౪. మహాసుదస్సనచరియావణ్ణనా

౨౮. చతుత్థే కుసావతిమ్హి నగరేతి కుసావతీనామకే నగరే, యస్మిం ఠానే ఏతరహి కుసినారా నివిట్ఠా. మహీపతీతి ఖత్తియో, నామేన మహాసుదస్సనో నామ. చక్కవత్తీతి చక్కరతనం వత్తేతి చతూహి వా సమ్పత్తిచక్కేహి వత్తతి, తేహి చ పరం పవత్తేతి, పరహితాయ చ ఇరియాపథచక్కానం వత్తో ఏతస్మిం అత్థీతిపి చక్కవత్తీ. అథ వా చతూహి అచ్ఛరియధమ్మేహి సఙ్గహవత్థూహి చ సమన్నాగతేన, పరేహి అనభిభవనీయస్స అనతిక్కమనీయస్స ఆణాసఙ్ఖాతస్స చక్కస్స వత్తో ఏతస్మిం అత్థీతిపి చక్కవత్తీ. పరిణాయకరతనపుబ్బఙ్గమేన హత్థిరతనాదిపముఖేన మహాబలకాయేన పుఞ్ఞానుభావనిబ్బత్తేన కాయబలేన చ సమన్నాగతత్తా మహబ్బలో. యదా ఆసిన్తి సమ్బన్ధో. తత్రాయం అనుపుబ్బికథా –

అతీతే కిర మహాపురిసో సుదస్సనత్తభావతో తతియే అత్తభావే గహపతికులే నిబ్బత్తో ధరమానకస్స బుద్ధస్స సాసనే ఏకం థేరం అరఞ్ఞవాసం వసన్తం అత్తనో కమ్మేన అరఞ్ఞం పవిట్ఠో రుక్ఖమూలే నిసిన్నం దిస్వా ‘‘ఇధ మయా అయ్యస్స పణ్ణసాలం కాతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా అత్తనో కమ్మం పహాయ దబ్బసమ్భారం ఛిన్దిత్వా నివాసయోగ్గం పణ్ణసాలం కత్వా ద్వారం యోజేత్వా కట్ఠత్థరణం కత్వా ‘‘కరిస్సతి ను ఖో పరిభోగం, న ను ఖో కరిస్సతీ’’తి ఏకమన్తే నిసీది. థేరో అన్తోగామతో ఆగన్త్వా పణ్ణసాలం పవిసిత్వా కట్ఠత్థరణే నిసీది. మహాసత్తోపి నం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఫాసుకా, భన్తే, పణ్ణసాలా’’తి పుచ్ఛి. ఫాసుకా, భద్దముఖ, పబ్బజితసారుప్పాతి. వసిస్సథ, భన్తే, ఇధాతి? ఆమ, ఉపాసకాతి. సో అధివాసనాకారేనేవ ‘‘వసిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘నిబద్ధం మయ్హం ఘరద్వారం ఆగన్తబ్బ’’న్తి పటిజానాపేత్వా నిచ్చం అత్తనో ఘరేయేవ భత్తవిస్సగ్గం కారాపేసి. సో పణ్ణసాలాయం కటసారకం పత్థరిత్వా మఞ్చపీఠం పఞ్ఞపేసి, అపస్సేనం నిక్ఖిపి, పాదకఠలికం ఠపేసి, పోక్ఖరణిం ఖణి, చఙ్కమం కత్వా వాలుకం ఓకిరి, పరిస్సయవినోదనత్థం పణ్ణసాలం కణ్టకవతియా పరిక్ఖిపి, తథా పోక్ఖరణిం చఙ్కమఞ్చ. తేసం అన్తోవతిపరియన్తే తాలపన్తియో రోపేసి. ఏవమాదినా ఆవాసం నిట్ఠాపేత్వా థేరస్స తిచీవరం ఆదిం కత్వా సబ్బం సమణపరిక్ఖారం అదాసి. థేరస్స హి తదా బోధిసత్తేన తిచీవరపిణ్డపాతపత్తథాలకపరిస్సావనధమకరణపరిభోగభాజనఛత్తుపాహనఉదకతుమ్బసూచికత్తర- యట్ఠిఆరకణ్టకపిప్ఫలినఖచ్ఛేదనపదీపేయ్యాది పబ్బజితానం పరిభోగజాతం అదిన్నం నామ నాహోసి. సో పఞ్చ సీలాని రక్ఖన్తో ఉపోసథం కరోన్తో యావజీవం థేరం ఉపట్ఠహి. థేరో తత్థేవ వసన్తో అరహత్తం పత్వా పరినిబ్బాయి.

