౮. సక్కపఞ్హసుత్తవణ్ణనా

నిదానవణ్ణనా

౩౪౪. ఏవం మే సుతన్తి సక్కపఞ్హసుత్తం. తత్రాయమనుత్తానపదవణ్ణనా – అమ్బసణ్డా నామ బ్రాహ్మణగామోతి సో కిర గామో అమ్బసణ్డానం అవిదూరే నివిట్ఠో, తస్మా ‘‘అమ్బసణ్డా’’ త్వేవ వుచ్చతి. వేదియకే పబ్బతేతి సో కిర పబ్బతో పబ్బతపాదే జాతేన మణివేదికాసదిసేన నీలవనసణ్డేన సమన్తా పరిక్ఖిత్తో, తస్మా ‘వేదియకపబ్బతో’ త్వేవ సఙ్ఖ్యం గతో. ఇన్దసాలగుహాయన్తి పుబ్బేపి సా ద్విన్నం పబ్బతానం అన్తరే గుహా, ఇన్దసాలరుక్ఖో చస్సా ద్వారే, తస్మా ‘ఇన్దసాలగుహా’తి సఙ్ఖ్యం గతా. అథ నం కుట్టేహి పరిక్ఖిపిత్వా ద్వారవాతపానాని యోజేత్వా సుపరినిట్ఠితసుధాకమ్మమాలాకమ్మలతాకమ్మవిచిత్తం లేణం కత్వా భగవతో అదంసు. పురిమవోహారవసేన పన ‘‘ఇన్దసాలగుహా’’ త్వేవ నం సఞ్జానన్తి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘ఇన్దసాలగుహాయ’న్తి.

ఉస్సుక్కం ఉదపాదీతి ధమ్మికో ఉస్సాహో ఉప్పజ్జి. నను చ ఏస అభిణ్హదస్సావీ భగవతో, న సో దేవతాసన్నిపాతో నామ అత్థి, యత్థాయం న ఆగతపుబ్బో, సక్కేన సదిసో అప్పమాదవిహారీ దేవపుత్తో నామ నత్థి. అథ కస్మా బుద్ధదస్సనం అనాగతపుబ్బస్స వియ అస్స ఉస్సాహో ఉదపాదీతి? మరణభయేన సన్తజ్జితత్తా. తస్మిం కిరస్స సమయే ఆయు పరిక్ఖీణో, సో పఞ్చ పుబ్బనిమిత్తాని దిస్వా ‘‘పరిక్ఖీణో దాని మే ఆయూ’’తి అఞ్ఞాసి. యేసఞ్చ దేవపుత్తానం మరణనిమిత్తాని ఆవి భవన్తి, తేసు యే పరిత్తకేన పుఞ్ఞకమ్మేన దేవలోకే నిబ్బత్తా, తే ‘‘కుహిం ను ఖో ఇదాని నిబ్బత్తిస్సామా’’తి భయం సన్తాసం ఆపజ్జన్తి. యే కతభీరుత్తానా బహుం పుఞ్ఞం కత్వా నిబ్బత్తా, తే అత్తనా దిన్నదానం రక్ఖితసీలం భావితభావనఞ్చ ఆగమ్మ ‘‘ఉపరిదేవలోకే సమ్పత్తిం అనుభవిస్సామా’’తి న భాయన్తి.

సక్కో పన దేవరాజా పుబ్బనిమిత్తాని దిస్వా దసయోజనసహస్సం దేవనగరం, యోజనసహస్సుబ్బేధం వేజయన్తం, తియోజనసతికం సుధమ్మదేవసభం, యోజనసతుబ్బేధం పారిచ్ఛత్తకం, సట్ఠియోజనికం పణ్డుకమ్బలసిలం, అడ్ఢతియా నాటకకోటియో ద్వీసు దేవలోకేసు దేవపరిసం, నన్దనవనం, చిత్తలతావనం, మిస్సకవనం, ఫారుసకవనన్తి ఏతం సబ్బసమ్పత్తిం ఓలోకేత్వా ‘‘నస్సతి వత భో మే అయం సమ్పత్తీ’’తి భయాభిభూతో అహోసి.

తతో ‘‘అత్థి ను ఖో కోచి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా లోకపితామహో మహాబ్రహ్మా వా, యో మే హదయనిస్సితం సోకసల్లం సముద్ధరిత్వా ఇమం సమ్పత్తిం థావరం కరేయ్యా’’తి ఓలోకేన్తో కఞ్చి అదిస్వా పున అద్దస ‘‘మాదిసానం సతసహస్సానమ్పి ఉప్పన్నం సోకసల్లం సమ్మాసమ్బుద్ధో ఉద్ధరితుం పటిబలో’’తి. అథేవం పరివితక్కేన్తస్స తేన ఖో పన సమయేన సక్కస్స దేవానమిన్దస్స ఉస్సుక్కం ఉదపాది భగవన్తం దస్సనాయ.

కహం ను ఖో భగవా ఏతరహి విహరతీతి కతరస్మిం జనపదే కతరం నగరం ఉపనిస్సాయ కస్స పచ్చయే పరిభుఞ్జన్తో కస్స అమతం ధమ్మం దేసయమానో విహరతీతి. అద్దసా ఖోతి అద్దక్ఖి పటివిజ్ఝి. మారిసాతి పియవచనమేతం, దేవతానం పాటియేక్కో వోహారో. నిద్దుక్ఖాతిపి వుత్తం హోతి. కస్మా పనేస దేవే ఆమన్తేసి? సహాయత్థాయ. పుబ్బే కిరేస భగవతి సళలఘరే విహరన్తే ఏకకోవ దస్సనాయ అగమాసి. సత్థా ‘‘అపరిపక్కం తావస్స ఞాణం, కతిపాహం పన అతిక్కమిత్వా మయి ఇన్దసాలగుహాయం విహరన్తే పఞ్చ పుబ్బనిమిత్తాని దిస్వా మరణభయభీతో ద్వీసు దేవలోకేసు దేవతాహి సద్ధిం ఉపసఙ్కమిత్వా చుద్దస పఞ్హే పుచ్ఛిత్వా ఉపేక్ఖాపఞ్హవిస్సజ్జనావసానే అసీతియా దేవతాసహస్సేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ఓకాసం నాకాసి. సో ‘‘మమ పుబ్బేపి ఏకకస్స గతత్తా సత్థారా ఓకాసో న కతో, అద్ధా మే నత్థి మగ్గఫలస్స ఉపనిస్సయో, ఏకస్స పన ఉపనిస్సయే సతి చక్కవాళపరియన్తాయపి పరిసాయ భగవా ధమ్మం దేసేతియేవ. అవస్సం ఖో పన ద్వీసు దేవలోకేసు కస్సచి దేవస్స ఉపనిస్సయో భవిస్సతి, తం సన్ధాయ సత్థా ధమ్మం దేసేస్సతి. తం సుత్వా అహమ్పి అత్తనో దోమనస్సం వూపసమేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా సహాయత్థాయ ఆమన్తేసి.

ఏవం భద్దం తవాతి ఖో దేవా తావతింసాతి ఏవం హోతు మహారాజ, గచ్ఛామ భగవన్తం దస్సనాయ, దుల్లభో బుద్ధుప్పాదో, భద్దం తవ, యో త్వం ‘‘పబ్బతకీళం నదీకీళం గచ్ఛామా’’తి అవత్వా అమ్హే ఏవరూపేసు ఠానేసు నియోజేసీతి. పచ్చస్సోసున్తి తస్స వచనం సిరసా సమ్పటిచ్ఛింసు.

౩౪౫. పఞ్చసిఖం గన్ధబ్బదేవపుత్తం ఆమన్తేసీతి దేవే తావ ఆమన్తేతు, ఇమం కస్మా విసుం ఆమన్తేసి? ఓకాసకరణత్థం. ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘ద్వీసు దేవలోకేసు దేవతా గహేత్వా ధురేన పహరన్తస్స వియ సత్థారం ఉపసఙ్కమితుం న యుత్తం, అయం పన పఞ్చసిఖో దసబలస్స ఉపట్ఠాకో వల్లభో ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే గన్త్వా పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా ధమ్మం సుణాతి, ఇమం పురతో పేసేత్వా ఓకాసం కారేత్వా ఇమినా కతోకాసే ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి ఓకాసకరణత్థం ఆమన్తేసి.

ఏవం భద్దం తవాతి సో ‘‘ఏవం మహారాజ, హోతు, భద్దం తవ, యో త్వం మం ‘ఏహి, మారిస, ఉయ్యానకీళాదీని వా నటసమజ్జాదీని వా దస్సనాయ గచ్ఛామా’తి అవత్వా ‘బుద్ధం పస్సిస్సామ, ధమ్మం సోస్సామా’తి వదసీ’’తి దళ్హతరం ఉపత్థమ్భేన్తో దేవానమిన్దస్స వచనం పటిస్సుత్వా అనుచరియం సహచరణం ఏకతో గమనం ఉపాగమి.

తత్థ బేలువపణ్డున్తి బేలువపక్కం వియ పణ్డువణ్ణం. తస్స కిర సోవణ్ణమయం పోక్ఖరం, ఇన్దనీలమయో దణ్డో, రజతమయా తన్తియో, పవాళమయా వేఠకా, వీణాపత్తకం గావుతం, తన్తిబన్ధనట్ఠానం గావుతం, ఉపరి దణ్డకో గావుతన్తి తిగావుతప్పమాణా వీణా. ఇతి సో తం వీణం ఆదాయ సమపఞ్ఞాసముచ్ఛనా ముచ్ఛేత్వా అగ్గనఖేహి పహరిత్వా మధురం గీతస్సరం నిచ్ఛారేత్వా సేసదేవే సక్కస్స గమనకాలం జానాపేన్తో ఏకమన్తం అట్ఠాసి. ఏవం తస్స గీతవాదితసఞ్ఞాయ సన్నిపతితే దేవగణే అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో…పే… వేదియకే పబ్బతే పచ్చుట్ఠాసి.

౩౪౬. అతిరివ ఓభాసజాతోతి అఞ్ఞేసు దివసేసు ఏకస్సేవ దేవస్స వా మారస్స వా బ్రహ్మునో వా ఓభాసేన ఓభాసజాతో హోతి, తందివసం పన ద్వీసు దేవలోకేసు దేవతానం ఓభాసేన అతిరివ ఓభాసజాతో ఏకపజ్జోతో సహస్సచన్దసూరియఉగ్గతకాలసదిసో అహోసి. పరితో గామేసు మనుస్సాతి సమన్తా గామేసు మనుస్సా. పకతిసాయమాసకాలేయేవ కిర గామమజ్ఝే దారకేసు కీళన్తేసు తత్థ సక్కో అగమాసి, తస్మా మనుస్సా పస్సిత్వా ఏవమాహంసు. నను చ మజ్ఝిమయామే దేవతా భగవన్తం ఉపసఙ్కమన్తి, అయం కస్మా పఠమయామస్సాపి పురిమభాగేయేవ ఆగతోతి? మరణభయేనేవ తజ్జితత్తా. కింసు నామాతి కింసు నామ భో ఏతం, కో ను ఖో అజ్జ మహేసక్ఖో దేవో వా బ్రహ్మా వా భగవన్తం పఞ్హం పుచ్ఛితుం ధమ్మం సోతుం ఉపసఙ్కమన్తో, కథంసు నామ భో భగవా పఞ్హం విస్సజ్జేస్సతి ధమ్మం దేసేస్సతి, లాభా అమ్హాకం, యేసం నో ఏవం దేవతానం కఙ్ఖావినోదకో సత్థా అవిదూరే విహారే వసతి, యే లభామ థాలకభిక్ఖమ్పి కటచ్ఛుభిక్ఖమ్పి దాతున్తి సంవిగ్గా లోమహట్ఠజాతా ఉద్ధగ్గలోమా హుత్వా దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం సిరస్మిం పతిట్ఠపేత్వా నమస్సమానా అట్ఠంసు.

