వేదనాకమ్మట్ఠానవణ్ణనా

౩౫౯. అథస్స భగవా సోమనస్సంపాహన్తి తిస్సో వేదనా ఆరభి. కిం పన భగవతా పుచ్ఛితం కథితం, అపుచ్ఛితం, సానుసన్ధికం, అననుసన్ధికన్తి? పుచ్ఛితమేవ కథితం, నో అపుచ్ఛితం, సానుసన్ధికమేవ, నో అననుసన్ధికం. దేవతానఞ్హి రూపతో అరూపం పాకటతరం, అరూపేపి వేదనా పాకటతరా. కస్మా? దేవతానఞ్హి కరజకాయం సుఖుమం, కమ్మజం బలవం, కరజకాయస్స సుఖుమత్తా, కమ్మజస్స బలవత్తా ఏకాహారమ్పి అతిక్కమిత్వా న తిట్ఠన్తి, ఉణ్హపాసాణే ఠపితసప్పిపిణ్డి వియ విలీయన్తీతి సబ్బం బ్రహ్మజాలే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. తస్మా భగవా సక్కస్స తిస్సో వేదనా ఆరభి. దువిధఞ్హి కమ్మట్ఠానం – రూపకమ్మట్ఠానం, అరూపకమ్మట్ఠానఞ్చ. రూపపరిగ్గహో, అరూపపరిగ్గహోతిపి ఏతదేవ వుచ్చతి. తత్థ భగవా యస్స రూపం పాకటం, తస్స సఙ్ఖేపమనసికారవసేన వా విత్థారమనసికారవసేన వా చతుధాతువవత్థానం విత్థారేన్తో రూపకమ్మట్ఠానం కథేతి. యస్స అరూపం పాకటం, తస్స అరూపకమ్మట్ఠానం కథేతి. కథేన్తో చ తస్స వత్థుభూతం రూపకమ్మట్ఠానం దస్సేత్వావ కథేతి, దేవానం పన అరూపకమ్మట్ఠానం పాకటన్తి అరూపకమ్మట్ఠానవసేన వేదనా ఆరభి.

తివిధో హి అరూపకమ్మట్ఠానే అభినివేసో – ఫస్సవసేన, వేదనావసేన, చిత్తవసేనాతి. కథం? ఏకచ్చస్స హి సఙ్ఖిత్తేన వా విత్థారేన వా పరిగ్గహితే రూపకమ్మట్ఠానే తస్మిం ఆరమ్మణే చిత్తచేతసికానం పఠమాభినిపాతో తం ఆరమ్మణం ఫుసన్తో ఉప్పజ్జమానో ఫస్సో పాకటో హోతి. ఏకచ్చస్స తం ఆరమ్మణం అనుభవన్తీ ఉప్పజ్జమానా వేదనా పాకటా హోతి. ఏకచ్చస్స తం ఆరమ్మణం పరిగ్గహేత్వా తం విజానన్తం ఉప్పజ్జమానం విఞ్ఞాణం పాకటం హోతి.

తత్థ యస్స ఫస్సో పాకటో హోతి, సోపి న కేవలం ఫస్సోవ ఉప్పజ్జతి, తేన సద్ధిం తదేవ ఆరమ్మణం అనుభవమానా వేదనాపి ఉప్పజ్జతి, సఞ్జానమానా సఞ్ఞాపి, చేతయమానా చేతనాపి, విజానమానం విఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతీతి ఫస్సపఞ్చమకేయేవ పరిగ్గణ్హాతి. యస్స వేదనా పాకటా హోతి, సోపి న కేవలం వేదనావ ఉప్పజ్జతి, తాయ సద్ధిం తదేవ ఆరమ్మణం ఫుసమానో ఫస్సోపి ఉప్పజ్జతి, సఞ్జానమానా సఞ్ఞాపి, చేతయమానా చేతనాపి, విజానమానం విఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతీతి ఫస్సపఞ్చమకేయేవ పరిగ్గణ్హాతి. యస్స విఞ్ఞాణం పాకటం హోతి, సోపి న కేవలం విఞ్ఞాణమేవ ఉప్పజ్జతి, తేన సద్ధిం తదేవారమ్మణం ఫుసమానో ఫస్సోపి ఉప్పజ్జతి, అనుభవమానా వేదనాపి, సఞ్జానమానా సఞ్ఞాపి, చేతయమానా చేతనాపి ఉప్పజ్జతీతి ఫస్సపఞ్చమకేయేవ పరిగ్గణ్హాతి.