౨౯. బోధిసత్తోపి యావతాయుకం పుఞ్ఞం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతో మనుస్సలోకం ఆగచ్ఛన్తో కుసావతియా రాజధానియా నిబ్బత్తిత్వా మహాసుదస్సనో నామ రాజా అహోసి చక్కవత్తీ. తస్సిస్సరియానుభావో ‘‘భూతపుబ్బం, ఆనన్ద, రాజా మహాసుదస్సనో నామ అహోసి ఖత్తియో ముద్ధావసిత్తో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౨౪౨) నయేన సుత్తే ఆగతో ఏవ. తస్స కిర చతురాసీతి నగరసహస్సాని కుసావతీరాజధానిప్పముఖాని, చతురాసీతి పాసాదసహస్సాని ధమ్మపాసాదప్పముఖాని, చతురాసీతి కూటాగారసహస్సాని మహాబ్యూహకూటాగారప్పముఖాని, తాని సబ్బాని తస్స థేరస్స కతాయ ఏకిస్సా పణ్ణసాలాయ నిస్సన్దేన నిబ్బత్తాని, చతురాసీతి పల్లఙ్కసహస్సాని నాగసహస్సాని అస్ససహస్సాని రథసహస్సాని తస్స దిన్నస్స మఞ్చపీఠస్స, చతురాసీతి మణిసహస్సాని తస్స దిన్నస్స పదీపస్స, చతురాసీతి పోక్ఖరణిసహస్సాని ఏకపోక్ఖరణియా, చతురాసీతి ఇత్థిసహస్సాని పుత్తసహస్సాని గహపతిసహస్సాని చ పత్తథాలకాదిపరిభోగారహస్స పబ్బజితపరిక్ఖారదానస్స, చతురాసీతి ధేనుసహస్సాని పఞ్చగోరసదానస్స, చతురాసీతి వత్థకోట్ఠసహస్సాని నివాసనపారుపనదానస్స, చతురాసీతి థాలిపాకసహస్సాని భోజనదానస్స నిస్సన్దేన నిబ్బత్తాని. సో సత్తహి రతనేహి చతూహి ఇద్ధీహి చ సమన్నాగతో రాజాధిరాజా హుత్వా సకలం సాగరపరియన్తం పథవిమణ్డలం ధమ్మేన అభివిజియ అజ్ఝావసన్తో అనేకసతేసు ఠానేసు దానసాలాయో కారేత్వా మహాదానం పట్ఠపేసి. దివసస్స తిక్ఖత్తుం నగరే భేరిం చరాపేసి ‘‘యో యం ఇచ్ఛతి, సో దానసాలాసు ఆగన్త్వా తం గణ్హాతూ’’తి. తేన వుత్తం ‘‘తత్థాహం దివసే తిక్ఖత్తుం, ఘోసాపేమి తహిం తహి’’న్తిఆది.

తత్థ తత్థాతి తస్మిం నగరే. ‘‘తదాహ’’న్తిపి పాఠో, తస్స తదా అహం, మహాసుదస్సనకాలేతి అత్థో. తహిం తహిన్తి తస్మిం తస్మిం ఠానే, తస్స తస్స పాకారస్స అన్తో చ బహి చాతి అత్థో. కో కిం ఇచ్ఛతీతి బ్రాహ్మణాదీసు యో కోచి సత్తో అన్నాదీసు దేయ్యధమ్మేసు యం కిఞ్చి ఇచ్ఛతి. పత్థేతీతి తస్సేవ వేవచనం. కస్స కిం దీయతు ధనన్తి అనేకవారం పరియాయన్తరేహి చ దానఘోసనాయ పవత్తితభావదస్సనత్థం వుత్తం, ఏతేన దానపారమియా సరూపం దస్సేతి. దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకవికప్పరహితా హి బోధిసత్తానం దానపారమీతి.

