౩. కురురాజచరియావణ్ణనా

౨౦. తతియే ఇన్దపత్థే పురుత్తమేతి ఇన్దపత్థనామకే కురురట్ఠస్స పురవరే ఉత్తమనగరే. రాజాతి ధమ్మేన సమేన చతూహి సఙ్గహవత్థూహి పరిసం రఞ్జేతీతి రాజా. కుసలే దసహుపాగతోతి కుసలేహి దసహి సమన్నాగతో, దానాదీహి దసహి పుఞ్ఞకిరియవత్థూహి, దసహి కుసలకమ్మపథేహి వా యుత్తోతి అత్థో.

౨౧. కలిఙ్గరట్ఠవిసయాతి కలిఙ్గరట్ఠసఙ్ఖాతవిసయా. బ్రాహ్మణా ఉపగఞ్ఛు మన్తి కలిఙ్గరాజేన ఉయ్యోజితా అట్ఠ బ్రాహ్మణా మం ఉపసఙ్కమింసు. ఉపసఙ్కమిత్వా చ పన ఆయాచుం మం హత్థినాగన్తి హత్థిభూతం మహానాగం మం ఆయాచింసు. ధఞ్ఞన్తి ధనాయితబ్బసిరిసోభగ్గప్పత్తం లక్ఖణసమ్పన్నం. మఙ్గలసమ్మతన్తి తాయయేవ లక్ఖణసమ్పత్తియా మఙ్గలం అభివుడ్ఢికారణన్తి అభిసమ్మతం జనేహి.

౨౨. అవుట్ఠికోతి వస్సరహితో. దుబ్భిక్ఖోతి దుల్లభభోజనో. ఛాతకో మహాతి మహతీ జిఘచ్ఛాబాధా వత్తతీతి అత్థో. దదాహీతి దేహి. నీలన్తి నీలవణ్ణం. అఞ్జనసవ్హయన్తి అఞ్జనసద్దేన అవ్హాతబ్బం, అఞ్జననామకన్తి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – అమ్హాకం కలిఙ్గరట్ఠం అవుట్ఠికం, తేన ఇదాని మహాదుబ్భిక్ఖం తత్థ మహన్తం ఛాతకభయం ఉప్పన్నం, తస్స వూపసమత్థాయ ఇమం అఞ్జనగిరిసఙ్కాసం తుయ్హం అఞ్జననామకం మఙ్గలహత్థిం దేహి, ఇమస్మిఞ్హి తత్థ నీతే దేవో వస్సిస్సతి, తేన తం సబ్బభయం వూపసమ్మిస్సతీతి. తత్రాయం అనుపుబ్బికథా –

అతీతే కురురట్ఠే ఇన్దపత్థనగరే బోధిసత్తో కురురాజస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గహేత్వా అనుపుబ్బేన విఞ్ఞుతం పత్తో, తక్కసిలం గన్త్వా యోగవిహితాని సిప్పాయతనాని విజ్జాట్ఠానాని చ ఉగ్గహేత్వా పచ్చాగతో పితరా ఉపరజ్జే ఠపితో, అపరభాగే పితు అచ్చయేన రజ్జం పత్వా దస రాజధమ్మే అకోపేన్తో ధమ్మేన రజ్జం కారేసి ధనఞ్జయో నామ నామేన. సో చతూసు నగరద్వారేసు నగరమజ్ఝే నివేసనద్వారేతి ఛ దానసాలాయో కారేత్వా దేవసికం ఛసతసహస్సం ధనం విస్సజ్జేన్తో సకలజమ్బుదీపం ఉన్నఙ్గలం కత్వా దానం అదాసి. తస్స దానజ్ఝాసయతా దానాభిరతి సకలజమ్బుదీపం పత్థరి.