సో ‘‘ఇమే ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా కిం నిస్సితా’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘వత్థునిస్సితా’’తి పజానాతి. వత్థు నామ కరజకాయో, యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘ఇదఞ్చ పన మే విఞ్ఞాణం ఏత్థ సితం ఏత్థ పటిబద్ధ’’న్తి. సో అత్థతో భూతాని చేవ ఉపాదారూపాని చ. ఏవమేత్థ వత్థు రూపం, ఫస్సపఞ్చమకా నామన్తి నామరూపమత్తమేవ పస్సతి. రూపఞ్చేత్థ రూపక్ఖన్ధో, నామం చత్తారో అరూపినో ఖన్ధాతి పఞ్చక్ఖన్ధమత్తం హోతి. నామరూపవినిముత్తా హి పఞ్చక్ఖన్ధా, పఞ్చక్ఖన్ధవినిముత్తం వా నామరూపం నత్థి. సో ‘‘ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా కిం హేతుకా’’తి ఉపపరిక్ఖన్తో ‘‘అవిజ్జాదిహేతుకా’’తి పస్సతి. తతో ‘‘పచ్చయో చేవ పచ్చయుప్పన్నఞ్చ ఇదం, అఞ్ఞో సత్తో వా పుగ్గలో వా నత్థి, సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జమత్తమేవా’’తి సప్పచ్చయనామరూపవసేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సనాపటిపాటియా ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’తి సమ్మసన్తో విచరతి, సో అజ్జ అజ్జాతి పటివేధం ఆకఙ్ఖమానో తథారూపే దివసే ఉతుసప్పాయం, పుగ్గలసప్పాయం, భోజనసప్పాయం, ధమ్మసవనసప్పాయం వా లభిత్వా ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నోవ విపస్సనం మత్థకం పాపేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాతి. ఏవమిమేసమ్పి తిణ్ణం జనానం యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం కథితం హోతి.

ఇధ పన భగవా అరూపకమ్మట్ఠానం కథేన్తో వేదనాసీసేన కథేసి. ఫస్సవసేన హి విఞ్ఞాణవసేన వా కథియమానం ఏతస్స న పాకటం హోతి, అన్ధకారం వియ ఖాయతి. వేదనావసేన పన పాకటం హోతి. కస్మా? వేదనానం ఉప్పత్తియా పాకటతాయ. సుఖదుక్ఖవేదనానఞ్హి ఉప్పత్తి పాకటా. యదా సుఖం ఉప్పజ్జతి, తదా సకలం సరీరం ఖోభేన్తం మద్దన్తం ఫరమానం అభిసన్దయమానం సతధోతసప్పిం ఖాదాపయన్తం వియ, సతపాకతేలం మక్ఖయమానం వియ, ఘటసహస్సేన పరిళాహం నిబ్బాపయమానం వియ, ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి వాచం నిచ్ఛారయమానమేవ ఉప్పజ్జతి. యదా దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తదా సకలసరీరం ఖోభేన్తం మద్దన్తం ఫరమానం అభిసన్దయమానం తత్తఫాలం పవేసేన్తం వియ, విలీనతమ్బలోహేన ఆసిఞ్చన్తం వియ, సుక్ఖతిణవనప్పతిమ్హి అరఞ్ఞే దారుఉక్కాకలాపం ఖిపమానం వియ ‘‘అహో దుక్ఖం, అహో దుక్ఖ’’న్తి విప్పలాపయమానమేవ ఉప్పజ్జతి. ఇతి సుఖదుక్ఖవేదనానం ఉప్పత్తి పాకటా హోతి.