౩౦. ఇదాని దానఘోసనాయ తస్స తస్స దేయ్యధమ్మస్స అనుచ్ఛవికపుగ్గలపరికిత్తనం దస్సేతుం ‘‘కో ఛాతకో’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ ఛాతకోతి జిఘచ్ఛితో. తసితోతి పిపాసితో. కో మాలం కో విలేపనన్తిపి ‘‘ఇచ్ఛతీ’’తి పదం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. నగ్గోతి వత్థవికలో, వత్థేన అత్థికోతి అధిప్పాయో. పరిదహిస్సతీతి నివాసిస్సతి.

౩౧. కో పథే ఛత్తమాదేతీతి కో పథికో పథే మగ్గే అత్తనో వస్సవాతాతపరక్ఖణత్థం ఛత్తం గణ్హాతి, ఛత్తేన అత్థికోతి అత్థో. కోపాహనా ముదూ సుభాతి దస్సనీయతాయ సుభా సుఖసమ్ఫస్సతాయ ముదూ ఉపాహనా అత్తనో పాదానం చక్ఖూనఞ్చ రక్ఖణత్థం. కో ఆదేతీతి కో తాహి అత్థికోతి అధిప్పాయో. సాయఞ్చ పాతో చాతి ఏత్థ చ-సద్దేన మజ్ఝన్హికే చాతి ఆహరిత్వా వత్తబ్బం. ‘‘దివసే తిక్ఖత్తుం ఘోసాపేమీ’’తి హి వుత్తం.

౩౨. న తం దససు ఠానేసూతి తం దానం న దససు ఠానేసు పటియత్తన్తి యోజనా. నపి ఠానసతేసు వా పటియత్తం, అపి చ ఖో అనేకసతేసు ఠానేసు పటియత్తం. యాచకే ధనన్తి యాచకే ఉద్దిస్స ధనం పటియత్తం ఉపక్ఖటం. ద్వాదసయోజనాయామే హి నగరే సత్తయోజనవిత్థతే సత్తసు పాకారన్తరేసు సత్త తాలపన్తిపరిక్ఖేపా, తాసు తాలపన్తీసు చతురాసీతి పోక్ఖరణిసహస్సాని పాటియేక్కం పోక్ఖరణితీరే మహాదానం పట్ఠపితం. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘పట్ఠపేసి ఖో, ఆనన్ద, రాజా మహాసుదస్సనో తాసం పోక్ఖరణీనం తీరే ఏవరూపం దానం అన్నం అన్నత్థికస్స, పానం పానత్థికస్స, వత్థం వత్థత్థికస్స, యానం యానత్థికస్స, సయనం సయనత్థికస్స, ఇత్థిం ఇత్థిత్థికస్స, హిరఞ్ఞం హిరఞ్ఞత్థికస్స, సువణ్ణం సువణ్ణత్థికస్సా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౫౪).

