౨. సఙ్ఖబ్రాహ్మణచరియావణ్ణనా

౧౧-౧౨. దుతియస్మిం పునాపరన్తి పున అపరం, న కేవలమిదం అకిత్తిచరియమేవ, అథ ఖో పున అపరం అఞ్ఞం సఙ్ఖచరియమ్పి పవక్ఖిస్సం, సుణోహీతి అధిప్పాయో. ఇతో పరేసుపి ఏసేవ నయో. సఙ్ఖసవ్హయోతి సఙ్ఖనామో. మహాసముద్దం తరితుకామోతి సువణ్ణభూమిం గన్తుం నావాయ మహాసముద్దం తరితుకామో. ఉపగచ్ఛామి పట్టనన్తి తామలిత్తిపట్టనం ఉద్దిస్స గచ్ఛామి. సయమ్భుఞాణేన పచ్చేకబోధియా అధిగతత్తా సయమేవ భూతన్తి సయమ్భుం. కిలేసమారాదీసు కేనచిపి న పరాజితన్తి అపరాజితం, తిణ్ణం మారానం మత్థకం మద్దిత్వా ఠితన్తి అత్థో. తత్తాయ కఠినభూమియాతి ఘమ్మసన్తాపేన సన్తత్తాయ సక్ఖరవాలుకానిచితత్తా ఖరాయ కక్ఖళాయ భూమియా.

౧౩. తన్తి తం పచ్చేకబుద్ధం. ఇమమత్థన్తి ఇమం ఇదాని వక్ఖమానం ‘‘ఇదం ఖేత్త’’న్తిఆదికం అత్థం. విచిన్తయిన్తి తదా సఙ్ఖబ్రాహ్మణభూతో చిన్తేసిన్తి సత్థా వదతి. తత్రాయం అనుపుబ్బికథా –

అతీతే అయం బారాణసీ మోళినీ నామ అహోసి. మోళినీనగరే బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సఙ్ఖో నామ బ్రాహ్మణో హుత్వా అడ్ఢో మహద్ధనో చతూసు నగరద్వారేసు నగరమజ్ఝే అత్తనో నివేసనద్వారేతి ఛసు ఠానేసు ఛ దానసాలాయో కారేత్వా దేవసికం ఛసతసహస్సాని విస్సజ్జేన్తో కపణద్ధికాదీనం మహాదానం పవత్తేసి. సో ఏకదివసం చిన్తేసి – ‘‘అహం గేహే ధనే ఖీణే దానం దాతుం న సక్ఖిస్సామి, అపరిక్ఖీణేయేవ ధనే నావాయ సువణ్ణభూమిం గన్త్వా ధనం ఆహరిస్సామీ’’తి. సో నావం భణ్డస్స పూరాపేత్వా పుత్తదారం ఆమన్తేత్వా ‘‘యావాహం ఆగచ్ఛిస్సామి, తావ మే దానం అనుపచ్ఛిన్దన్తా పవత్తేయ్యాథా’’తి వత్వా దాసకమ్మకరపరివుతో ఉపాహనం ఆరుయ్హ ఛత్తేన ధారియమానేన పట్టనగామాభిముఖో పాయాసి.

తస్మిం ఖణే గన్ధమాదనే ఏకో పచ్చేకబుద్ధో సత్తాహం నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో తం ధనాహరణత్థం గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘మహాపురిసో ధనం ఆహరితుం గచ్ఛతి, భవిస్సతి ను ఖో అస్స మహాసముద్దే అన్తరాయో, నో’’తి ఆవజ్జేత్వా ‘‘భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘ఏస మం దిస్వా ఛత్తఞ్చ ఉపాహనఞ్చ మయ్హం దత్వా ఉపాహనదాననిస్సన్దేన సముద్దే భిన్నాయ నావాయ పతిట్ఠం లభిస్సతి, కరిస్సామిస్స అనుగ్గహ’’న్తి ఆకాసేన గన్త్వా తస్స అవిదూరే ఓతరిత్వా మజ్ఝన్హికసమయే చణ్డవాతాతపేన అఙ్గారసన్థతసదిసం ఉణ్హవాలుకం మద్దన్తో తస్స అభిముఖం ఆగఞ్ఛి. సో తం దిస్వావ హట్ఠతుట్ఠో ‘‘పుఞ్ఞక్ఖేత్తం మే ఆగతం, అజ్జ మయా ఏత్థ బీజం రోపేతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేసి. తేన వుత్తం ‘‘తమహం పటిపథే దిస్వా, ఇమమత్థం విచిన్తయి’’న్తిఆది.