అదుక్ఖమసుఖా పన దుద్దీపనా అన్ధకారేన వియ అభిభూతా. సా సుఖదుక్ఖానం అపగమే సాతాసాతపటిక్ఖేపవసేన మజ్ఝత్తాకారభూతా అదుక్ఖమసుఖా వేదనాతి నయతో గణ్హన్తస్స పాకటా హోతి. యథా కిం? యథా అన్తరా పిట్ఠిపాసాణం ఆరుహిత్వా పలాతస్స మిగస్స అనుపదం గచ్ఛన్తో మిగలుద్దకో పిట్ఠిపాసాణస్స ఓరభాగేపి పరభాగేపి పదం దిస్వా మజ్ఝే అపస్సన్తోపి ‘‘ఇతో ఆరుళ్హో, ఇతో ఓరుళ్హో, మజ్ఝే పిట్ఠిపాసాణే ఇమినా పదేసేన గతో భవిస్సతీ’’తి నయతో జానాతి. ఏవం ఆరుళ్హట్ఠానే పదం వియ హి సుఖవేదనాయ ఉప్పత్తి పాకటా హోతి, ఓరుళ్హట్ఠానే పదం వియ దుక్ఖవేదనాయ ఉప్పత్తి పాకటా హోతి, ఇతో ఆరుయ్హ, ఇతో ఓరుయ్హ, మజ్ఝే ఏవం గతోతి నయతో గహణం వియ సుఖదుక్ఖానం అపగమే సాతాసాతపటిక్ఖేపవసేన మజ్ఝత్తాకారభూతా అదుక్ఖమసుఖా వేదనాతి నయతో గణ్హన్తస్స పాకటా హోతి. ఏవం భగవా పఠమం రూపకమ్మట్ఠానం కథేత్వా పచ్ఛా అరూపకమ్మట్ఠానం వేదనావసేన నివత్తేత్వా దస్సేసి.

న కేవలఞ్చ ఇధేవ ఏవం దస్సేసి, మహాసతిపట్ఠానే, మజ్ఝిమనికాయమ్హి సతిపట్ఠానే, చూళతణ్హాసఙ్ఖయే, మహాతణ్హాసఙ్ఖయే, చూళవేదల్లసుత్తే, మహావేదల్లసుత్తే, రట్ఠపాలసుత్తే, మాగణ్డియసుత్తే, ధాతువిభఙ్గే, ఆనేఞ్జసప్పాయే, సకలే వేదనాసంయుత్తేతి ఏవం అనేకేసు సుత్తన్తేసు పఠమం రూపకమ్మట్ఠానం కథేత్వా పచ్ఛా అరూపకమ్మట్ఠానం వేదనావసేన నివత్తేత్వా దస్సేసి. యథా చ తేసు తేసు, ఏవం ఇమస్మిమ్పి సక్కపఞ్హే పఠమం రూపకమ్మట్ఠానం కథేత్వా పచ్ఛా అరూపకమ్మట్ఠానం వేదనావసేన నివత్తేత్వా దస్సేసి. రూపకమ్మట్ఠానం పనేత్థ వేదనాయ ఆరమ్మణమత్తకంయేవ సఙ్ఖిత్తం, తస్మా పాళియం నారుళ్హం భవిస్సతి.

౩౬౦. అరూపకమ్మట్ఠానే యం తస్స పాకటం వేదనావసేన అభినివేసముఖం, తమేవ దస్సేతుం సోమనస్సంపాహం, దేవానమిన్దాతిఆదిమాహ. తత్థ దువిధేనాతి ద్వివిధేన, ద్వీహి కోట్ఠాసేహీతి అత్థో. ఏవరూపం సోమనస్సం న సేవితబ్బన్తి ఏవరూపం గేహసితసోమనస్సం న సేవితబ్బం. గేహసితసోమనస్సం నామ ‘‘తత్థ కతమాని ఛ గేహసితాని సోమనస్సాని? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానం రూపానం ఇట్ఠానం కన్తానం మనాపానం మనోరమానం లోకామిసపటిసంయుత్తానం పటిలాభం వా పటిలాభతో సమనుపస్సతో, పుబ్బే వా పటిలద్ధపుబ్బం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం సమనుస్సరతో ఉప్పజ్జతి సోమనస్సం, యం ఏవరూపం సోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి గేహసితం సోమనస్స’’న్తి ఏవం ఛసు ద్వారేసు వుత్తకామగుణనిస్సితం సోమనస్సం (మ. ని. ౩.౩౦౬).