౩౪౭. దురుపసఙ్కమాతి దుపయిరుపాసియా. అహం సరాగో సదోసో సమోహో, సత్థా వీతరాగో వీతదోసో వీతమోహో, తస్మా దుపయిరుపాసియా తథాగతా మాదిసేన. ఝాయీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన చ ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానేన చ ఝాయీ. తస్మిఞ్ఞేవ ఝానే రతాతి ఝానరతా. తదన్తరం పటిసల్లీనాతి తదన్తరం పటిసల్లీనా సమ్పతి పటిసల్లీనా వా. తస్మా న కేవలం ఝాయీ ఝానరతాతి దురుపసఙ్కమా, ఇదానిమేవ పటిసల్లీనాతిపి దురుపసఙ్కమా. పసాదేయ్యాసీతి ఆరాధేయ్యాసి, ఓకాసం మే కారేత్వా దదేయ్యాసీతి వదతి. బేలువపణ్డువీణం ఆదాయాతి నను పుబ్బేవ ఆదిన్నాతి? ఆమ, ఆదిన్నా. మగ్గగమనవసేన పన అంసకూటే లగ్గితా, ఇదాని నం వామహత్థే ఠపేత్వా వాదనసజ్జం కత్వా ఆదియి. తేన వుత్తం ‘‘ఆదాయా’’తి.

పఞ్చసిఖగీతగాథావణ్ణనా

౩౪౮. అస్సావేసీతి సావేసి. బుద్ధూపసఞ్హితాతి బుద్ధం ఆరబ్భ బుద్ధం నిస్సయం కత్వా పవత్తాతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

వన్దే తే పితరం భద్దే, తిమ్బరుం సూరియవచ్ఛసేతి ఏత్థ సూరియవచ్ఛసాతి సూరియసమానసరీరా. తస్సా కిర దేవధీతాయ పాదన్తతో రస్మి ఉట్ఠహిత్వా కేసన్తం ఆరోహతి, తస్మా బాలసూరియమణ్డలసదిసా ఖాయతి, ఇతి నం ‘‘సూరియవచ్ఛసా’’తి సఞ్జానన్తి. తం సన్ధాయాహ – ‘‘భద్దే, సూరియవచ్ఛసే, తవ పితరం తిమ్బరుం గన్ధబ్బదేవరాజానం వన్దామీ’’తి. యేన జాతాసి కల్యాణీతి యేన కారణభూతేన యం తిమ్బరుం దేవరాజానం నిస్సాయ త్వం జాతా, కల్యాణీ సబ్బఙ్గసోభనా. ఆనన్దజననీ మమాతి మయ్హం పీతిసోమనస్సవడ్ఢనీ.

వాతోవ సేదతం కన్తోతి యథా సఞ్జాతసేదానం సేదహరణత్థం వాతో ఇట్ఠో హోతి కన్తో మనాపో, ఏవన్తి అత్థో. పానీయంవ పిపాసతోతి పాతుమిచ్ఛన్తస్స పిపాసతో పిపాసాభిభూతస్స. అఙ్గీరసీతి అఙ్గే రస్మియో అస్సాతి అఙ్గీరసీ, తమేవ ఆరబ్భ ఆలపన్తో వదతి. ధమ్మో అరహతామివాతి అరహన్తానం నవలోకుత్తరధమ్మో వియ.

జిఘచ్ఛతోతి భుఞ్జితుకామస్స ఖుదాభిభూతస్స. జలన్తమివ వారినాతి యథా కోచి జలన్తం జాతవేదం ఉదకకుమ్భేన నిబ్బాపేయ్య, ఏవం తవ కారణా ఉప్పన్నం మమ కామరాగపరిళాహం నిబ్బాపేహీతి వదతి.

యుత్తం కిఞ్జక్ఖరేణునాతి పదుమకేసరరేణునా యుత్తం. నాగో ఘమ్మాభితత్తో వాతి ఘమ్మాభితత్తహత్థీ వియ. ఓగాహే తే థనూదరన్తి యథా సో నాగో పోక్ఖరణిం ఓగాహిత్వా పివిత్వా అగ్గసోణ్డమత్తం పఞ్ఞాయమానం కత్వా నిముగ్గో సుఖం సాతం విన్దతి, ఏవం కదా ను ఖో తే థనూదరం థనవేమజ్ఝం ఉదరఞ్చ ఓతరిత్వా అహం సుఖం సాతం పటిలభిస్సామీతి వదతి.

‘‘అచ్చఙ్కుసోవ నాగోవ, జితం మే తుత్తతోమరం;

కారణం నప్పజానామి, సమ్మత్తో లక్ఖణూరుయా’’తి. –

ఏత్థ తుత్తం వుచ్చతి కణ్ణమూలే విజ్ఝనఅయదణ్డకో. తోమరన్తి పాదాదీసు విజ్ఝనదణ్డతోమరం. అఙ్కుసోతి మత్థకే విజ్ఝనకుటిలకణ్టకో. యో చ నాగో పభిన్నమత్తో అచ్చఙ్కుసో హోతి, అఙ్కుసం అతీతో; అఙ్కుసేన విజ్ఝియమానోపి వసం న గచ్ఛతి, సో ‘‘జితం మయా తుత్తతోమరం, యో అహం అఙ్కుసస్సపి వసం న గచ్ఛామీ’’తి మదదప్పేన కిఞ్చి కారణం న బుజ్ఝతి. యథా సో అచ్చఙ్కుసో నాగో ‘‘జితం మే తుత్తతోమర’’న్తి కిఞ్చి కారణం నప్పజానాతి, ఏవం అహమ్పి లక్ఖణసమ్పన్నఊరుతాయ లక్ఖణూరుయా సమ్మత్తో మత్తో పమత్తో ఉమ్మత్తో వియ కిఞ్చి కారణం నప్పజానామీతి వదతి. అథ వా అచ్చఙ్కుసోవ నాగో అహమ్పి సమ్మత్తో లక్ఖణూరుయా కిఞ్చి తతో విరాగకారణం నప్పజానామి. కస్మా? యస్మా తేన నాగేన వియ జితం మే తుత్తతోమరం, న కస్సచి వదతో వచనం ఆదియామి.

తయి గేధితచిత్తోస్మీతి భద్దే లక్ఖణూరు తయి బద్ధచిత్తోస్మి. గేధితచిత్తోతి వా గేధం అజ్ఝుపేతచిత్తో. చిత్తం విపరిణామితన్తి పకతిం జహిత్వా ఠితం. పటిగన్తుం న సక్కోమీతి నివత్తితుం న సక్కోమి. వఙ్కఘస్తోవ అమ్బుజోతి బళిసం గిలిత్వా ఠితమచ్ఛో వియ. ‘‘ఘసో’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో.

వామూరూతి వామాకారేన సణ్ఠితఊరు, కదలిక్ఖన్ధసదిసఊరూతి వా అత్థో. సజాతి ఆలిఙ్గ. మన్దలోచనేతి ఇత్థియో న తిఖిణం నిజ్ఝాయన్తి మన్దం ఆలోచేన్తి ఓలోకేన్తి, తస్మా ‘‘మన్దలోచనా’’తి వుచ్చన్తి. పలిస్సజాతి సబ్బతోభాగేన ఆలిఙ్గ. ఏతం మే అభిపత్థితన్తి ఏతం మయా అభిణ్హం పత్థితం.

అప్పకో వత మే సన్తోతి పకతియావ మన్దో సమానో. వేల్లితకేసియాతి కేసా ముఞ్చిత్వా పిట్ఠియం విస్సట్ఠకాలే సప్పో వియ వేల్లన్తా గచ్ఛన్తా అస్సాతి వేల్లితకేసీ, తస్సా వేల్లితకేసియా. అనేకభావో సముప్పాదీతి అనేకవిధో జాతో. అనేకభాగోతి వా పాఠో. అరహన్తేవ దక్ఖిణాతి అరహన్తమ్హి దిన్నదానం వియ నానప్పకారతో పభిన్నో.

యం మే అత్థి కతం పుఞ్ఞన్తి యం మయా కతం పుఞ్ఞమత్థి. అరహన్తేసు తాదిసూతి తాదిలక్ఖణప్పత్తేసు అరహన్తేసు. తయా సద్ధిం విపచ్చతన్తి సబ్బం తయా సద్ధిమేవ విపాకం దేతు.

ఏకోదీతి ఏకీభావం గతో. నిపకో సతోతి నేపక్కం వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ సమన్నాగతోతి నిపకో. సతియా సమన్నాగతత్తా సతో. అమతం ముని జిగీసానోతి యథా సో బుద్ధముని అమతం నిబ్బానం జిగీసతి పరియేసతి, ఏవం తం అహం సూరియవచ్ఛసే జిగీసామి పరియేసామి. యథా వా సో అమతం జిగీసానో ఏసన్తో గవేసన్తో విచరతి, ఏవాహం తం ఏసన్తో గవేసన్తో విచరామీతిపి అత్థో.

యథాపి ముని నన్దేయ్య, పత్వా సమ్బోధిముత్తమన్తి యథా బుద్ధముని బోధిపల్లఙ్కే నిసిన్నో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పత్వా నన్దేయ్య తోసేయ్య. ఏవం నన్దేయ్యన్తి ఏవమేవ అహమ్పి తయా మిస్సీభావం గతో నన్దేయ్యం, పీతిసోమనస్సజాతో భవేయ్యన్తి వదతి.

తాహం భద్దే వరేయ్యాహేతి అహేతి ఆమన్తనం, అహే భద్దే సూరియవచ్ఛసే, సక్కేన దేవానమిన్దేన ‘‘కిం ద్వీసు దేవలోకేసు దేవరజ్జం గణ్హసి, సురియవచ్ఛస’’న్తి, ఏవం వరే దిన్నే దేవరజ్జం పహాయ ‘‘సూరియవచ్ఛసం గణ్హామీ’’తి ఏవం తం అహం వరేయ్యం ఇచ్ఛేయ్యం గణ్హేయ్యన్తి అత్థో.

సాలంవ న చిరం ఫుల్లన్తి తవ పితు నగరద్వారే నచిరం పుప్ఫితో సాలో అత్థి. సో అతివియ మనోహరో. తం నచిరం ఫుల్లసాలం వియ. పితరం తే సుమేధసేతి అతిసస్సిరీకం తవ పితరం వన్దమానో నమస్సామి నమో కరోమి. యస్సాసేతాదిసీ పజాతి యస్స ఆసి ఏతాదిసీ ధీతా.