తస్మిం కాలే కలిఙ్గరట్ఠే దుబ్భిక్ఖభయం ఛాతకభయం రోగభయన్తి తీణి భయాని ఉప్పజ్జింసు. సకలరట్ఠవాసినో దన్తపురం గన్త్వా రాజభవనద్వారే ఉక్కుట్ఠిమకంసు ‘‘దేవం వస్సాపేహి దేవా’’తి. రాజా తం సుత్వా ‘‘కింకారణా ఏతే విరవన్తీ’’తి అమచ్చే పుచ్ఛి. అమచ్చా రఞ్ఞో తమత్థం ఆరోచేసుం. రాజా పోరాణకరాజానో దేవే అవస్సన్తే కిం కరోన్తీతి. ‘‘దేవో వస్సతూ’’తి దానం దత్వా ఉపోసథం అధిట్ఠాయ సమాదిన్నసీలా సిరిగబ్భం పవిసిత్వా దబ్బసన్థరే సత్తాహం నిపజ్జన్తీతి. తం సుత్వా తథా అకాసి. దేవో న వస్సి, ఏవం రాజా అహం మయా కత్తబ్బకిచ్చం అకాసిం, దేవో న వస్సతి, కిన్తి కరోమాతి. దేవ, ఇన్దపత్థనగరే ధనఞ్జయస్స నామ కురురాజస్స మఙ్గలహత్థిమ్హి ఆనీతే దేవో వస్సిస్సతీతి. సో రాజా బలవాహనసమ్పన్నో దుప్పసహో, కథమస్స హత్థిం ఆనేస్సామాతి. మహారాజ, తేన సద్ధిం యుద్ధకిచ్చం నత్థి, దానజ్ఝాసయో సో రాజా దానాభిరతో యాచితో సమానో అలఙ్కతసీసమ్పి ఛిన్దిత్వా పసాదసమ్పన్నాని అక్ఖీనిపి ఉప్పాటేత్వా సకలరజ్జమ్పి నియ్యాతేత్వా దదేయ్య, హత్థిమ్హి వత్తబ్బమేవ నత్థి, అవస్సం యాచితో సమానో దస్సతీతి. కే పన యాచితుం సమత్థాతి? బ్రాహ్మణా, మహారాజాతి. రాజా అట్ఠ బ్రాహ్మణే పక్కోసాపేత్వా సక్కారసమ్మానం కత్వా పరిబ్బయం దత్వా హత్థియాచనత్థం పేసేసి. తే సబ్బత్థ ఏకరత్తివాసేన తురితగమనం గన్త్వా కతిపాహం నగరద్వారే దానసాలాసు భుఞ్జన్తా సరీరం సన్తప్పేత్వా రఞ్ఞో దానగ్గం ఆగమనపథే కాలం ఆగమయమానా పాచీనద్వారే అట్ఠంసు.

బోధిసత్తోపి పాతోవ న్హాతానులిత్తో సబ్బాలఙ్కారప్పటిమణ్డితో అలఙ్కతవరవారణఖన్ధగతో మహన్తేన రాజానుభావేన దానసాలం గన్త్వా ఓతరిత్వా సత్తట్ఠజనానం సహత్థేన దానం దత్వా ‘‘ఇమినావ నీహారేన దేథా’’తి వత్వా హత్థిం అభిరుహిత్వా దక్ఖిణద్వారం అగమాసి. బ్రాహ్మణా పాచీనద్వారే ఆరక్ఖస్స బలవతాయ ఓకాసం అలభిత్వా దక్ఖిణద్వారం గన్త్వా రాజానం ఆగచ్ఛన్తం ఉల్లోకయమానా ద్వారతో నాతిదూరే ఉన్నతట్ఠానే ఠితా సమ్పత్తం రాజానం హత్థే ఉక్ఖిపిత్వా జయాపేసుం. రాజా వజిరఙ్కుసేన వారణం నివత్తేత్వా తేసం సన్తికం గన్త్వా తే బ్రాహ్మణే ‘‘కిం ఇచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛి. బ్రాహ్మణా ‘‘కలిఙ్గరట్ఠం దుబ్భిక్ఖభయేన ఛాతకభయేన రోగభయేన చ ఉపద్దుతం. సో ఉపద్దవో ఇమస్మిం తవ మఙ్గలహత్థిమ్హి నీతే వూపసమ్మిస్సతి. తస్మా ఇమం అఞ్జనవణ్ణం నాగం అమ్హాకం దేహీ’’తి ఆహంసు. తమత్థం పకాసేన్తో సత్థా ఆహ ‘‘కలిఙ్గరట్ఠవిసయా…పే… అఞ్జనసవ్హయ’’న్తి. తస్సత్థో వుత్తో ఏవ.