తత్థ ఇదం ఖేత్తన్తిఆది చిన్తితాకారదస్సనం. ఖేత్తన్తి ఖిత్తం బీజం మహప్ఫలభావకరణేన తాయతీతి ఖేత్తం, పుబ్బణ్ణాపరణ్ణవిరుహనభూమి. ఇధ పన ఖేత్తం వియాతి ఖేత్తం, అగ్గదక్ఖిణేయ్యో పచ్చేకబుద్ధో. తేనేవాహ ‘‘పుఞ్ఞకామస్స జన్తునో’’తి.

౧౪. మహాగమన్తి విపులఫలాగమం, సస్ససమ్పత్తిదాయకన్తి అత్థో. బీజం న రోపేతీతి బీజం న వపతి.

౧౫. ఖేత్తవరుత్తమన్తి ఖేత్తవరేసుపి ఉత్తమం. సీలాదిగుణసమ్పన్నా హి విసేసతో అరియసావకా ఖేత్తవరా, తతోపి అగ్గభూతో పచ్చేకబుద్ధో ఖేత్తవరుత్తమో. కారన్తి సక్కారం. యది న కరోమీతి సమ్బన్ధో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇదమీదిసం అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లభిత్వా తత్థ పూజాసక్కారం యది న కరోమి, పుఞ్ఞేన అత్థికో నామాహం న భవేయ్యన్తి.

౧౬-౧౭. యథా అమచ్చోతిఆదీనం ద్విన్నం గాథానం అయం సఙ్ఖేపత్థో – యథా నామ యో కోచి రఞ్ఞా ముద్దాధికారే ఠపితో లఞ్ఛనధరో అమచ్చపురిసో సేనాపతి వా సో అన్తేపురే జనే బహిద్ధా చ బలకాయాదీసు రఞ్ఞో యథానుసిట్ఠం న పటిపజ్జతి న తేసం ధనధఞ్ఞం దేతి, తం తం కత్తబ్బం వత్తం పరిహాపేతి. సో ముద్దితో పరిహాయతి ముద్దాధికారలద్ధవిభవతో పరిధంసతి, ఏవమేవ అహమ్పి పుఞ్ఞకమ్మస్స రతో లద్ధబ్బపుఞ్ఞఫలసఙ్ఖాతం పుఞ్ఞకామో దక్ఖిణాయ విపులఫలభావకరణేన విపులం దిస్వాన తం దక్ఖిణం ఉళారం దక్ఖిణేయ్యం లభిత్వా తస్స దానం యది న దదామి పుఞ్ఞతో ఆయతిం పుఞ్ఞఫలతో చ పరిధంసామి. తస్మా ఇధ మయా పుఞ్ఞం కాతబ్బమేవాతి.

ఏవం పన చిన్తేత్వా మహాపురిసో దూరతోవ ఉపాహనా ఓరోహిత్వా వేగేన ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, మయ్హం అనుగ్గహత్థాయ ఇమం రుక్ఖమూలం ఉపగచ్ఛథా’’తి వత్వా తస్మిం రుక్ఖమూలం ఉపసఙ్కమన్తే తత్థ వాలుకం ఉస్సాపేత్వా ఉత్తరాసఙ్గం పఞ్ఞాపేత్వా పచ్చేకబుద్ధే తత్థ నిసిన్నే వన్దిత్వా వాసితపరిస్సావితేన ఉదకేన తస్స పాదే ధోవిత్వా, గన్ధతేలేన మక్ఖేత్వా, అత్తనో ఉపాహనం పుఞ్ఛిత్వా, గన్ధతేలేన మక్ఖేత్వా, తస్స పాదే పటిముఞ్చిత్వా ‘‘భన్తే, ఇమం ఉపాహనం ఆరుయ్హ, ఇమం ఛత్తం మత్థకే కత్వా గచ్ఛథా’’తి ఛత్తుపాహనం అదాసి. సోపిస్స అనుగ్గహత్థాయ తం గహేత్వా పసాదసంవడ్ఢనత్థం పస్సన్తస్సేవ వేహాసం ఉప్పతిత్వా గన్ధమాదనం అగమాసి. తేన వుత్తం –

౧౮. ‘‘ఏవాహం చిన్తయిత్వాన, ఓరోహిత్వా ఉపాహనా;

తస్స పాదాని వన్దిత్వా, అదాసిం ఛత్తుపాహన’’న్తి.