౩౪౯. సంసన్దతీతి కస్మా గీతసద్దస్స చేవ వీణాసద్దస్స చ వణ్ణం కథేసి? కిం తత్థ భగవతో సారాగో అత్థీతి? నత్థి. ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ ఉపేక్ఖకో భగవా ఏతాదిసేసు ఠానేసు, కేవలం ఇట్ఠానిట్ఠం జానాతి, న తత్థ రజ్జతి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘సంవిజ్జతి ఖో, ఆవుసో, భగవతో చక్ఖు, పస్సతి భగవా చక్ఖునా రూపం, ఛన్దరాగో భగవతో నత్థి, సువిముత్తచిత్తో భగవా. సంవిజ్జతి ఖో, ఆవుసో, భగవతో సోత’’న్తిఆది (సం. ని. ౪.౨౩౨). సచే పన వణ్ణం న కథేయ్య, పఞ్చసిఖో ‘‘ఓకాసో మే కతో’’తి న జానేయ్య. అథ సక్కో ‘‘భగవతా పఞ్చసిఖస్స ఓకాసో న కతో’’తి దేవతా గహేత్వా తతోవ పటినివత్తేయ్య, తతో మహాజానియో భవేయ్య. వణ్ణే పన కథితే ‘‘కతో భగవతా పఞ్చసిఖస్స ఓకాసో’’తి దేవతాహి సద్ధిం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా విస్సజ్జనావసానే అసీతియా దేవతాసహస్సేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహిస్సతీతి ఞత్వా వణ్ణం కథేసి.

తత్థ కదా సంయూళ్హాతి కదా గన్థితా పిణ్డితా. తేన ఖో పనాహం, భన్తే, సమయేనాతి తేన సమయేన తస్మిం తుమ్హాకం సమ్బోధిప్పత్తితో పట్ఠాయ అట్ఠమే సత్తాహే. భద్దా నామ సూరియవచ్ఛసాతి నామతో భద్దా సరీరసమ్పత్తియా సూరియవచ్ఛసా. భగినీతి వోహారవచనమేతం, దేవధీతాతి అత్థో. పరకామినీతి పరం కామేతి అభికఙ్ఖతి.

ఉపనచ్చన్తియాతి నచ్చమానాయ. సా కిర ఏకస్మిం సమయే చాతుమహారాజికదేవేహి సద్ధిం సక్కస్స దేవరాజస్స నచ్చం దస్సనత్థాయ గతా, తస్మిఞ్చ ఖణే సక్కో తథాగతస్స అట్ఠ యథాభుచ్చే గుణే పయిరుదాహాసి. ఏవం తస్మిం దివసే గన్త్వా నచ్చన్తీ అస్సోసి.

సక్కూపసఙ్కమవణ్ణనా

౩౫౦. పటిసమ్మోదతీతి ‘‘సంసన్దతి ఖో తే’’తిఆదీని వదన్తో భగవా సమ్మోదతి, పఞ్చసిఖో పటిసమ్మోదతి. గాథా చ భాసన్తో పఞ్చసిఖో సమ్మోదతి, భగవా పటిసమ్మోదతి. ఆమన్తేసీతి జానాపేసి. తస్స కిరేవం అహోసి ‘‘అయం పఞ్చసిఖో మయా మమ కమ్మేన పేసితో అత్తనో కమ్మం కరోతి. ఏవరూపస్స సత్థు సన్తికే ఠత్వా కామగుణూపసఞ్హితం అననుచ్ఛవికం కథేసి, నటా నామ నిల్లజ్జా హోన్తి, కథేన్తో విప్పకారమ్పి దస్సేయ్య, హన్ద నం మమ కమ్మం జానాపేమీ’’తి చిన్తేత్వా ఆమన్తేసి.

౩౫౧. ఏవఞ్చ పన తథాగతాతి ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి ఠపితవచనం. అభివదన్తీతి అభివాదనసమ్పటిచ్ఛనేన వడ్ఢితవచనేన వదన్తి. అభివదితోతి వడ్ఢితవచనేన వుత్తో.

ఉరున్దా సమపాదీతి మహన్తా వివటా అహోసి, అన్ధకారో గుహాయం అన్తరధాయి. ఆలోకో ఉదపాదీతి యో పకతియా గుహాయం అన్ధకారో, సో అన్తరహితో, ఆలోకో జాతో. సబ్బమేతం ధమ్మసఙ్గాహకానం వచనం.

౩౫౨. చిరపటికాహం, భన్తేతి చిరతో అహం, చిరతో పట్ఠాయాహం దస్సనకామోతి అత్థో. కేహిచి కేహిచి కిచ్చకరణీయేహీతి దేవానం ధీతా చ పుత్తా చ అఙ్కే నిబ్బత్తన్తి, పాదపరిచారికా ఇత్థియో సయనే నిబ్బత్తన్తి, తాసం మణ్డనపసాధనకారికా దేవతా సయనం పరివారేత్వా నిబ్బత్తన్తి, వేయ్యావచ్చకరా అన్తోవిమానే నిబ్బత్తన్తి, ఏతేసం అత్థాయ అడ్డకరణం నామ నత్థి. యే పన సీమన్తరే నిబ్బత్తన్తి, తే ‘‘తవ సన్తకా, మమ సన్తకా’’తి నిచ్ఛేతుం అసక్కోన్తా అడ్డం కరోన్తి, సక్కం దేవరాజానం పుచ్ఛన్తి. సో ‘‘యస్స విమానం ఆసన్నతరం, తస్స సన్తకా’’తి వదతి. సచే ద్వేపి సమట్ఠానే హోన్తి, ‘‘యస్స విమానం ఓలోకేన్తీ ఠితా, తస్స సన్తకా’’తి వదతి. సచే ఏకమ్పి న ఓలోకేతి, తం ఉభిన్నం కలహుపచ్ఛేదనత్థం అత్తనో సన్తకం కరోతి. కీళాదీనిపి కిచ్చాని కరణీయానేవ. ఏవరూపాని తాని కరణీయాని సన్ధాయ ‘‘కేహిచి కేహిచి కిచ్చకరణీయేహీ’’తి ఆహ.

సలళాగారకేతి సలళమయగన్ధకుటియం. అఞ్ఞతరేన సమాధినాతి తదా కిర భగవా సక్కస్సేవ అపరిపాకగతం ఞాణం విదిత్వా ఓకాసం అకారేతుకామో ఫలసమాపత్తివిహారేన నిసీది. తం ఏస అజానన్తో ‘‘అఞ్ఞతరేన సమాధినా’’తి ఆహ. భూజతి చ నామాతి భూజతీతి తస్సా నామం. పరిచారికాతి పాదపరిచారికా దేవధీతా. సా కిర ద్వే ఫలాని పత్తా, తేనస్సా దేవలోకే అభిరతియేవ నత్థి. నిచ్చం భగవతో ఉపట్ఠానం ఆగన్త్వా అఞ్జలిం సిరసి ఠపేత్వా భగవన్తం నమస్సమానా తిట్ఠతి. నేమిసద్దేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠితోతి ‘‘సమాపన్నో సద్దం సుణాతీ’’తి నో వత రే వత్తబ్బే, నను భగవా సక్కస్స దేవానమిన్దస్స ‘‘అపిచాహం ఆయస్మతో చక్కనేమిసద్దేన తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠితో’’తి భణతీతి. తిట్ఠతు నేమిసద్దో, సమాపన్నో నామ అన్తోసమాపత్తియం కణ్ణమూలే ధమమానస్స సఙ్ఖయుగళస్సాపి అసనిసన్నిపాతస్సాపి సద్దం న సుణాతి. భగవా పన ‘‘ఏత్తకం కాలం సక్కస్స ఓకాసం న కరిస్సామీ’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా కాలవసేన ఫలసమాపత్తిం సమాపన్నో. సక్కో ‘‘న దాని మే సత్థా ఓకాసం కరోతీ’’తి గన్ధకుటిం పదక్ఖిణం కత్వా రథం నివత్తేత్వా దేవలోకాభిముఖం పేసేసి. గన్ధకుటిపరివేణం రథసద్దేన సమోహితం పఞ్చఙ్గికతూరియం వియ అహోసి. భగవతో యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేన సమాపత్తితో వుట్ఠితస్స రథసద్దేనేవ పఠమావజ్జనం ఉప్పజ్జి, తస్మా ఏవమాహ.

గోపకవత్థువణ్ణనా

౩౫౩. సీలేసు పరిపూరకారినీతి పఞ్చసు సీలేసు పరిపూరకారినీ. ఇత్థిత్తం విరాజేత్వాతి ఇత్థిత్తం నామ అలం, న హి ఇత్థిత్తే ఠత్వా చక్కవత్తిసిరిం, న సక్కమారబ్రహ్మసిరియో పచ్చనుభవితుం, న పచ్చేకబోధిం, న సమ్మాసమ్బోధిం గన్తుం సక్కాతి ఏవం ఇత్థిత్తం విరాజేతి నామ. మహన్తమిదం పురిసత్తం నామ సేట్ఠం ఉత్తమం, ఏత్థ ఠత్వా సక్కా ఏతా సమ్పత్తియో పాపుణితున్తి ఏవం పన పురిసత్తం భావేతి నామ. సాపి ఏవమకాసి. తేన వుత్తం – ‘‘ఇత్థిత్తం విరాజేత్వా పురిసత్తం భావేత్వా’’తి. హీనం గన్ధబ్బకాయన్తి హీనం లామకం గన్ధబ్బనికాయం. కస్మా పన తే పరిసుద్ధసీలా తత్థ ఉప్పన్నాతి? పుబ్బనికన్తియా. పుబ్బేపి కిర నేసం ఏతదేవ వసితట్ఠానం, తస్మా నికన్తివసేన తత్థ ఉప్పన్నా. ఉపట్ఠానన్తి ఉపట్ఠానసాలం. పారిచరియన్తి పరిచరణభావం. గీతవాదితేహి అమ్హే పరిచరిస్సామాతి ఆగచ్ఛన్తి.

పటిచోదేసీతి సారేసి. సో కిర తే దిస్వా ‘‘ఇమే దేవపుత్తా అతివియ విరోచేన్తి అతివణ్ణవన్తో, కిం ను ఖో కమ్మం కత్వా ఆగతా’’తి ఆవజ్జన్తో ‘‘భిక్ఖూ అహేసు’’న్తి అద్దస. తతో ‘‘భిక్ఖూ హోన్తు, సీలేసు పరిపూరకారినో’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘పరిపూరకారినో’’తి అద్దస. ‘‘పరిపూరకారినో హోన్తు, అఞ్ఞో గుణో అత్థి నత్థీ’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘ఝానలాభినో’’తి అద్దస. ‘‘ఝానలాభినో హోన్తు, కుహిం వాసికా’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘మయ్హంవ కులూపకా’’తి అద్దస. పరిసుద్ధసీలా నామ ఛసు దేవలోకేసు యత్థిచ్ఛన్తి, తత్థ నిబ్బత్తన్తి. ఇమే పన ఉపరిదేవలోకే చ న నిబ్బత్తా. ఝానలాభినో నామ బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తన్తి, ఇమే చ బ్రహ్మలోకే న నిబ్బత్తా. అహం పన ఏతేసం ఓవాదే ఠత్వా దేవలోకసామికస్స సక్కస్స దేవానమిన్దస్స పల్లఙ్కే పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తో, ఇమే హీనే గన్ధబ్బకాయే నిబ్బత్తా. అట్ఠివేధపుగ్గలా నామేతే వట్టేత్వా వట్టేత్వా గాళ్హం విజ్ఝితబ్బాతి చిన్తేత్వా కుతోముఖా నామాతిఆదీహి వచనేహి పటిచోదేసి.