అథ బోధిసత్తో ‘‘న మేతం పతిరూపం, యం మే యాచకానం మనోరథవిఘాతో సియా, మయ్హఞ్చ సమాదానభేదో సియా’’తి హత్థిక్ఖన్ధతో ఓతరిత్వా ‘‘సచే అనలఙ్కతట్ఠానం అత్థి, అలఙ్కరిత్వా దస్సామీ’’తి సమన్తతో ఓలోకేత్వా అనలఙ్కతట్ఠానం అదిస్వా సోణ్డాయ నం గహేత్వా బ్రాహ్మణానం హత్థేసు ఠపేత్వా రతనభిఙ్గారేన పుప్ఫగన్ధవాసితం ఉదకం పాతేత్వా అదాసి. తేన వుత్తం –

౨౩. ‘‘న మే యాచకమనుప్పత్తే, పటిక్ఖేపో అనుచ్ఛవో;

మా మే భిజ్జి సమాదానం, దస్సామి విపులం గజం.

౨౪. ‘‘నాగం గహేత్వా సోణ్డాయ, భిఙ్గారే రతనామయే;

జలం హత్థే ఆకిరిత్వా, బ్రాహ్మణానం అదం గజ’’న్తి.

తత్థ యాచకమనుప్పత్తేతి యాచకే అనుప్పత్తే. అనుచ్ఛవోతి అనుచ్ఛవికో పతిరూపో. మా మే భిజ్జి సమాదానన్తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణత్థాయ సబ్బస్స యాచకస్స సబ్బం అనవజ్జం ఇచ్ఛితం దదన్తో దానపారమిం పూరేస్సామీతి యం మయ్హం సమాదానం, తం మా భిజ్జి. తస్మా దస్సామి విపులం గజన్తి మహన్తం ఇమం మఙ్గలహత్థిం దస్సామీతి. అదన్తి అదాసిం.

౨౫. తస్మిం పన హత్థిమ్హి దిన్నే అమచ్చా బోధిసత్తం ఏతదవోచుం – ‘‘కస్మా, మహారాజ, మఙ్గలహత్థిం దదత్థ, నను అఞ్ఞో హత్థీ దాతబ్బో, రఞ్ఞా నామ ఏవరూపో ఓపవయ్హో మఙ్గలహత్థీ ఇస్సరియం అభివిజయఞ్చ ఆకఙ్ఖన్తేన న దాతబ్బో’’తి. మహాసత్తో యం మం యాచకా యాచన్తి, తదేవ మయా దాతబ్బం, సచే పన మం రజ్జం యాచేయ్యుం, రజ్జమ్పి తేసం దదేయ్యం, మయ్హం రజ్జతోపి జీవితతోపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ పియతరం, తస్మా తం హత్థిం అదాసిన్తి ఆహ. తేన వుత్తం ‘‘తస్స నాగే పదిన్నమ్హీ’’తిఆది. తత్థ తస్సాతి తస్స తేన, తస్మిం నాగే హత్థిమ్హి దిన్నే.

౨౬. మఙ్గలసమ్పన్నన్తి మఙ్గలగుణేహి సమన్నాగతం. సఙ్గామవిజయుత్తమన్తి సఙ్గామవిజయా ఉత్తమం, సఙ్గామవిజయే వా ఉత్తమం పధానం పవరం నాగం. కిం తే రజ్జం కరిస్సతీతి తస్మిం నాగే అపగతే తవ రజ్జం కిం కరిస్సతి, రజ్జకిచ్చం న కరిస్సతి, రజ్జమ్పి అపగతమేవాతి దస్సేతి.

౨౭. రజ్జమ్పి మే దదే సబ్బన్తి తిట్ఠతు నాగో తిరచ్ఛానగతో, ఇదం మే సబ్బం కురురట్ఠమ్పి యాచకానం దదేయ్యం. సరీరం దజ్జమత్తనోతి రజ్జేపి వా కిం వత్తబ్బం, అత్తనో సరీరమ్పి యాచకానం దదేయ్యం, సబ్బోపి హి మే అజ్ఝత్తికబాహిరో పరిగ్గహో లోకహితత్థమేవ మయా పరిచ్చత్తో. యస్మా సబ్బఞ్ఞుతం పియం మయ్హం సబ్బఞ్ఞుతా చ దానపారమిం ఆదిం కత్వా సబ్బపారమియో అపూరేన్తేన న సక్కా లద్ధుం, తస్మా నాగం అదాసిం అహన్తి దస్సేతి.