బోధిసత్తో తం దిస్వా అతివియ పసన్నచిత్తో పట్టనం గన్త్వా నావం అభిరుహి. అథస్స మహాసముద్దం తరన్తస్స సత్తమే దివసే నావా వివరమదాసి. ఉదకం ఉస్సిఞ్చితుం నాసక్ఖింసు. మహాజనో మరణభయభీతో అత్తనో అత్తనో దేవతా నమస్సిత్వా మహావిరవం విరవి. బోధిసత్తో ఏకం ఉపట్ఠాకం గహేత్వా సకలసరీరం తేలేన మక్ఖేత్వా సప్పినా సద్ధిం సక్ఖరచుణ్ణాని యావదత్థం ఖాదిత్వా తమ్పి ఖాదాపేత్వా తేన సద్ధిం కూపకయట్ఠిమత్థకం ఆరుయ్హ ‘‘ఇమాయ దిసాయ అమ్హాకం నగర’’న్తి దిసం వవత్థపేత్వా మచ్ఛకచ్ఛపపరిపన్థతో అత్తానం సచ్చాధిట్ఠానేన పమోచేన్తో తేన సద్ధిం ఉసభమత్తట్ఠానం అతిక్కమిత్వా పతిత్వా సముద్దం తరితుం ఆరభి. మహాజనో పన తత్థేవ వినాసం పాపుణి. తస్స తరన్తస్సేవ సత్త దివసా గతా. సో తస్మిమ్పి కాలే లోణోదకేన ముఖం విక్ఖాలేత్వా ఉపోసథికో అహోసియేవ.

తదా పన ఈదిసానం పురిసవిసేసానం రక్ఖణత్థాయ చతూహి లోకపాలేహి ఠపితా మణిమేఖలా నామ దేవధీతా అత్తనో ఇస్సరియేన సత్తాహం పమజ్జిత్వా సత్తమే దివసే తం దిస్వా ‘‘సచాయం ఇధ మరిస్స, అతివియ గారయ్హా అభవిస్స’’న్తి సంవిగ్గహదయా సువణ్ణపాతియా దిబ్బభోజనస్స పూరేత్వా వేగేనాగన్త్వా ‘‘బ్రాహ్మణ, ఇదం దిబ్బభోజనం భుఞ్జా’’తి ఆహ. సో తం ఉల్లోకేత్వా ‘‘నాహం భుఞ్జామి, ఉపోసథికోమ్హీ’’తి పటిక్ఖిపిత్వా తం పుచ్ఛన్తో –

‘‘యం త్వం సుఖేనాభిసమేక్ఖసే మం, భుఞ్జస్సు భత్తం ఇతి మం వదేసి;

పుచ్ఛామి తం నారి మహానుభావే, దేవీ నుసి త్వం ఉద మానుసీ నూ’’తి. (జా. ౧.౧౦.౪౨) –

ఆహ. సా తస్స పటివచనం దేన్తీ –

‘‘దేవీ అహం సఙ్ఖ మహానుభావా, ఇధాగతా సాగరవారిమజ్ఝే;

అనుకమ్పికా నో చ పదుట్ఠచిత్తా, తవేవ అత్థాయ ఇధాగతాస్మి.

‘‘ఇధన్నపానం సయనాసనఞ్చ, యానాని నానావివిధాని సఙ్ఖ;

సబ్బస్స త్యాహం పటిపాదయామి, యం కిఞ్చి తుయ్హం మనసాభిపత్థిత’’న్తి. (జా. ౧.౧౦.౪౩-౪౪) –

ఇమా గాథా అభాసి. తం సుత్వా మహాసత్తో ‘‘అయం దేవధీతా సముద్దపిట్ఠే మయ్హం ‘ఇదఞ్చిదఞ్చ దమ్మీ’తి వదతి, యఞ్చేసా మయ్హం దేతి, తమ్పి మమ పుఞ్ఞేనేవ, తం పన పుఞ్ఞం అయం దేవధీతా జానాతి ను ఖో, ఉదాహు న జానాతి, పుచ్ఛిస్సామి తావ న’’న్తి చిన్తేత్వా పుచ్ఛన్తో ఇమం గాథమాహ –

‘‘యం కిఞ్చి యిట్ఠఞ్చ హుతఞ్చ మయ్హం, సబ్బస్స నో ఇస్సరా త్వం సుగత్తే;

సుస్సోణి సుబ్భూరు విలగ్గమజ్ఝే, కిస్స మే కమ్మస్స అయం విపాకో’’తి. (జా. ౧.౧౦.౪౫);