తత్థ కుతోముఖాతి భగవతి అభిముఖే ధమ్మం దేసేన్తే తుమ్హే కుతోముఖా కిం అఞ్ఞా విహితా ఇతో చితో చ ఓలోకయమానా ఉదాహు నిద్దాయమానా? దుద్దిట్ఠరూపన్తి దుద్దిట్ఠసభావం దట్ఠుం అయుత్తం. సహధమ్మికేతి ఏకస్స సత్థు సాసనే సమాచిణ్ణధమ్మే కతపుఞ్ఞే. తేసం భన్తేతి తేసం గోపకేన దేవపుత్తేన ఏవం వత్వా పున ‘‘అహో తుమ్హే నిల్లజ్జా అహిరికా’’తిఆదీహి వచనేహి పటిచోదితానం ద్వే దేవా దిట్ఠేవ ధమ్మే సతిం పటిలభింసు.

కాయం బ్రహ్మపురోహితన్తి తే కిర చిన్తయింసు – ‘‘నటేహి నామ నచ్చన్తేహి గాయన్తేహి వాదేన్తేహి ఆగన్త్వా దాయో నామ లభితబ్బో అస్స, అయం పన అమ్హాకం దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ పక్ఖిత్తలోణం ఉద్ధనం వియ తటతటాయతేవ, కిం ను ఖో ఇద’’న్తి ఆవజ్జన్తా అత్తనో సమణభావం పరిసుద్ధసీలతం ఝానలాభితం తస్సేవ కులూపకభావఞ్చ దిస్వా ‘‘పరిసుద్ధసీలా నామ ఛసు దేవలోకేసు యథారుచితే ఠానే నిబ్బత్తన్తి, ఝానలాభినో బ్రహ్మలోకే. మయం ఉపరిదేవలోకేపి బ్రహ్మలోకేపి నిబ్బత్తితుం నాసక్ఖిమ్హ. అమ్హాకం ఓవాదే ఠత్వా అయం ఇత్థికా ఉపరి నిబ్బత్తా, మయం భిక్ఖూ సమానా భగవతి బ్రహ్మచరియం చరిత్వా హీనే గన్ధబ్బకాయే నిబ్బత్తా. తేన నో అయం ఏవం నిగ్గణ్హాతీ’’తి ఞత్వా తస్స కథం సుణన్తాయేవ తేసు ద్వే జనా పఠమజ్ఝానసతిం పటిలభిత్వా ఝానం పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తా అనాగామిఫలేయేవ పతిట్ఠహింసు. అథ నేసం సో పరిత్తో కామావచరత్తభావో ధారేతుం నాసక్ఖి. తస్మా తావదేవ చవిత్వా బ్రహ్మపురోహితేసు నిబ్బత్తా. సో చ నేసం కాయో తత్థ ఠితానంయేవ నిబ్బత్తో. తేన వుత్తం – ‘‘తేసం, భన్తే, గోపకేన దేవపుత్తేన పటిచోదితానం ద్వే దేవా దిట్ఠేవ ధమ్మే సతిం పటిలభింసు కాయం బ్రహ్మపురోహిత’’న్తి.

తత్థ దిట్ఠేవ ధమ్మేతి తస్మిఞ్ఞేవ అత్తభావే ఝానసతిం పటిలభింసు. తత్థేవ ఠత్వా చుతా పన కాయం బ్రహ్మపురోహితం బ్రహ్మపురోహితసరీరం పటిలభింసూతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. ఏకో పన దేవోతి ఏకో దేవపుత్తో నికన్తిం ఛిన్దితుం అసక్కోన్తో కామే అజ్ఝవసి, తత్థేవ ఆవాసికో అహోసి.

౩౫౪. సఙ్ఘఞ్చుపట్ఠాసిన్తి సఙ్ఘఞ్చ ఉపట్ఠాసిం.

సుధమ్మతాయాతి ధమ్మస్స సున్దరభావేన. తిదివూపపన్నోతి తిదివే తిదసపురే ఉపపన్నో. గన్ధబ్బకాయూపగతే వసీనేతి గన్ధబ్బకాయం ఆవాసికో హుత్వా ఉపగతే. యే చ మయం పుబ్బే మనుస్సభూతాతి యే పుబ్బే మనుస్సభూతా మయం అన్నేన పానేన ఉపట్ఠహిమ్హాతి ఇమినా సద్ధిం యోజేత్వా అత్థో వేదితబ్బో.

పాదూపసఙ్గయ్హాతి పాదే ఉపసఙ్గయ్హ పాదధోవనపాదమక్ఖనానుప్పదానేన పూజేత్వా చేవ వన్దిత్వా చ. సకే నివేసనేతి అత్తనో ఘరే. ఇమస్సాపి పదస్స ఉపట్ఠహిమ్హాతి ఇమినావ సమ్బన్ధో.

పచ్చత్తం వేదితబ్బోతి అత్తనావ వేదితబ్బో. అరియాన సుభాసితానీతి తుమ్హేహి వుచ్చమానాని బుద్ధానం భగవన్తానం సుభాసితాని.

తుమ్హే పన సేట్ఠముపాసమానాతి ఉత్తమం బుద్ధం భగవన్తం ఉపాసమానా అనుత్తరే బుద్ధసాసనే వా. బ్రహ్మచరియన్తి సేట్ఠచరియం. భవతూపపత్తీతి భవన్తానం ఉపపత్తి.

అగారే వసతో మయ్హన్తి ఘరమజ్ఝే వసన్తస్స మయ్హం.

స్వజ్జాతి సో అజ్జ. గోతమసావకేనాతి ఇధ గోపకో గోతమసావకోతి వుత్తో. సమేచ్చాతి సమాగన్త్వా.

హన్ద వియాయామ బ్యాయామాతి హన్ద ఉయ్యమామ బ్యాయమామ. మా నో మయం పరపేస్సా అహుమ్హాతి నోతి నిపాతమత్తం, మా మయం పరస్స పేసనకారకావ అహుమ్హాతి అత్థో. గోతమసాసనానీతి ఇధ పకతియా పటివిద్ధం పఠమజ్ఝానమేవ గోతమసాసనానీతి వుత్తం, తం అనుస్సరం అనుస్సరిత్వాతి అత్థో.

చిత్తాని విరాజయిత్వాతి పఞ్చకామగుణికచిత్తాని విరాజయిత్వా. కామేసు ఆదీనవన్తి విక్ఖమ్భనవసేన పఠమజ్ఝానేన కామేసు ఆదీనవం అద్దసంసు, సముచ్ఛేదవసేన తతియమగ్గేన. కామసంయోజనబన్ధనానీతి కామసఞ్ఞోజనాని చ కామబన్ధనాని చ. పాపిమయోగానీతి పాపిమతో మారస్స యోగభూతాని, బన్ధనభూతానీతి అత్థో. దురచ్చయానీతి దురతిక్కమాని. సఇన్దా దేవా సపజాపతికాతి ఇన్దం జేట్ఠకం కత్వా ఉపవిట్ఠా సఇన్దా పజాపతిం దేవరాజానం జేట్ఠకం కత్వా ఉపవిట్ఠా సపజాపతికా. సభాయుపవిట్ఠాతి సభాయం ఉపవిట్ఠా, నిసిన్నాతి అత్థో.

వీరాతి సూరా. విరాగాతి వీతరాగా. విరజం కరోన్తాతి విరజం అనాగామిమగ్గం కరోన్తా ఉప్పాదేన్తా. నాగోవ సన్నాని గుణానీతి కామసఞ్ఞోజనబన్ధనాని ఛేత్వా దేవే తావతింసే అతిక్కమింసు. సంవేగజాతస్సాతి జాతసంవేగస్స సక్కస్స.

కామాభిభూతి దువిధానమ్పి కామానం అభిభూ. సతియా విహీనాతి ఝానసతివిరహితా.

తిణ్ణం తేసన్తి తేసు తీసు జనేసు. ఆవసినేత్థ ఏకోతి తత్థ హీనే కాయే ఏకోయేవ ఆవాసికో జాతో. సమ్బోధిపథానుసారినోతి అనాగామిమగ్గానుసారినో. దేవేపి హీళేన్తీతి ద్వే దేవలోకే హీళేన్తా అధోకరోన్తా ఉపచారప్పనాసమాధీహి సమాహితత్తా అత్తనో పాదపంసుం దేవతానం మత్థకే ఓకిరన్తా ఆకాసే ఉప్పతిత్వా గతాతి.

ఏతాదిసీ ధమ్మప్పకాసనేత్థాతి ఏత్థ సాసనే ఏవరూపా ధమ్మప్పకాసనా, యాయ సావకా ఏతేహి గుణేహి సమన్నాగతా హోన్తి. న తత్థ కిం కఙ్ఖతి కోచి సావకోతి కిం తత్థ తేసు సావకేసు కోచి ఏకసావకోపి బుద్ధాదీసు వా చాతుద్దిసభావే వా న కఙ్ఖతి ‘‘సబ్బదిసాసు అసజ్జమానో అగయ్హమానో విహరతీ’’తి. ఇదాని భగవతో వణ్ణం భణన్తో ‘‘నితిణ్ణఓఘం విచికిచ్ఛఛిన్నం, బుద్ధం నమస్సామ జినం జనిన్ద’’న్తి ఆహ. తత్థ విచికిచ్ఛఛిన్నన్తి ఛిన్నవిచికిచ్ఛం. జనిన్దన్తి సబ్బలోకుత్తమం.

యం తే ధమ్మన్తి యం తవ ధమ్మం. అజ్ఝగంసు తేతి తే దేవపుత్తా అధిగతా. కాయం బ్రహ్మపురోహితన్తి అమ్హాకం పస్సన్తానంయేవ బ్రహ్మపురోహితసరీరం. ఇదం వుత్తం హోతి – యం తవ ధమ్మం జానిత్వా తేసం తిణ్ణం జనానం తే ద్వే విసేసగూ అమ్హాకం పస్సన్తానంయేవ కాయం బ్రహ్మపురోహితం అధిగన్త్వా మగ్గఫలవిసేసం అజ్ఝగంసు, మయమ్పి తస్స ధమ్మస్స పత్తియా ఆగతమ్హాసి మారిసాతి. ఆగతమ్హసేతి సమ్పత్తమ్హ. కతావకాసా భగవతా, పఞ్హం పుచ్ఛేము మారిసాతి సచే నో భగవా ఓకాసం కరోతి, అథ భగవతా కతావకాసా హుత్వా పఞ్హం, మారిస, పుచ్ఛేయ్యామాతి అత్థో.

మఘమాణవవత్థు

౩౫౫. దీఘరత్తం విసుద్ధో ఖో అయం యక్ఖోతి చిరకాలతో పభుతి విసుద్ధో. కీవ చిరకాలతో? అనుప్పన్నే బుద్ధే మగధరట్ఠే మచలగామకే మఘమాణవకాలతో పట్ఠాయ. తదా కిరేస ఏకదివసం కాలస్సేవ వుట్ఠాయ గామమజ్ఝే మనుస్సానం గామకమ్మకరణట్ఠానం గన్త్వా అత్తనో ఠితట్ఠానం పాదన్తేనేవ పంసుకచవరం అపనేత్వా రమణీయమకాసి, అఞ్ఞో ఆగన్త్వా తత్థ అట్ఠాసి. సో తావతకేనేవ సతిం పటిలభిత్వా మజ్ఝే గామస్స ఖలమణ్డలమత్తం ఠానం సోధేత్వా వాలుకం ఓకిరిత్వా దారూని ఆహరిత్వా సీతకాలే అగ్గిం కరోతి, దహరా చ మహల్లకా చ ఆగన్త్వా తత్థ నిసీదన్తి.