ఏవమ్పి తస్మిం నాగే ఆనీతే కలిఙ్గరట్ఠే దేవో న వస్సతేవ. కలిఙ్గరాజా ‘‘ఇదానిపి న వస్సతి, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘కురురాజా గరుధమ్మే రక్ఖతి, తేనస్స రట్ఠే అన్వద్ధమాసం అనుదసాహం దేవో వస్సతి, రఞ్ఞో గుణానుభావో ఏస, న ఇమస్స తిరచ్ఛానగతస్సా’’తి జానిత్వా ‘‘మయమ్పి గరుధమ్మే రక్ఖిస్సామ, గచ్ఛథ ధనఞ్చయకోరబ్యస్స సన్తికే తే సువణ్ణపట్టే లిఖాపేత్వా ఆనేథా’’తి అమచ్చే పేసేసి. గరుధమ్మా వుచ్చన్తి పఞ్చ సీలాని, తాని బోధిసత్తో సుపరిసుద్ధాని కత్వా రక్ఖతి, యథా చ బోధిసత్తో. ఏవమస్స మాతా అగ్గమహేసీ, కనిట్ఠభాతా ఉపరాజా, పురోహితో బ్రాహ్మణో, రజ్జుగ్గాహకో అమచ్చో, సారథి సేట్ఠి, దోణమాపకో దోవారికో, నగరసోభినీ వణ్ణదాసీతి. తేన వుత్తం –

‘‘రాజా మాతా మహేసీ చ, ఉపరాజా పురోహితో;

రజ్జుగ్గాహో సారథీ సేట్ఠి, దోణో దోవారికో తథా;

గణికా తే ఏకాదస, గరుధమ్మే పతిట్ఠితా’’తి.

తే అమచ్చా బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా తమత్థం ఆరోచేసుం. మహాసత్తో ‘‘మయ్హం గరుధమ్మే కుక్కుచ్చం అత్థి, మాతా పన మే సురక్ఖితం రక్ఖతి, తస్సా సన్తికే గణ్హథా’’తి వత్వా తేహి ‘‘మహారాజ, కుక్కుచ్చం నామ సిక్ఖాకామస్స సల్లేఖవుత్తినో హోతి, దేథ నో’’తి యాచితో ‘‘పాణో న హన్తబ్బో, అదిన్నం న ఆదాతబ్బం, కామేసుమిచ్ఛాచారో న చరితబ్బో, ముసా న భణితబ్బం, మజ్జం న పాతబ్బ’’న్తి సువణ్ణపట్టే లిఖాపేత్వా ‘‘ఏవం సన్తేపి మాతు సన్తికే గణ్హథా’’తి ఆహ.

దూతా రాజానం వన్దిత్వా తస్సా సన్తికం గన్త్వా ‘‘దేవి, తుమ్హే కిర గరుధమ్మం రక్ఖథ, తం నో దేథా’’తి వదింసు. బోధిసత్తస్స మాతాపి తథేవ అత్తనో కుక్కుచ్చస్స అత్థిభావం వత్వావ తేహి యాచితా అదాసి. తథా మహేసిఆదయోపి. తే సబ్బేసమ్పి సన్తికే సువణ్ణపట్టే గరుధమ్మే లిఖాపేత్వా దన్తపురం గన్త్వా కలిఙ్గరఞ్ఞో దత్వా తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. సోపి రాజా తస్మిం ధమ్మే వత్తమానో పఞ్చ సీలాని పూరేసి. తతో సకలకలిఙ్గరట్ఠే దేవో వస్సి. తీణి భయాని వూపసన్తాని. రట్ఠం ఖేమం సుభిక్ఖం అహోసి. బోధిసత్తో యావజీవం దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా సపరిసో సగ్గపురం పూరేసి.

తదా గణికాదయో ఉప్పలవణ్ణాదయో అహేసుం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘గణికా ఉప్పలవణ్ణా, పుణ్ణో దోవారికో తదా;

రజ్జుగ్గాహో చ కచ్చానో, దోణమాపకో చ కోలితో.

‘‘సారిపుత్తో తదా సేట్ఠి, అనురుద్ధో చ సారథి;

బ్రాహ్మణో కస్సపో థేరో, ఉపరాజానన్దపణ్డితో.

‘‘మహేసీ రాహులమాతా, మాయాదేవీ జనేత్తికా;

కురురాజా బోధిసత్తో, ఏవం ధారేథ జాతక’’న్తి. (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౩౬౧ హంసఘాతకభిక్ఖువత్థు);

ఇధాపి నేక్ఖమ్మపారమిఆదయో సేసధమ్మా చ వుత్తనయేనేవ నిద్ధారేతబ్బాతి.

కురురాజచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.