ఏవరూపం సోమనస్సం సేవితబ్బన్తి ఏవరూపం నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్సం సేవితబ్బం. నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్సం నామ – ‘‘తత్థ కతమాని ఛ నేక్ఖమ్మసితాని సోమనస్సాని? రూపానం త్వేవ అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామవిరాగనిరోధం పుబ్బే చేవ రూపా ఏతరహి చ సబ్బే తే రూపా అనిచ్చా, దుక్ఖా, విపరిణామధమ్మాతి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో ఉప్పజ్జతి సోమనస్సం, యం ఏవరూపం సోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్స’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౦౮) ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుం సక్కోన్తస్స ‘‘ఉస్సుక్కితా మే విపస్సనా’’తి సోమనస్సజాతస్స ఉప్పన్నం సోమనస్సం. సేవితబ్బన్తి ఇదం నేక్ఖమ్మవసేన, విపస్సనావసేన, అనుస్సతివసేన, పఠమజ్ఝానాదివసేన చ ఉప్పజ్జనకసోమనస్సం సేవితబ్బం నామ.

తత్థ యం చే సవితక్కం సవిచారన్తి తస్మిమ్పి నేక్ఖమ్మసితే సోమనస్సే యం నేక్ఖమ్మవసేన, విపస్సనావసేన, అనుస్సతివసేన, పఠమజ్ఝానవసేన చ ఉప్పన్నం సవితక్కం సవిచారం సోమనస్సన్తి జానేయ్య. యం చే అవితక్కం అవిచారన్తి యం పన దుతియతతియజ్ఝానవసేన ఉప్పన్నం అవితక్కం అవిచారం సోమనస్సన్తి జానేయ్య. యే అవితక్కే అవిచారే, తే పణీతతరేతి ఏతేసుపి ద్వీసు యం అవితక్కం అవిచారం, తం పణీతతరన్తి అత్థో.

ఇమినా కిం కథితం హోతి? ద్విన్నం అరహత్తం కథితం. కథం? ఏకో కిర భిక్ఖు సవితక్కసవిచారే సోమనస్సే విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ‘‘ఇదం సోమనస్సం కిం నిస్సిత’’న్తి ఉపధారేన్తో ‘‘వత్థునిస్సిత’’న్తి పజానాతీతి ఫస్సపఞ్చమకే వుత్తనయేనేవ అనుక్కమేన అరహత్తే పతిట్ఠాతి. ఏకో అవితక్కఅవిచారే సోమనస్సే విపస్సనం పట్ఠపేత్వా వుత్తనయేనేవ అరహత్తే పతిట్ఠాతి. తత్థ అభినివిట్ఠసోమనస్సేసుపి సవితక్కసవిచారతో అవితక్కఅవిచారం పణీతతరం. సవితక్కసవిచారసోమనస్సవిపస్సనాతోపి అవితక్కఅవిచారవిపస్సనా పణీతతరా. సవితక్కసవిచారసోమనస్సఫలసమాపత్తితోపి అవితక్కఅవిచారసోమనస్సఫలసమాపత్తియేవ పణీతతరా. తేనాహ భగవా ‘‘యే అవితక్కే అవిచారే, తే పణీతతరే’’తి.

౩౬౧. ఏవరూపం దోమనస్సం న సేవితబ్బన్తి ఏవరూపం గేహసితదోమనస్సం న సేవితబ్బం. గేహసితదోమనస్సం నామ – ‘‘తత్థ కతమాని ఛ గేహసితాని దోమనస్సాని? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానం రూపానం ఇట్ఠానం కన్తానం మనాపానం మనోరమానం లోకామిసపటిసంయుత్తానం అప్పటిలాభం వా అప్పటిలాభతో సమనుపస్సతో పుబ్బే వా అపటిలద్ధపుబ్బం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం సమనుస్సరతో ఉప్పజ్జతి దోమనస్సం, యం ఏవరూపం దోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి గేహసితదోమనస్స’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౦౭). ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణం నానుభవిం, నానుభవిస్సామి, నానుభవామీతి వితక్కయతో ఉప్పన్నం కామగుణనిస్సితం దోమనస్సం.