తత్థ యిట్ఠన్తి దానవసేన యజితం. హుతన్తి ఆహునపాహునవసేన దిన్నం. సబ్బస్స నో ఇస్సరా త్వన్తి అమ్హాకం పుఞ్ఞకమ్మస్స సబ్బస్స త్వం ఇస్సరా, ‘‘అయం ఇమస్స విపాకో, అయం ఇమస్సా’’తి బ్యాకరితుం సమత్థా. సుస్సోణీతి సున్దరజఘనే. సుబ్భూరూతి సున్దరేహి భముకేహి ఊరూహి చ సమన్నాగతే. విలగ్గమజ్ఝేతి విలగ్గతనుమజ్ఝే. కిస్స మేతి మయా కతకమ్మేసు కతరకమ్మస్స అయం విపాకో, యేనాహం అప్పతిట్ఠే మహాసముద్దే అజ్జ పతిట్ఠం లభామీతి.

తం సుత్వా దేవధీతా ‘‘అయం బ్రాహ్మణో ‘యం అత్తనా కుసలకమ్మం కతం, తం కమ్మం న జానాతీ’తి సఞ్ఞాయ పుచ్ఛతి మఞ్ఞే, కథేస్సామి న’’న్తి నావాభిరుహనదివసే పచ్చేకబుద్ధస్స ఛత్తుపాహనదానపుఞ్ఞమేవ తస్స కారణన్తి కథేన్తీ –

‘‘ఘమ్మే పథే బ్రాహ్మణ ఏకభిక్ఖుం, ఉగ్ఘట్టపాదం తసితం కిలన్తం;

పటిపాదయీ సఙ్ఖ ఉపాహనాని, సా దక్ఖిణా కామదుహా తవజ్జా’’తి. (జా. ౧.౧౦.౪౬) –

గాథమాహ.

తత్థ ఏకభిక్ఖున్తి ఏకం పచ్చేకబుద్ధం సన్ధాయాహ. ఉగ్ఘట్టపాదన్తి ఉణ్హవాలుకాయ ఘట్టపాదం, విబాధితపాదన్తి అత్థో. తసితన్తి పిపాసితం. పటిపాదయీతి పటిపాదేసి యోజేసి. కామదుహాతి సబ్బకామదాయికా.

తం సుత్వా మహాసత్తో ‘‘ఏవరూపేపి నామ అప్పతిట్ఠే మహాసముద్దే మయా దిన్నం ఛత్తుపాహనదానం మమ సబ్బకామదదం జాతం అహో సుదిన్న’’న్తి తుట్ఠచిత్తో –

‘‘సా హోతు నావా ఫలకూపపన్నా, అనవస్సుతా ఏరకవాతయుత్తా;

అఞ్ఞస్స యానస్స న హేత్థ భూమి, అజ్జేవ మం మోళినిం పాపయస్సూ’’తి. (జా. ౧.౧౦.౪౭) –

గాథమాహ.

తత్థ ఫలకూపపన్నాతి మహానావతాయ బహూహి ఫలకేహి ఉపేతా. ఉదకప్పవేసనాభావేన అనవస్సుతా. సమ్మా గహేత్వా గమనకవాతేన ఏరకవాతయుత్తా.

దేవధీతా తస్స వచనం సుత్వా తుట్ఠహట్ఠా దీఘతో అట్ఠఉసభం విత్థారతో చతుఉసభం గమ్భీరతో వీసతియట్ఠికం సత్తరతనమయం నావం మాపేత్వా కూపఫియారిత్తయుత్తాని ఇన్దనీలరజతసువణ్ణమయాదీని నిమ్మినిత్వా సత్తన్నం రతనానం పూరేత్వా బ్రాహ్మణం ఆలిఙ్గేత్వా నావం ఆరోపేసి, ఉపట్ఠాకం పనస్స న ఓలోకేసి. బ్రాహ్మణో అత్తనా కతకల్యాణతో తస్స పత్తిం అదాసి, సో అనుమోది. అథ దేవధీతా తమ్పి ఆలిఙ్గేత్వా నావాయ పతిట్ఠాపేత్వా తం నావం మోళినీనగరం నేత్వా బ్రాహ్మణస్స ఘరే ధనం పతిట్ఠాపేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ అగమాసి. తేనాహ భగవా –

‘‘సా తత్థ విత్తా సుమనా పతీతా, నావం సుచిత్తం అభినిమ్మినిత్వా;

ఆదాయ సఙ్ఖం పురిసేన సద్ధిం, ఉపానయీ నగరం సాధురమ్మ’’న్తి. (జా. ౧.౧౦.౪౮);

మహాపురిసస్స హి చిత్తసమ్పత్తియా పచ్చేకబుద్ధస్స చ నిరోధతో వుట్ఠితభావేన సత్తసు చేతనాసు ఆదిచేతనా దిట్ఠధమ్మవేదనీయా అతిఉళారఫలా చ జాతా. ఇదమ్పి తస్స దానస్స అప్పమత్తఫలన్తి దట్ఠబ్బం. అపరిమాణఫలఞ్హి తం దానం బోధిసమ్భారభూతం. తేన వుత్తం –

౧౯. ‘‘తేనేవాహం సతగుణతో, సుఖుమాలో సుఖేధితో;

అపి చ దానం పరిపూరేన్తో, ఏవం తస్స అదాసహ’’న్తి.