౩౩. తత్థాయం దానస్స పవత్తితాకారో – మహాపురిసో హి ఇత్థీనఞ్చ పురిసానఞ్చ అనుచ్ఛవికే అలఙ్కారే కారేత్వా ఇత్థిమత్తమేవ తత్థ పరిచారవసేన సేసఞ్చ సబ్బం పరిచ్చాగవసేన ఠపేత్వా ‘‘రాజా మహాసుదస్సనో దానం దేతి, తం యథాసుఖం పరిభుఞ్జథా’’తి భేరిం చరాపేసి. మహాజనా పోక్ఖరణితీరం గన్త్వా న్హత్వా వత్థాదీని నివాసేత్వా మహాసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా యేసం తాదిసాని అత్థి, తే పహాయ గచ్ఛన్తి. యేసం నత్థి, తే గహేత్వా గచ్ఛన్తి. యే హత్థియానాదీసుపి నిసీదిత్వా యథాసుఖం విచరిత్వా వరసయనేసుపి సయిత్వా సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా ఇత్థీహిపి సద్ధిం సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా సత్తవిధరతనపసాధనాని పసాధేత్వా సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా యం యం అత్థికా, తం తం గహేత్వా గచ్ఛన్తి, అనత్థికా ఓహాయ గచ్ఛన్తి. తమ్పి దానం ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ దేవసికం దీయతేవ. తదా జమ్బుదీపవాసీనం అఞ్ఞం కమ్మం నత్థి, దానం పరిభుఞ్జన్తా సమ్పత్తిం అనుభవన్తా విచరన్తి. న తస్స దానస్స కాలపరిచ్ఛేదో అహోసి. రత్తిఞ్చాపి దివాపి యదా యదా అత్థికా ఆగచ్ఛన్తి, తదా తదా దీయతేవ. ఏవం మహాపురిసో యావజీవం సకలజమ్బుదీపం ఉన్నఙ్గలం కత్వా మహాదానం పవత్తేసి. తేన వుత్తం ‘‘దివా వా యది వా రత్తిం, యది ఏతి వనిబ్బకో’’తిఆది.

తత్థ దివా వా యది వా రత్తిం, యది ఏతీతి ఏతేనస్స యథాకాలం దానం దస్సేతి. యాచకానఞ్హి లాభాసాయ ఉపసఙ్కమనకాలో ఏవ బోధిసత్తానం దానస్స కాలో నామ. వనిబ్బకోతి యాచకో. లద్ధా యదిచ్ఛకం భోగన్తి ఏతేన యథాభిరుచితం దానం. యో యో హి యాచకో యం యం దేయ్యధమ్మం ఇచ్ఛతి, తస్స తస్స తంతదేవ బోధిసత్తో దేతి. న తస్స మహగ్ఘదుల్లభాదిభావం అత్తనో ఉపరోధం చిన్తేసి. పూరహత్థోవ గచ్ఛతీతి ఏతేన యావదిచ్ఛకం దానం దస్సేతి, యత్తకఞ్హి యాచకా ఇచ్ఛన్తి, తత్తకం అపరిహాపేత్వావ మహాసత్తో దేతి ఉళారజ్ఝాసయతాయ చ మహిద్ధికతాయ చ.

౩౪. ‘‘యావజీవిక’’న్తి ఏతేన దానస్స కాలపరియన్తాభావం దస్సేతి. సమాదానతో పట్ఠాయ హి మహాసత్తా యావపారిపూరి వేమజ్ఝే న కాలపరిచ్ఛేదం కరోన్తి, బోధిసమ్భారసమ్భరణే సఙ్కోచాభావేన అన్తరన్తరా అవోసానాపత్తితో మరణేనపి అనుపచ్ఛేదో ఏవ, తతో పరమ్పి తథేవ పటిపజ్జనతో, ‘‘యావజీవిక’’న్తి పన మహాసుదస్సనచరితస్స వసేన వుత్తం. నపాహం దేస్సం ధనం దమ్మీతి ఇదం ధనం నామ మయ్హం న దేస్సం అమనాపన్తి ఏవరూపం మహాదానం దేన్తో గేహతో చ ధనం నీహరాపేమి. నపి నత్థి నిచయో మయీతి మమ సమీపే ధననిచయో ధనసఙ్గహో నాపి నత్థి, సల్లేఖవుత్తిసమణో వియ అసఙ్గహోపి న హోమీతి అత్థో. ఇదం యేన అజ్ఝాసయేన తస్సిదం మహాదానం పవత్తితం, తం దస్సేతుం వుత్తం.

౩౫. ఇదాని తం ఉపమాయ విభావేతుం ‘‘యథాపి ఆతురో నామా’’తిఆదిమాహ. తత్థిదం ఉపమాసంసన్దనేన సద్ధిం అత్థదస్సనం – యథా నామ ఆతురో రోగాభిభూతో పురిసో రోగతో అత్తానం పరిమోచేతుకామో ధనేన హిరఞ్ఞసువణ్ణాదినా వేజ్జం తికిచ్ఛకం తప్పేత్వా ఆరాధేత్వా యథావిధి పటిపజ్జన్తో తతో రోగతో విముచ్చతి.