అథస్స ఏకదివసం ఏతదహోసి – ‘‘మయం నగరం గన్త్వా రాజరాజమహామత్తాదయో పస్సామ, ఇమేసుపి చన్దిమసూరియేసు ‘చన్దో నామ దేవపుత్తో, సూరియో నామ దేవపుత్తో’తి వదన్తి. కిం ను ఖో కత్వా ఏతే ఏతా సమ్పత్తియో అధిగతా’’తి? తతో ‘‘నాఞ్ఞం కిఞ్చి, పుఞ్ఞకమ్మమేవ కత్వా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘మయాపి ఏవంవిధసమ్పత్తిదాయకం పుఞ్ఞకమ్మమేవ కత్తబ్బ’’న్తి చిన్తేసి.

సో కాలస్సేవ వుట్ఠాయ యాగుం పివిత్వా వాసిఫరసుకుదాలముసలహత్థో చతుమహాపథం గన్త్వా ముసలేన పాసాణే ఉచ్చాలేత్వా పవట్టేతి, యానానం అక్ఖపటిఘాతరుక్ఖే హరతి, విసమం సమం కరోతి, చతుమహాపథే సాలం కరోతి, పోక్ఖరణిం ఖణతి, సేతుం బన్ధతి, ఏవం దివసం కమ్మం కత్వా అత్థఙ్గతే సూరియే ఘరం ఏతి. తం అఞ్ఞో పుచ్ఛి – ‘‘భో, మఘ, త్వం పాతోవ నిక్ఖమిత్వా సాయం అరఞ్ఞతో ఏసి, కిం కమ్మం కరోసీ’’తి? పుఞ్ఞకమ్మం కరోమి. సగ్గగామిమగ్గం సోధేమీతి. కిమిదం, భో, పుఞ్ఞం నామాతి? త్వం న జానాసీతి? ఆమ, న జానామీతి. నగరం గతకాలే దిట్ఠపుబ్బా తే రాజరాజమహామత్తాదయోతి? ఆమ, దిట్ఠపుబ్బాతి. పుఞ్ఞకమ్మం కత్వా తేహి తం ఠానం లద్ధం, అహమ్పి ఏవంవిధసమ్పత్తిదాయకం కమ్మం కరోమి. ‘‘చన్దో నామ దేవపుత్తో, సూరియో నామ దేవపుత్తో’’తి సుతపుబ్బం తయాతి? ఆమ సుతపుబ్బన్తి. ఏతస్స సగ్గస్స గమనమగ్గం అహం సోధేమీతి. ఇదం పన పుఞ్ఞకమ్మం కిం తవేవ వట్టతి, అఞ్ఞస్స న వట్టతీతి? న కస్సచేతం వారితన్తి. యది ఏవం స్వే అరఞ్ఞం గమనకాలే మయ్హమ్పి సద్దం దేహీతి. పునదివసే తం గహేత్వా గతో, ఏవం తస్మిం గామే తేత్తింస మనుస్సా తరుణవయా సబ్బే తస్సేవ అనువత్తకా అహేసుం. తే ఏకచ్ఛన్దా హుత్వా పుఞ్ఞకమ్మాని కరోన్తా విచరన్తి. యం దిసం గచ్ఛన్తి, మగ్గం సమం కరోన్తా ఏకదివసేనేవ కరోన్తి, పోక్ఖరణిం ఖణన్తా, సాలం కరోన్తా, సేతుం బన్ధన్తా ఏకదివసేనేవ నిట్ఠాపేన్తి.

అథ నేసం గామభోజకో చిన్తేసి – ‘‘అహం పుబ్బే ఏతేసు సురం పివన్తేసు పాణఘాతాదీని కరోన్తేసు చ కహాపణాదివసేన చేవ దణ్డబలివసేన చ ధనం లభామి. ఇదాని ఏతేసం పుఞ్ఞకరణకాలతో పట్ఠాయ ఏత్తకో ఆయో నత్థి, హన్ద నే రాజకులే పరిభిన్దామీ’’తి రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా చోరే, మహారాజ, పస్సామీతి. కుహిం, తాతాతి? మయ్హం గామేతి. కిం చోరా నామ, తాతాతి? రాజాపరాధికా దేవాతి. కిం జాతికాతి? గహపతిజాతికా దేవాతి. గహపతికా కిం కరిస్సన్తి, తయా జానమానేన కస్మా మయ్హం న కథితన్తి? భయేన, మహారాజ, న కథేమి, ఇదాని మా మయ్హం దోసం కరేయ్యాథాతి. అథ రాజా ‘‘అయం మయ్హం మహారవం రవతీ’’తి సద్దహిత్వా ‘‘తేన హి గచ్ఛ, త్వమేవ నే ఆనేహీ’’తి బలం దత్వా పేసేసి. సో గన్త్వా దివసం అరఞ్ఞే కమ్మం కత్వా సాయమాసం భుఞ్జిత్వా గామమజ్ఝే నిసీదిత్వా ‘‘స్వే కిం కమ్మం కరిస్సామ, కిం మగ్గం సమం కరోమ, పోక్ఖరణిం ఖణామ, సేతుం బన్ధామా’’తి మన్తయమానేయేవ తే పరివారేత్వా ‘‘మా ఫన్దిత్థ, రఞ్ఞో ఆణా’’తి బన్ధిత్వా పాయాసి. అథ ఖో నేసం ఇత్థియో ‘‘సామికా కిర వో ‘రాజాపరాధికా చోరా’తి బన్ధిత్వా నియ్యన్తీ’’తి సుత్వా ‘‘అతిచిరేన కూటా ఏతే ‘పుఞ్ఞకమ్మం కరోమా’తి దివసే దివసే అరఞ్ఞేవ అచ్ఛన్తి, సబ్బకమ్మన్తా పరిహీనా, గేహే న కిఞ్చి వడ్ఢతి, సుట్ఠు బద్ధా సుట్ఠు గహితా’’తి వదింసు.

గామభోజకోపి తే నేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసి. రాజా అనుపపరిక్ఖిత్వాయేవ ‘‘హత్థినా మద్దాపేథా’’తి ఆహ. తేసు నీయమానేసు మఘో ఇతరే ఆహ – ‘‘భో, సక్ఖిస్సథ మమ వచనం కాతు’’న్తి? తవ వచనం కరోన్తాయేవమ్హ ఇమం భయం పత్తా, ఏవం సన్తేపి తవ వచనం కరోమ, భణ భో, కిం కరోమాతి? ఏత్థ భో వట్టే చరన్తానం నామ నిబద్ధం ఏతం, కిం పన తుమ్హే చోరాతి? న చోరమ్హాతి. ఇమస్స లోకస్స సచ్చకిరియా నామ అవస్సయో, తస్మా సబ్బేపి ‘‘యది అమ్హే చోరా, హత్థీ మద్దతు, అథ న చోరా, మా మద్దతూ’’తి సచ్చకిరియం కరోథాతి. తే తథా అకంసు. హత్థీ ఉపగన్తుమ్పి న సక్కోతి, విరవన్తో పలాయతి, హత్థిం తుత్తతోమరఙ్కుసేహి కోట్టేన్తాపి ఉపనేతుం న సక్కోన్తి. ‘‘హత్థిం ఉపనేతుం న సక్కోమా’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. తేన హి ఉపరి కటేన పటిచ్ఛాదేత్వా మద్దాపేథాతి. ఉపరి కటే దిన్నే దిగుణరవం విరవన్తో పలాయతి.

రాజా సుత్వా పేసుఞ్ఞకారకం పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘తాత, హత్థీ మద్దితుం న ఇచ్ఛతీ’’తి? ఆమ, దేవ, జేట్ఠకమాణవో మన్తం జానాతి, మన్తస్సేవ అయమానుభావోతి. రాజా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘మన్తో కిర తే అత్థీ’’తి పుచ్ఛి? నత్థి, దేవ, మయ్హం మన్తో, సచ్చకిరియం పన మయం కరిమ్హ – ‘‘యది అమ్హే రఞ్ఞో చోరా, మద్దతు, అథ న చోరా, మా మద్దతూ’’తి, సచ్చకిరియాయ నో ఏస ఆనుభావోతి. కిం పన, తాత, తుమ్హే కమ్మం కరోథాతి? అమ్హే, దేవ, మగ్గం సమం కరోమ, చతుమహాపథే సాలం కరోమ, పోక్ఖరణిం ఖణామ, సేతుం బన్ధామ, ఏవరూపాని పుఞ్ఞకమ్మాని కరోన్తా విచరిమ్హాతి.

అయం తుమ్హే కిమత్థం పిసుణేసీతి? అమ్హాకం పమత్తకాలే ఇదఞ్చిదఞ్చ లభతి, అప్పమత్తకాలే తం నత్థి, ఏతేన కారణేనాతి. తాత, అయం హత్థీ నామ తిరచ్ఛానో, సోపి తుమ్హాకం గుణే జానాతి. అహం మనుస్సో హుత్వాపి న జానామి, తుమ్హాకం వసనగామం తుమ్హాకంయేవ పున అహరణీయం కత్వా దేమి, అయమ్పి హత్థీ తుమ్హాకంయేవ హోతు, పేసుఞ్ఞకారకోపి తుమ్హాకంయేవ దాసో హోతు. ఇతో పట్ఠాయ మయ్హమ్పి పుఞ్ఞకమ్మం కరోథాతి ధనం దత్వా విస్సజ్జేసి. తే ధనం గహేత్వా వారేన వారేన హత్థిం ఆరుయ్హ గచ్ఛన్తా మన్తయన్తి ‘‘భో పుఞ్ఞకమ్మం నామ అనాగతభవత్థాయ కరియతి, అమ్హాకం పన అన్తోఉదకే పుప్ఫితం నీలుప్పలం వియ ఇమస్మిఞ్ఞేవ అత్తభావే విపాకం దేతి. ఇదాని అతిరేకం పుఞ్ఞం కరిస్సామా’’తి, కిం కరోమాతి? చతుమహాపథే థావరం కత్వా మహాజనస్స విస్సమనసాలం కరోమ, ఇత్థీహి పన సద్ధిం అపత్తికం కత్వా కరిస్సామ, అమ్హేసు హి ‘‘చోరా’’తి గహేత్వా నీయమానేసు ఇత్థీనం ఏకాపి చిన్తామత్తకమ్పి అకత్వా ‘‘సుబద్ధా సుగహితా’’తి ఉట్ఠహింసు, తస్మా తాసం పత్తిం న దస్సామాతి. తే అత్తనో గేహాని గన్త్వా హత్థినో తేత్తింసపిణ్డం దేన్తి, తేత్తింస తిణముట్ఠియో ఆహరన్తి, తం సబ్బం హత్థిస్స కుచ్ఛిపూరం జాతం. తే అరఞ్ఞం పవిసిత్వా రుక్ఖే ఛిన్దన్తి, ఛిన్నం ఛిన్నం హత్థీ కడ్ఢిత్వా సకటపథే ఠపేసి. తే రుక్ఖే తచ్ఛేత్వా సాలాయ కమ్మం ఆరభింసు.

