

‘‘హీనేన బ్రహ్మచరియేన, ఖత్తియే ఉపపజ్జతి;

మజ్ఝిమేన చ దేవత్తం, ఉత్తమేన విసుజ్ఝతి.

‘‘న హేతే సులభా కాయా, యాచయోగేన కేనచి;

యే కాయే ఉపపజ్జన్తి, అనగారా తపస్సినో’’తి. (జా. ౨.౨౨.౪౨౯-౪౩౦) –

ఆహ.

తత్థ పుథుతిత్థాయతనేసు మేథునవిరతిమత్తం హీనం బ్రహ్మచరియం నామ, తేన ఖత్తియకులే ఉపపజ్జతి. ఝానస్స ఉపచారమత్తం మజ్ఝిమం నామ, తేన దేవత్తం ఉపపజ్జతి. అట్ఠసమాపత్తినిబ్బత్తనం పన ఉత్తమం నామ, తేన బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతి. తఞ్హి బాహిరకా ‘‘నిబ్బాన’’న్తి కథేన్తి. తేనాహ ‘‘విసుజ్ఝతీ’’తి. సాసనే పన పరిసుద్ధసీలస్స భిక్ఖునో అఞ్ఞతరం దేవనికాయం పత్థేన్తస్స బ్రహ్మచరియచేతనా హీనతాయ హీనం నామ, తేన యథాపత్థితే దేవలోకే నిబ్బత్తతి. పరిసుద్ధసీలస్స అట్ఠసమాపత్తినిబ్బత్తనం మజ్ఝిమం నామ, తేన బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తతి. పరిసుద్ధసీలస్స పన విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తప్పత్తి ఉత్తమం నామ, తేన విసుజ్ఝతీతి. ఇతి సక్కో ‘‘మహారాజ, దానతో బ్రహ్మచరియవాసోవ సతగుణేన సహస్సగుణేన సతసహస్సగుణేన మహప్ఫలో’’తి వణ్ణేసి. కాయాతి బ్రహ్మగణా. యాచయోగేనాతి యాచనయుత్తేన. ‘‘యాజయోగేనా’’తిపి పాళి, యజనయుత్తేన, దానయుత్తేనాతి అత్థో. తపస్సినోతి తపనిస్సితకా. ఇమాయపి గాథాయ బ్రహ్మచరియవాసస్సేవ మహానుభావతం దీపేతి. ఏవఞ్చ పన వత్వా ‘‘కిఞ్చాపి, మహారాజ, దానతో బ్రహ్మచరియమేవ మహప్ఫలం, ద్వేపి పనేతే మహాపురిసకత్తబ్బావ. ద్వీసుపి అప్పమత్తో హుత్వా దానఞ్చ దేహి సీలఞ్చ రక్ఖాహీ’’తి వత్వా తం ఓవదిత్వా సకట్ఠానమేవ గతో.

అథ నం దేవగణో ‘‘మహారాజ, కుహిం గతత్థా’’తి ఆహ. సక్కో ‘‘మిథిలాయం నిమిరఞ్ఞో కఙ్ఖ ఛిన్దితు’’న్తి తమత్థం పకాసేత్వా బోధిసత్తస్స గుణే విత్థారతో వణ్ణేసి. తం సుత్వా దేవా ‘‘మహారాజ, మయ్హం నిమిరాజానం దట్ఠుకామమ్హా, సాధు నం పక్కోసాపేహీ’’తి వదింసు. సక్కో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా మాతలిం ఆమన్తేసి – ‘‘గచ్ఛ నిమిరాజానం వేజయన్తం ఆరోపేత్వా ఆనేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా రథేన గన్త్వా తత్థ మహాసత్తం ఆరోపేత్వా తేన యాచితో యథాకమ్మం పాపకమ్మీనం పుఞ్ఞకమ్మీనఞ్చ ఠానాని ఆచిక్ఖన్తో అనుక్కమేన దేవలోకం నేసి. దేవాపి ఖో ‘‘నిమిరాజా ఆగతో’’తి సుత్వా దిబ్బగన్ధవాసపుప్ఫహత్థా యావ చిత్తకూటద్వారకోట్ఠకా పచ్చుగ్గన్త్వా మహాసత్తం దిబ్బగన్ధాదీహి పూజేన్తా సుధమ్మం దేవసభం ఆనయింసు. రాజా రథా ఓతరిత్వా దేవసభం పవిసిత్వా సక్కేన సద్ధిం ఏకాసనే నిసీదిత్వా తేన దిబ్బేహి కామేహి నిమన్తియమానో ‘‘అలం, మహారాజ, మయ్హం ఇమేహి యాచితకూపమేహి కామేహీ’’తి పటిక్ఖిపిత్వా అనేకపరియాయేన ధమ్మం దేసేత్వా మనుస్సగణనాయ సత్తాహమేవ ఠత్వా ‘‘గచ్ఛామహం మనుస్సలోకం, తత్థ దానాదీని పుఞ్ఞాని కరిస్సామీ’’తి ఆహ. సక్కో ‘‘నిమిరాజానం మిథిలం నేహీ’’తి మాతలిం ఆణాపేసి. సో తం వేజయన్తరథం ఆరోపేత్వా పాచీనదిసాభాగేన మిథిలం పాపుణి. మహాజనో దిబ్బరథం దిస్వా రఞ్ఞో పచ్చుగ్గమనం అకాసి. మాతలి సీహపఞ్జరే మహాసత్తం ఓతారేత్వా ఆపుచ్ఛిత్వా సకట్ఠానమేవ గతో. మహాజనోపి రాజానం పరివారేత్వా ‘‘కీదిసో, దేవ, దేవలోకో’’తి పుచ్ఛి. రాజా దేవలోకసమ్పత్తిం వణ్ణేత్వా ‘‘తుమ్హేపి దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోథ, ఏవం తస్మిం దేవలోకే ఉప్పజ్జిస్సథా’’తి ధమ్మం దేసేసి. సో అపరభాగే పుబ్బే వుత్తనయేన పలితం దిస్వా పుత్తస్స రజ్జం పటిచ్ఛాపేత్వా కామే పహాయ పబ్బజిత్వా చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకూపగో అహోసి.

తదా సక్కో అనురుద్ధో అహోసి. మాతలి ఆనన్దో. చతురాసీతి రాజసహస్సాని బుద్ధపరిసా. నిమిరాజా లోకనాథో.

తస్స ఇధాపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ బోధిసమ్భారా నిద్ధారేతబ్బా. తథా బ్రహ్మలోకసమ్పత్తిం పహాయ పుబ్బే అత్తనా పవత్తితం కల్యాణవత్తం అనుప్పబన్ధేస్సామీతి మహాకరుణాయ మనుస్సలోకే నిబ్బత్తనం, ఉళారో దానజ్ఝాసయో, తదనురూపా దానాదీసు పటిపత్తి, మహాజనస్స చ తత్థ పతిట్ఠాపనం, యావ దేవమనుస్సానం పత్థటయసతా, సక్కస్స దేవరాజస్స ఉపసఙ్కమనే అతివిమ్హయతా, తేన దిబ్బసమ్పత్తియా నిమన్తియమానోపి తం అనలఙ్కరిత్వా పుఞ్ఞసమ్భారపరిబ్రూహనత్థం పున మనుస్సవాసూపగమనం, లాభసమ్పత్తీసు సబ్బత్థ అలగ్గభావోతి ఏవమాదయో గుణానుభావా నిద్ధారేతబ్బాతి.

నిమిరాజచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.