౩౬. తథేవ ఏవమేవ అహమ్పి అట్టభూతం సకలలోకం కిలేసరోగతో సకలసంసారదుక్ఖరోగతో చ పరిమోచేతుకామో తస్స తతో పరిమోచనస్స అయం సబ్బసాపతేయ్యపరిచ్చాగో దానపారమిఉపాయోతి జానమానో బుజ్ఝమానో అసేసతో దేయ్యధమ్మస్స పటిగ్గాహకానఞ్చ వసేన అనవసేసతో మహాదానస్స వసేన సత్తానం అజ్ఝాసయం పరిపూరేతుం అత్తనో చ న మయ్హం దానపారమీ పరిపుణ్ణా, తస్మా ఊనమనన్తి పవత్తం ఊనం మనం పూరయితుం పవత్తయితుం వనిబ్బకే యాచకే అదాసిం తం దానం ఏవరూపం మహాదానం దదామి, తఞ్చ ఖో తస్మిం దానధమ్మే తస్స చ ఫలే నిరాలయో అనపేక్ఖో అపచ్చాసో కిఞ్చిపి అపచ్చాసీసమానో కేవలం సమ్బోధిమనుపత్తియా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణమేవ అధిగన్తుం దేమీతి.

ఏవం మహాసత్తో మహాదానం పవత్తేన్తో అత్తనో పుఞ్ఞానుభావనిబ్బత్తం ధమ్మపాసాదం అభిరుయ్హ మహాబ్యూహకూటాగారద్వారే ఏవ కామవితక్కాదయో నివత్తేత్వా తత్థ సోవణ్ణమయే రాజపల్లఙ్కే నిసిన్నో ఝానాభిఞ్ఞాయో నిబ్బత్తేత్వా తతో నిక్ఖమిత్వా సోవణ్ణమయం కూటాగారం పవిసిత్వా తత్థ రజతమయే పల్లఙ్కే నిసిన్నో చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా చతురాసీతి వస్ససహస్సాని ఝానసమాపత్తీహి వీతినామేత్వా మరణసమయే దస్సనాయ ఉపగతానం సుభద్దాదేవీపముఖానం చతురాసీతియా ఇత్థాగారసహస్సానం అమచ్చపారిసజ్జాదీనఞ్చ –

‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా, ఉప్పాదవయధమ్మినో;

ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తేసం వూపసమో సుఖో’’తి. (దీ. ని. ౨.౨౨౧, ౨౭౨; సం. ని. ౧.౧౮౬; ౨.౧౪౩) –

ఇమాయ గాథాయ ఓవదిత్వా ఆయుపరియోసానే బ్రహ్మలోకపరాయనో అహోసి.

తదా సుభద్దాదేవీ రాహులమాతా అహోసి, పరిణాయకరతనం రాహులో, సేసపరిసా బుద్ధపరిసా, మహాసుదస్సనో పన లోకనాథో.

ఇధాపి దస పారమియో సరూపతో లబ్భన్తి ఏవ, దానజ్ఝాసయస్స పన ఉళారతాయ దానపారమీ ఏవ పాళియం ఆగతా. సేసధమ్మా హేట్ఠా వుత్తనయా ఏవ. తథా ఉళారే సత్తరతనసముజ్జలే చతుదీపిస్సరియేపి ఠితస్స తాదిసం భోగసుఖం అనలఙ్కరిత్వా కామవితక్కాదయో దూరతో విక్ఖమ్భేత్వా తథారూపే మహాదానే పవత్తేన్తస్సేవ చతురాసీతి వస్ససహస్సాని సమాపత్తీహి వీతినామేత్వా అనిచ్చతాదిపటిసంయుత్తం ధమ్మకథం కత్వాపి విపస్సనాయ అనుస్సుక్కనం సబ్బత్థ అనిస్సఙ్గతాతి ఏవమాదయో గుణానుభావా నిద్ధారేతబ్బాతి.

మహాసుదస్సనచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.