మఘస్స గేహే సుజాతా, సుధమ్మా, చిత్తా, నన్దాతి చతస్సో భరియాయో అహేసుం. సుధమ్మా వడ్ఢకిం పుచ్ఛతి – ‘‘తాత, ఇమే సహాయా కాలస్సేవ గన్త్వా సాయం ఏన్తి, కిం కమ్మం కరోన్తీ’’తి? ‘‘సాలం కరోన్తి, అమ్మా’’తి. ‘‘తాత, మయ్హమ్పి సాలాయ పత్తిం కత్వా దేహీ’’తి. ‘‘ఇత్థీహి అపత్తికం కరోమా’’తి ఏతే వదన్తీతి. సా వడ్ఢకిస్స అట్ఠ కహాపణే దత్వా ‘‘తాత, యేన కేనచి ఉపాయేన మయ్హం పత్తికం కరోహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు అమ్మా’’తి వత్వా పురేతరం వాసిఫరసుం గహేత్వా గామమజ్ఝే ఠత్వా ‘‘కిం భో అజ్జ ఇమస్మిమ్పి కాలే న నిక్ఖమథా’’తి ఉచ్చాసద్దం కత్వా ‘‘సబ్బే మగ్గం ఆరుళ్హా’’తి ఞత్వా ‘‘గచ్ఛథ తావ తుమ్హే, మయ్హం పపఞ్చో అత్థీ’’తి తే పురతో కత్వా అఞ్ఞం మగ్గం ఆరుయ్హ కణ్ణికూపగం రుక్ఖం ఛిన్దిత్వా తచ్ఛేత్వా మట్ఠం కత్వా ఆహరిత్వా సుధమ్మాయ గేహే ఠపేసి – ‘‘మయా దేహీతి వుత్తదివసే నీహరిత్వా దదేయ్యాసీ’’తి.

అథ నిట్ఠితే దబ్బసమ్భారకమ్మే భూమికమ్మతో పట్ఠాయ చయబన్ధనథమ్భుస్సాపన సఙ్ఘాటయోజన కణ్ణికమఞ్చబన్ధనేసు కతేసు సో వడ్ఢకీ కణ్ణికమఞ్చే నిసీదిత్వా చతూహి దిసాహి గోపానసియో ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘భో ఏకం పముట్ఠం అత్థీ’’తి ఆహ. కిం భో పముట్ఠం, సబ్బమేవ త్వం పముస్ససీతి. ఇమా భో గోపానసియో కత్థ పతిట్ఠహిస్సన్తీతి? కణ్ణికా నామ లద్ధుం వట్టతీతి. కుహిం భో ఇదాని సక్కా లద్ధున్తి? కులానం గేహే సక్కా లద్ధున్తి. ఆహిణ్డన్తా పుచ్ఛథాతి. తే అన్తోగామం పవిసిత్వా పుచ్ఛిత్వా సుధమ్మాయ ఘరద్వారే ‘‘ఇమస్మిం ఘరే కణ్ణికా అత్థీ’’తి ఆహంసు. సా ‘‘అత్థీ’’తి ఆహ. హన్ద మూలం గణ్హాహీతి. మూలం న గణ్హామి, సచే మమ పత్తిం కరోథ, దస్సామీతి. ఏథ భో మాతుగామస్స పత్తిం న కరోమ, అరఞ్ఞం గన్త్వా రుక్ఖం ఛిన్దిస్సామాతి నిక్ఖమింసు.

తతో వడ్ఢకీ ‘‘కిం న లద్ధా, తాత, కణ్ణికా’’తి పుచ్ఛి. తే తమత్థం ఆరోచయింసు. వడ్ఢకీ కణ్ణికమఞ్చే నిసిన్నోవ ఆకాసం ఉల్లోకేత్వా ‘‘భో అజ్జ నక్ఖత్తం సున్దరం, ఇదం అఞ్ఞం సంవచ్ఛరం అతిక్కమిత్వా సక్కా లద్ధుం, తుమ్హేహి చ దుక్ఖేన ఆభతా దబ్బసమ్భారా, తే సకలసంవచ్ఛరేన ఇమస్మిఞ్ఞేవ ఠానే పూతికా భవిస్సన్తి. దేవలోకే నిబ్బత్తకాలే తస్సాపి ఏకస్మిం కోణే సాలా హోతు, ఆహరథ న’’న్తి ఆహ. సాపి యావ తే న పున ఆగచ్ఛన్తి, తావ కణ్ణికాయ హేట్ఠిమతలే ‘‘అయం సాలా సుధమ్మా నామా’’తి అక్ఖరాని ఛిన్దాపేత్వా అహతేన వత్థేన వేఠేత్వా ఠపేసి. కమ్మికా ఆగన్త్వా – ‘‘ఆహర, రే కణ్ణికం, యం హోతు తం హోతు. తుయ్హమ్పి పత్తిం కరిస్సామా’’తి ఆహంసు. సా నీహరిత్వా ‘‘తాతా, యావ అట్ఠ వా సోళస వా గోపానసియో న ఆరోహన్తి, తావ ఇమం వత్థం మా నిబ్బేఠయిత్థా’’తి వత్వా అదాసి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా గహేత్వా గోపానసియో ఆరోపేత్వావ వత్థం నిబ్బేఠేసుం.

ఏకో మహాగామికమనుస్సో ఉద్ధం ఉల్లోకేన్తో అక్ఖరాని దిస్వా ‘‘కిం, భో, ఇద’’న్తి అక్ఖరఞ్ఞుం మనుస్సం పక్కోసాపేత్వా దస్సేసి. సో ‘‘సుధమ్మా నామ అయం సాలా’’తి ఆహ. ‘‘హరథ, భో, మయం ఆదితో పట్ఠాయ సాలం కత్వా నామమత్తమ్పి న లభామ, ఏసా రతనమత్తేన కణ్ణికరుక్ఖేన సాలం అత్తనో నామేన కారేతీ’’తి విరవన్తి. వడ్ఢకీ తేసం విరవన్తానంయేవ గోపానసియో పవేసేత్వా ఆణిం దత్వా సాలాకమ్మం నిట్ఠాపేసి.

సాలం తిధా విభజింసు, ఏకస్మిం కోట్ఠాసే ఇస్సరానం వసనట్ఠానం అకంసు, ఏకస్మిం దుగ్గతానం, ఏకస్మిం గిలానానం. తేత్తింస జనా తేత్తింస ఫలకాని పఞ్ఞపేత్వా హత్థిస్స సఞ్ఞం అదంసు – ‘‘ఆగన్తుకో ఆగన్త్వా యస్స అత్థతే ఫలకే నిసీదతి, తం గహేత్వా ఫలకసామికస్సేవ గేహే పతిట్ఠపేహి. తస్స పాదపరికమ్మపిట్ఠిపరికమ్మఖాదనీయభోజనీయసయనాని సబ్బాని ఫలకసామికస్సేవ భారో భవిస్సతీ’’తి. హత్థీ ఆగతాగతం గహేత్వా ఫలకసామికస్స గేహం నేతి, సో తస్స తం దివసం కత్తబ్బం కరోతి.

మఘమాణవో సాలతో అవిదూరే ఠానే కోవిళారరుక్ఖం రోపాపేసి, మూలే చస్స పాసాణఫలకం అత్థరి. నన్దా నామస్స భరియా అవిదూరే పోక్ఖరణిం ఖణాపేసి, చిత్తా మాలావచ్ఛే రోపాపేసి, సబ్బజేట్ఠికా పన ఆదాసం గహేత్వా అత్తభావం మణ్డయమానావ విచరతి. మఘో తం ఆహ – ‘‘భద్దే, సుధమ్మా, సాలాయ పత్తికా జాతా, నన్దా పోక్ఖరణిం ఖణాపేసి, చిత్తా మాలావచ్ఛే రోపాపేసి. తవ పన పుఞ్ఞకమ్మం నామ నత్థి, ఏకం పుఞ్ఞం కరోహి, భద్దే’’తి సా ‘‘త్వం కస్స కారణా కరోసి, నను తయా కతం మయ్హమేవా’’తి వత్వా అత్తభావమణ్డనమేవ అనుయుఞ్జతి.

మఘో యావతాయుకం ఠత్వా తతో చవిత్వా తావతింసభవనే సక్కో హుత్వా నిబ్బత్తి, తేపి తేత్తింస గామికమనుస్సా కాలఙ్కత్వా తేత్తింస దేవపుత్తా హుత్వా తస్సేవ సన్తికే నిబ్బత్తా. సక్కస్స వేజయన్తో నామ పాసాదో సత్త యోజనసతాని ఉగ్గచ్ఛి, ధజో తీణి యోజనసతాని ఉగ్గచ్ఛి, కోవిళారరుక్ఖస్స నిస్సన్దేన సమన్తా తియోజనసతపరిమణ్డలో పఞ్చదసయోజనపరిణాహక్ఖన్ధో పారిచ్ఛత్తకో నిబ్బత్తి, పాసాణఫలకస్స నిస్సన్దేన పారిచ్ఛత్తకమూలే సట్ఠియోజనికా పణ్డుకమ్బలసిలా నిబ్బత్తి. సుధమ్మాయ కణ్ణికరుక్ఖస్స నిస్సన్దేన తియోజనసతికా సుధమ్మా దేవసభా నిబ్బత్తి. నన్దాయ పోక్ఖరణియా నిస్సన్దేన పఞ్ఞాసయోజనా నన్దా నామ పోక్ఖరణీ నిబ్బత్తి. చిత్తాయ మాలావచ్ఛవత్థునిస్సన్దేన సట్ఠియోజనికం చిత్తలతావనం నామ ఉయ్యానం నిబ్బత్తి.

సక్కో దేవరాజా సుధమ్మాయ దేవసభాయ యోజనికే సువణ్ణపల్లఙ్కే నిసిన్నో తియోజనికే సేతచ్ఛత్తే ధారియమానే తేహి దేవపుత్తేహి తాహి దేవకఞ్ఞాహి అడ్ఢతియాహి నాటకకోటీహి ద్వీసు దేవలోకేసు దేవతాహి చ పరివారితో మహాసమ్పత్తిం ఓలోకేన్తో తా తిస్సో ఇత్థియో దిస్వా ‘‘ఇమా తావ పఞ్ఞాయన్తి, సుజాతా కుహి’’న్తి ఓలోకేన్తో ‘‘అయం మమ వచనం అకత్వా గిరికన్దరాయ బకసకుణికా హుత్వా నిబ్బత్తా’’తి దిస్వా దేవలోకతో ఓతరిత్వా తస్సా సన్తికం గతో. సా దిస్వావ సఞ్జానిత్వా అధోముఖా జాతా. ‘‘బాలే, ఇదాని కిం సీసం న ఉక్ఖిపసి? త్వం మమ వచనం అకత్వా అత్తభావమేవ మణ్డయమానా వీతినామేసి. సుధమ్మాయ చ నన్దాయ చ చిత్తాయ చ మహాసమ్పత్తి నిబ్బత్తా, ఏహి అమ్హాకం సమ్పత్తిం పస్సా’’తి దేవలోకం నేత్వా నన్దాయ పోక్ఖరణియా పక్ఖిపిత్వా పల్లఙ్కే నిసీది.