ఏవరూపం దోమనస్సం సేవితబ్బన్తి ఏవరూపం నేక్ఖమ్మసితదోమనస్సం సేవితబ్బం. నేక్ఖమ్మసితదోమనస్సం నామ – ‘‘తత్థ కతమాని ఛ నేక్ఖమ్మసితాని దోమనస్సాని? రూపానం త్వేవ అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామవిరాగనిరోధం పుబ్బే చేవ రూపా ఏతరహి చ సబ్బే తే రూపా అనిచ్చా, దుక్ఖా, విపరిణామధమ్మాతి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్పప్పఞ్ఞాయ దిస్వా అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపేతి ‘కుదాస్సు నామాహం తదాయతనం, ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామి, యదరియా ఏతరహి ఆయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’తి. ఇతి అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో ఉప్పజ్జతి పిహపచ్చయా దోమనస్సం, యం ఏవరూపం దోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మసితదోమనస్స’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౦౭) ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనుత్తరవిమోక్ఖసఙ్ఖాతఅరియఫలధమ్మేసు పిహం ఉపట్ఠపేత్వా తదధిగమాయ అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుమసక్కోన్తస్స ఇమమ్పి పక్ఖం, ఇమమ్పి మాసం, ఇమమ్పి సంవచ్ఛరం విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరియభూమిం పాపుణితుం నాసక్ఖిన్తి అనుసోచతో ఉప్పన్నం దోమనస్సం. సేవితబ్బన్తి ఇదం నేక్ఖమ్మవసేన, విపస్సనావసేన, అనుస్సతివసేన, పఠమజ్ఝానాదివసేన చ ఉప్పజ్జనకదోమనస్సం సేవితబ్బం నామ.

తత్థ యం చే సవితక్కసవిచారన్తి తస్మిమ్పి దువిధే దోమనస్సే గేహసితదోమనస్సమేవ సవితక్కసవిచారదోమనస్సం నామ. నేక్ఖమ్మవసేన, విపస్సనావసేన, అనుస్సతివసేన, పఠమదుతియజ్ఝానవసేన చ ఉప్పన్నదోమనస్సం పన అవితక్కఅవిచారదోమనస్సన్తి వేదితబ్బం. నిప్పరియాయేన పన అవితక్కఅవిచారదోమనస్సం నామ నత్థి. దోమనస్సిన్ద్రియఞ్హి ఏకంసేన అకుసలఞ్చేవ సవితక్కసవిచారఞ్చ, ఏతస్స పన భిక్ఖునో మఞ్ఞనవసేన సవితక్కసవిచారన్తి చ అవితక్కఅవిచారన్తి చ వుత్తం.

తత్రాయం నయో – ఇధ భిక్ఖు దోమనస్సపచ్చయభూతే సవితక్కసవిచారధమ్మే అవితక్కఅవిచారధమ్మే చ దోమనస్సపచ్చయా ఏవ ఉప్పన్నే మగ్గఫలధమ్మే చ అఞ్ఞేసం పటిపత్తిదస్సనవసేన దోమనస్సన్తి గహేత్వా ‘‘కదా ను ఖో మే సవితక్కసవిచారదోమనస్సే విపస్సనా పట్ఠపితా భవిస్సతి, కదా అవితక్కఅవిచారదోమనస్సే’’తి చ ‘‘కదా ను ఖో మే సవితక్కసవిచారదోమనస్సఫలసమాపత్తి నిబ్బత్తితా భవిస్సతి, కదా అవితక్కఅవిచారదోమనస్సఫలసమాపత్తీ’’తి చిన్తేత్వా తేమాసికం, ఛమాసికం, నవమాసికం వా పటిపదం గణ్హాతి. తేమాసికం గహేత్వా పఠమమాసే ఏకం యామం జగ్గతి, ద్వే యామే నిద్దాయ ఓకాసం కరోతి, మజ్ఝిమే మాసే ద్వే యామే జగ్గతి, ఏకం యామం నిద్దాయ ఓకాసం కరోతి, పచ్ఛిమమాసే చఙ్కమనిసజ్జాయేవ యాపేతి. ఏవం చే అరహత్తం పాపుణాతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే పాపుణాతి, విసేసేత్వా ఛమాసికం గణ్హాతి. తత్రాపి ద్వే ద్వే మాసే వుత్తనయేన పటిపజ్జిత్వా అరహత్తం పాపుణితుం అసక్కోన్తో విసేసేత్వా నవమాసికం గణ్హాతి. తత్రాపి తయో తయో మాసే తథేవ పటిపజ్జిత్వా అరహత్తం పాపుణితుం అసక్కోన్తస్స ‘‘న లద్వం వత మే సబ్రహ్మచారీహి సద్ధిం విసుద్ధిపవారణం పవారేతు’’న్తి ఆవజ్జతో దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, అస్సుధారా పవత్తన్తి గామన్తపబ్భారవాసీమహాసీవత్థేరస్స వియ.