తత్థ తేనాతి తతో పచ్చేకబుద్ధతో, సతగుణతోతి సతగుణేన అహం తదా సఙ్ఖభూతో సుఖుమాలో, తస్మా సుఖేధితో సుఖసంవడ్ఢో, అపి చ ఏవం సన్తేపి దానం పరిపూరేన్తో, ఏవం మయ్హం దానపారమీ పరిపూరేతూతి తస్స పచ్చేకబుద్ధస్స అత్తనో సరీరదుక్ఖం అనపేక్ఖిత్వా ఛత్తుపాహనం అదాసిన్తి అత్తనో దానజ్ఝాసయస్స ఉళారభావం సత్థా పవేదేసి.

బోధిసత్తోపి యావజీవం అమితధనగేహం అజ్ఝావసన్తో భియ్యోసోమత్తాయ దానాని దత్వా సీలాని రక్ఖిత్వా ఆయుపరియోసానే సపరిసో దేవనగరం పూరేసి.

తదా దేవధీతా ఉప్పలవణ్ణా అహోసి, పురిసో ఆనన్దత్థేరో, లోకనాథో సఙ్ఖబ్రాహ్మణో.

తస్స సువిసుద్ధనిచ్చసీలఉపోసథసీలాదివసేన సీలపారమీ దానసీలాదీనం పటిపక్ఖతో నిక్ఖన్తత్తా కుసలధమ్మవసేన నేక్ఖమ్మపారమీ, దానాదినిప్ఫాదనత్థం అబ్భుస్సహనవసేన తథా మహాసముద్దతరణవాయామవసేన చ వీరియపారమీ, తదత్థం అధివాసనఖన్తివసేన ఖన్తిపారమీ, పటిఞ్ఞానురూపప్పటిపత్తియా సచ్చపారమీ, సబ్బత్థ అచలసమాదానాధిట్ఠానవసేన అధిట్ఠానపారమీ, సబ్బసత్తేసు హితజ్ఝాసయవసేన మేత్తాపారమీ, సత్తసఙ్ఖారకతవిప్పకారేసు మజ్ఝత్తభావప్పత్తియా ఉపేక్ఖాపారమీ, సబ్బపారమీనం ఉపకారానుపకారే ధమ్మే జానిత్వా అనుపకారే ధమ్మే పహాయ ఉపకారధమ్మేసు పవత్తాపనపురేచరా సహజాతా చ ఉపాయకోసల్లభూతా పఞ్ఞా పఞ్ఞాపారమీతి ఇమాపి పారమియో లబ్భన్తి.

దానజ్ఝాసయస్స పన అతిఉళారభావేన దానపారమీవసేన దేసనా పవత్తా. యస్మా చేత్థ దస పారమియో లబ్భన్తి, తస్మా హేట్ఠా వుత్తా మహాకరుణాదయో బోధిసత్తగుణా ఇధాపి యథారహం నిద్ధారేతబ్బా. తథా అత్తనో భోగసుఖం అనపేక్ఖిత్వా మహాకరుణాయ ‘‘దానపారమిం పూరేస్సామీ’’తి దానసమ్భారసంహరణత్థం సముద్దతరణం, తత్థ చ సముద్దపతితస్సపి ఉపోసథాధిట్ఠానం, సీలఖణ్డభయేన దేవధీతాయపి ఉపగతాయ ఆహారానాహరణన్తి ఏవమాదయో మహాసత్తస్స గుణా వేదితబ్బా. ఇదాని వక్ఖమానేసు సేసచరితేసు ఇమినావ నయేన గుణనిద్ధారణం వేదితబ్బం. తత్థ తత్థ విసేసమత్తమేవ వక్ఖామ. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘ఏవం అచ్ఛరియా హేతే, అబ్భుతా చ మహేసినో…పే…;

పగేవానుకిరియా తేసం, ధమ్మస్స అనుధమ్మతో’’తి.

సఙ్ఖబ్రాహ్మణచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.