నాటకిత్థియో ‘‘కుహిం గతత్థ, మహారాజా’’తి పుచ్ఛింసు. సో అనారోచేతుకామోపి తాహి నిప్పీళియమానో ‘‘సుజాతాయ సన్తిక’’న్తి ఆహ. కుహిం నిబ్బత్తా, మహారాజాతి? కన్దరపాదేతి. ఇదాని కుహిన్తి? నన్దాపోక్ఖరణియం మే విస్సట్ఠాతి. ఏథ, భో, అమ్హాకం అయ్యం పస్సామాతి సబ్బా తత్థ అగమంసు. సా పుబ్బే సబ్బజేట్ఠికా హుత్వా తా అవమఞ్ఞిత్థ. ఇదాని తాపి తం దిస్వా – ‘‘పస్సథ, భో అమ్హాకం అయ్యాయ ముఖం కక్కటకవిజ్ఝనసూలసదిస’’న్తిఆదీని వదన్తియో కేళిం అకంసు. సా అతివియ అట్టియమానా సక్కం దేవరాజానం ఆహ – ‘‘మహారాజ, ఇమాని సువణ్ణరజతమణివిమానాని వా నన్దాపోక్ఖరణీ వా మయ్హం కిం కరిస్సతి, జాతిభూమియేవ మహారాజ సత్తానం సుఖా, మం తత్థేవ కన్దరపాదే విస్సజ్జేహీ’’తి. సక్కో తం తత్థ విస్సజ్జేత్వా ‘‘మమ వచనం కరిస్ససీ’’తి ఆహ. కరిస్సామి, మహారాజాతి. పఞ్చ సీలాని గహేత్వా అఖణ్డాని కత్వా రక్ఖ, కతిపాహేన తం ఏతాసం జేట్ఠికం కరిస్సామీతి. సా తథా అకాసి.

సక్కో కతిపాహస్స అచ్చయేన ‘‘సక్కా ను ఖో సీలం రక్ఖితు’’న్తి గన్త్వా మచ్ఛరూపేన ఉత్తానకో హుత్వా తస్సా పురతో ఉదకపిట్ఠే ఓసరతి, సా ‘‘మతమచ్ఛకో భవిస్సతీ’’తి గన్త్వా సీసే అగ్గహేసి. మచ్ఛో నఙ్గుట్ఠం చాలేసి. సా ‘‘జీవతి మఞ్ఞే’’తి ఉదకే విస్సజ్జేసి. సక్కో ఆకాసే ఠత్వా ‘‘సాధు, సాధు, రక్ఖసి సిక్ఖాపదం, ఏవం తం రక్ఖమానం కతిపాహేనేవ నాటకానం జేట్ఠికం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. తస్సాపి పఞ్చ వస్ససతాని ఆయు అహోసి. ఏకదివసమ్పి ఉదరపూరం నాలత్థం, సుక్ఖిత్వా పరిసుక్ఖిత్వా మిలాయమానాపి సీలం అఖణ్డేత్వా కాలఙ్కత్వా బారాణసియం కుమ్భకారగేహే నిబ్బత్తి.

సక్కో ‘‘కుహిం నిబ్బత్తా’’తి ఓలోకేన్తో దిస్వా ‘‘తతో ఇధ ఆనేతుం న సక్కా, జీవితవుత్తిమస్సా దస్సామీ’’తి సువణ్ణఏళాలుకానం యానకం పూరేత్వా మజ్ఝే గామస్స మహల్లకవేసేన నిసీదిత్వా ‘‘ఏళాలుకాని గణ్హథా’’తి ఉక్కుట్ఠిమకాసి. సమన్తా గామవాసికా ఆగన్త్వా ‘‘దేహి, తాతా’’తి ఆహంసు. అహం సీలరక్ఖకానం దేమి, తుమ్హే సీలం రక్ఖథాతి. తాత మయం సీలం నామ కీదిసన్తిపి న జానామ, మూలేన దేహీతి. ‘‘సీలరక్ఖకానంయేవ దమ్మీ’’తి ఆహ. ‘‘ఏథ, రే కోసి అయం ఏళాలుకమహల్లకో’’తి సబ్బే నివత్తింసు.

సా దారికా పుచ్ఛి – ‘‘అమ్మ, తుమ్హే ఏళాలుకత్థాయ గతా తుచ్ఛహత్థావ ఆగతా’’తి. కోసి, అమ్మ, ఏళాలుకమహల్లకో ‘‘అహం సీలరక్ఖకానం దమ్మీ’’తి వదతి, నూనిమస్స దారికా సీలం ఖాదిత్వా వత్తన్తి, మయం సీలమేవ న జానామాతి. సా ‘‘మయ్హం ఆనీతం భవిస్సతీ’’తి గన్త్వా ‘‘ఏళాలుకం, తాత, దేహీ’’తి ఆహ. ‘‘త్వం సీలాని రక్ఖసి అమ్మా’’తి? ‘‘ఆమ, తాత రక్ఖామీ’’తి. ఇదం మయా తుయ్హమేవ ఆభతన్తి గేహద్వారే యానేన సద్ధిం ఠపేత్వా పక్కామి. సాపి యావజీవం సీలం రక్ఖిత్వా చవిత్వా వేపచిత్తిఅసురస్స ధీతా హుత్వా నిబ్బత్తి. సీలనిస్సన్దేన పాసాదికా అహోసి. సో ‘‘ధీతువివాహమఙ్గలం కరిస్సామీ’’తి అసురే సన్నిపాతేసి.

సక్కో ‘‘కుహిం నిబ్బత్తా’’తి ఓలోకేన్తో ‘‘అసురభవనే నిబ్బత్తా, అజ్జస్సా వివాహమఙ్గలం కరిస్సన్తీ’’తి దిస్వా ‘‘ఇదాని యంకిఞ్చి కత్వా ఆనేతబ్బా మయా’’తి అసురవణ్ణం నిమ్మినిత్వా గన్త్వా అసురానం అన్తరే అట్ఠాసి. ‘‘తవ సామికం వదేహీ’’తి తస్సా హత్థే పితా పుప్ఫదామం అదాసి ‘‘యం ఇచ్ఛసి, తస్సూపరి ఖిపాహీ’’తి. సా ఓలోకేన్తీ సక్కం దిస్వా పుబ్బసన్నివాసేన సఞ్జాతసినేహా ‘‘అయం మే సామికో’’తి తస్సూపరి దామం ఖిపి. సో తం బాహాయ గహేత్వా ఆకాసే ఉప్పతి, తస్మిం ఖణే అసురా సఞ్జానింసు. తే ‘‘గణ్హథ, గణ్హథ, జరసక్కం, వేరికో అమ్హాకం, న మయం ఏతస్స దారికం దస్సామా’’తి అనుబన్ధింసు. వేపచిత్తి పుచ్ఛి ‘‘కేనాహటా’’తి? ‘‘జరసక్కేన మహారాజా’’తి. ‘‘అవసేసేసు అయమేవ సేట్ఠో, అపేథా’’తి ఆహ. సక్కో నం నేత్వా అడ్ఢతియకోటినాటకానం జేట్ఠికట్ఠానే ఠపేసి. సా సక్కం వరం యాచి – ‘‘మహారాజ, మయ్హం ఇమస్మిం దేవలోకే మాతా వా పితా వా భాతా వా భగినీ వా నత్థి, యత్థ యత్థ గచ్ఛసి, తత్థ తత్థ మం గహేత్వావ గచ్ఛ మహారాజా’’తి. సక్కో ‘‘సాధూ’’తి పటిఞ్ఞం అదాసి.

ఏవం మచలగామకే మఘమాణవకాలతో పట్ఠాయ విసుద్ధభావమస్స సమ్పస్సన్తో భగవా ‘‘దీఘరత్తం విసుద్ధో ఖో అయం యక్ఖో’’తి ఆహ. అత్థసఞ్హితన్తి అత్థనిస్సితం కారణనిస్సితం.

పఞ్హవేయ్యాకరణవణ్ణనా

౩౫౭. కిం సంయోజనాతి కిం బన్ధనా, కేన బన్ధనేన బద్ధా హుత్వా. పుథుకాయాతి బహుజనా. అవేరాతి అప్పటిఘా. అదణ్డాతి ఆవుధదణ్డధనదణ్డవినిముత్తా. అసపత్తాతి అపచ్చత్థికా. అబ్యాపజ్జాతి విగతదోమనస్సా. విహరేము అవేరినోతి అహో వత కేనచి సద్ధిం అవేరినో విహరేయ్యామ, కత్థచి కోపం న ఉప్పాదేత్వా అచ్ఛరాయ గహితకం జఙ్ఘసహస్సేన సద్ధిం పరిభుఞ్జేయ్యామాతి దానం దత్వా పూజం కత్వా చ పత్థయన్తి. ఇతి చ నేసం హోతీతి ఏవఞ్చ నేసం అయం పత్థనా హోతి. అథ చ పనాతి ఏవం పత్థనాయ సతిపి.

ఇస్సామచ్ఛరియసంయోజనాతి పరసమ్పత్తిఖీయనలక్ఖణా ఇస్సా, అత్తసమ్పత్తియా పరేహి సాధారణభావస్స అసహనలక్ఖణం మచ్ఛరియం, ఇస్సా చ మచ్ఛరియఞ్చ సంయోజనం ఏతేసన్తి ఇస్సామచ్ఛరియసంయోజనా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన ఇస్సామచ్ఛరియాని అభిధమ్మే వుత్తానేవ.

ఆవాసమచ్ఛరియేన పనేత్థ యక్ఖో వా పేతో వా హుత్వా తస్సేవ ఆవాసస్స సఙ్కారం సీసేన ఉక్ఖిపిత్వా విచరతి. కులమచ్ఛరియేన తస్మిం కులే అఞ్ఞేసం దానాదీని కరోన్తే దిస్వా ‘‘భిన్నం వతిదం కులం మమా’’తి చిన్తయతో లోహితమ్పి ముఖతో ఉగ్గచ్ఛతి, కుచ్ఛివిరేచనమ్పి హోతి, అన్తానిపి ఖణ్డాఖణ్డాని హుత్వా నిక్ఖమన్తి. లాభమచ్ఛరియేన సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా సన్తకే లాభే మచ్ఛరాయిత్వా పుగ్గలికపరిభోగేన పరిభుఞ్జిత్వా యక్ఖో వా పేతో వా మహాఅజగరో వా హుత్వా నిబ్బత్తతి. సరీరవణ్ణగుణవణ్ణమచ్ఛరియేన పన పరియత్తిధమ్మమచ్ఛరియేన చ అత్తనోవ వణ్ణం వణ్ణేతి, న పరేసం వణ్ణం, ‘‘కిం వణ్ణో ఏసో’’తి తం తం దోసం వదన్తో పరియత్తిఞ్చ కస్సచి కిఞ్చి అదేన్తో దుబ్బణ్ణో చేవ ఏళమూగో చ హోతి.

అపిచ ఆవాసమచ్ఛరియేన లోహగేహే పచ్చతి. కులమచ్ఛరియేన అప్పలాభో హోతి. లాభమచ్ఛరియేన గూథనిరయే నిబ్బత్తతి. వణ్ణమచ్ఛరియేన భవే నిబ్బత్తస్స వణ్ణో నామ న హోతి. ధమ్మమచ్ఛరియేన కుక్కుళనిరయే నిబ్బత్తతి. ఇదం పన ఇస్సామచ్ఛరియసంయోజనం సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయతి. యావ తం నప్పహీయతి, తావ దేవమనుస్సా అవేరతాదీని పత్థయన్తాపి వేరాదీహి న పరిముచ్చన్తియేవ.

తిణ్ణా మేత్థ కఙ్ఖాతి ఏతస్మిం పఞ్హే మయా తుమ్హాకం వచనం సుత్వా కఙ్ఖా తిణ్ణాతి వదతి, న మగ్గవసేన తిణ్ణకఙ్ఖతం దీపేతి. విగతా కథంకథాతి ఇదం కథం, ఇదం కథన్తి అయమ్పి కథంకథా విగతా.

౩౫౮. నిదానాదీని వుత్తత్థానేవ. పియాప్పియనిదానన్తి పియసత్తసఙ్ఖారనిదానం మచ్ఛరియం, అప్పియసత్తసఙ్ఖారనిదానా ఇస్సా. ఉభయం వా ఉభయనిదానం. పబ్బజితస్స హి సద్ధివిహారికాదయో, గహట్ఠస్స పుత్తాదయో హత్థిఅస్సాదయో వా సత్తా పియా హోన్తి కేళాయితా మమాయితా, ముహుత్తమ్పి తే అపస్సన్తో అధివాసేతుం న సక్కోతి. సో అఞ్ఞం తాదిసం పియసత్తం లభన్తం దిస్వా ఇస్సం కరోతి. ‘‘ఇమినా అమ్హాకం కిఞ్చి కమ్మం అత్థి, ముహుత్తం తావ నం దేథా’’తి తమేవ అఞ్ఞేహి యాచితో ‘‘న సక్కా దాతుం, కిలమిస్సతి వా ఉక్కణ్ఠిస్సతి వా’’తిఆదీని వత్వా మచ్ఛరియం కరోతి. ఏవం తావ ఉభయమ్పి పియసత్తనిదానం హోతి. భిక్ఖుస్స పన పత్తచీవరపరిక్ఖారజాతం, గహట్ఠస్స వా అలఙ్కారాదిఉపకరణం పియం హోతి మనాపం, సో అఞ్ఞస్స తాదిసం ఉప్పజ్జమానం దిస్వా ‘‘అహో వతస్స ఏవరూపం న భవేయ్యా’’తి ఇస్సం కరోతి, యాచితో వాపి ‘‘మయమ్పేతం మమాయన్తా న పరిభుఞ్జామ, న సక్కా దాతు’’న్తి మచ్ఛరియం కరోతి. ఏవం ఉభయమ్పి పియసఙ్ఖారనిదానం హోతి. అప్పియే పన తే వుత్తప్పకారే సత్తే చ సఙ్ఖారే చ లభిత్వా సచేపిస్స తే అమనాపా హోన్తి, తథాపి కిలేసానం విపరీతవుత్తితాయ ‘‘ఠపేత్వా మం కో అఞ్ఞో ఏవరూపస్స లాభీ’’తి ఇస్సం వా కరోతి, యాచితో తావకాలికమ్పి అదదమానో మచ్ఛరియం వా కరోతి. ఏవం ఉభయమ్పి అప్పియసత్తసఙ్ఖారనిదానం హోతి.

ఛన్దనిదానన్తి ఏత్థ పరియేసనఛన్దో, పటిలాభఛన్దో, పరిభోగఛన్దో, సన్నిధిఛన్దో, విస్సజ్జనఛన్దోతి పఞ్చవిధో ఛన్దో.

కతమో పరియేసనఛన్దో? ఇధేకచ్చో అతిత్తో ఛన్దజాతో రూపం పరియేసతి, సద్దం. గన్ధం. రసం. ఫోట్ఠబ్బం పరియేసతి, ధనం పరియేసతి. అయం పరియేసనఛన్దో.

కతమో పటిలాభఛన్దో? ఇధేకచ్చో అతిత్తో ఛన్దజాతో రూపం పటిలభతి, సద్దం. గన్ధం. రసం. ఫోట్ఠబ్బం పటిలభతి, ధనం పటిలభతి. అయం పటిలాభఛన్దో.

కతమో పరిభోగఛన్దో? ఇధేకచ్చో అతిత్తో ఛన్దజాతో రూపం పరిభుఞ్జతి, సద్దం. గన్ధం. రసం. ఫోట్ఠబ్బం పరిభుఞ్జతి, ధనం పరిభుఞ్జతి. అయం పరిభోగఛన్దో.

కతమో సన్నిధిఛన్దో? ఇధేకచ్చో అతిత్తో ఛన్దజాతో ధనసన్నిచయం కరోతి ‘‘ఆపదాసు భవిస్సతీ’’తి. అయం సన్నిధిఛన్దో.

కతమో విస్సజ్జనఛన్దో? ఇధేకచ్చో అతిత్తో ఛన్దజాతో ధనం విస్సజ్జేతి, హత్థారోహానం, అస్సారోహానం, రథికానం, ధనుగ్గహానం – ‘‘ఇమే మం రక్ఖిస్సన్తి గోపిస్సన్తి మమాయిస్సన్తి సమ్పరివారయిస్సన్తీ’’తి. అయం విస్సజ్జనఛన్దో. ఇమే పఞ్చ ఛన్దా. ఇధ తణ్హామత్తమేవ, తం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం.

వితక్కనిదానోతి ఏత్థ ‘‘లాభం పటిచ్చ వినిచ్ఛయో’’తి (దీ. ని. ౨.౧౧౦) ఏవం వుత్తో వినిచ్ఛయవితక్కో వితక్కో నామ. వినిచ్ఛయోతి ద్వే వినిచ్ఛయా తణ్హావినిచ్ఛయో చ, దిట్ఠివినిచ్ఛయో చ. అట్ఠసతం తణ్హావిచరితం తణ్హావినిచ్ఛయో నామ. ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో దిట్ఠివినిచ్ఛయో నామాతి ఏవం వుత్తతణ్హావినిచ్ఛయవసేన హి ఇట్ఠానిట్ఠపియాప్పియవవత్థానం న హోతి. తదేవ హి ఏకచ్చస్స ఇట్ఠం హోతి, ఏకచ్చస్స అనిట్ఠం పచ్చన్తరాజమజ్ఝిమదేసరాజూనం గణ్డుప్పాదమిగమంసాదీసు వియ. తస్మిం పన తణ్హావినిచ్ఛయవినిచ్ఛితే పటిలద్ధవత్థుస్మిం ‘‘ఏత్తకం రూపస్స భవిస్సతి, ఏత్తకం సద్దస్స, ఏత్తకం గన్ధస్స, ఏత్తకం రసస్స, ఏత్తకం ఫోట్ఠబ్బస్స భవిస్సతి, ఏత్తకం మయ్హం భవిస్సతి, ఏత్తకం పరస్స భవిస్సతి, ఏత్తకం నిదహిస్సామి, ఏత్తకం పరస్స దస్సామీ’’తి వవత్థానం వితక్కవినిచ్ఛయేన హోతి. తేనాహ ‘‘ఛన్దో ఖో, దేవానమిన్ద, వితక్కనిదానో’’తి.

పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిదానోతి తయో పపఞ్చా తణ్హాపపఞ్చో, మానపపఞ్చో, దిట్ఠిపపఞ్చోతి. తత్థ అట్ఠసతతణ్హావిచరితం తణ్హాపపఞ్చో నామ. నవవిధో మానో మానపపఞ్చో నామ. ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో దిట్ఠిపపఞ్చో నామ. తేసు ఇధ తణ్హాపపఞ్చో అధిప్పేతో. కేనట్ఠేన పపఞ్చో? మత్తపమత్తాకారపాపనట్ఠేన పపఞ్చో. తంసమ్పయుత్తా సఞ్ఞా పపఞ్చసఞ్ఞా. సఙ్ఖా వుచ్చతి కోట్ఠాసో ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తిఆదీసు వియ. ఇతి పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిదానోతి పపఞ్చసఞ్ఞాకోట్ఠాసనిదానో వితక్కోతి అత్థో.

పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిరోధసారుప్పగామినిన్తి ఏతిస్సా పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాయ ఖయా నిరోధో వూపసమో, తస్స సారుప్పఞ్చేవ తత్థ గామినిం చాతి సహ విపస్సనాయ మగ్గం పుచ్ఛతి.

వేదనాకమ్మట్ఠానవణ్ణనా

౩౫౯. అథస్స భగవా సోమనస్సంపాహన్తి తిస్సో వేదనా ఆరభి. కిం పన భగవతా పుచ్ఛితం కథితం, అపుచ్ఛితం, సానుసన్ధికం, అననుసన్ధికన్తి? పుచ్ఛితమేవ కథితం, నో అపుచ్ఛితం, సానుసన్ధికమేవ, నో అననుసన్ధికం. దేవతానఞ్హి రూపతో అరూపం పాకటతరం, అరూపేపి వేదనా పాకటతరా. కస్మా? దేవతానఞ్హి కరజకాయం సుఖుమం, కమ్మజం బలవం, కరజకాయస్స సుఖుమత్తా, కమ్మజస్స బలవత్తా ఏకాహారమ్పి అతిక్కమిత్వా న తిట్ఠన్తి, ఉణ్హపాసాణే ఠపితసప్పిపిణ్డి వియ విలీయన్తీతి సబ్బం బ్రహ్మజాలే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. తస్మా భగవా సక్కస్స తిస్సో వేదనా ఆరభి. దువిధఞ్హి కమ్మట్ఠానం – రూపకమ్మట్ఠానం, అరూపకమ్మట్ఠానఞ్చ. రూపపరిగ్గహో, అరూపపరిగ్గహోతిపి ఏతదేవ వుచ్చతి. తత్థ భగవా యస్స రూపం పాకటం, తస్స సఙ్ఖేపమనసికారవసేన వా విత్థారమనసికారవసేన వా చతుధాతువవత్థానం విత్థారేన్తో రూపకమ్మట్ఠానం కథేతి. యస్స అరూపం పాకటం, తస్స అరూపకమ్మట్ఠానం కథేతి. కథేన్తో చ తస్స వత్థుభూతం రూపకమ్మట్ఠానం దస్సేత్వావ కథేతి, దేవానం పన అరూపకమ్మట్ఠానం పాకటన్తి అరూపకమ్మట్ఠానవసేన వేదనా ఆరభి.

తివిధో హి అరూపకమ్మట్ఠానే అభినివేసో – ఫస్సవసేన, వేదనావసేన, చిత్తవసేనాతి. కథం? ఏకచ్చస్స హి సఙ్ఖిత్తేన వా విత్థారేన వా పరిగ్గహితే రూపకమ్మట్ఠానే తస్మిం ఆరమ్మణే చిత్తచేతసికానం పఠమాభినిపాతో తం ఆరమ్మణం ఫుసన్తో ఉప్పజ్జమానో ఫస్సో పాకటో హోతి. ఏకచ్చస్స తం ఆరమ్మణం అనుభవన్తీ ఉప్పజ్జమానా వేదనా పాకటా హోతి. ఏకచ్చస్స తం ఆరమ్మణం పరిగ్గహేత్వా తం విజానన్తం ఉప్పజ్జమానం విఞ్ఞాణం పాకటం హోతి.

తత్థ యస్స ఫస్సో పాకటో హోతి, సోపి న కేవలం ఫస్సోవ ఉప్పజ్జతి, తేన సద్ధిం తదేవ ఆరమ్మణం అనుభవమానా వేదనాపి ఉప్పజ్జతి, సఞ్జానమానా సఞ్ఞాపి, చేతయమానా చేతనాపి, విజానమానం విఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతీతి ఫస్సపఞ్చమకేయేవ పరిగ్గణ్హాతి. యస్స వేదనా పాకటా హోతి, సోపి న కేవలం వేదనావ ఉప్పజ్జతి, తాయ సద్ధిం తదేవ ఆరమ్మణం ఫుసమానో ఫస్సోపి ఉప్పజ్జతి, సఞ్జానమానా సఞ్ఞాపి, చేతయమానా చేతనాపి, విజానమానం విఞ్ఞాణమ్పి ఉప్పజ్జతీతి ఫస్సపఞ్చమకేయేవ పరిగ్గణ్హాతి. యస్స విఞ్ఞాణం పాకటం హోతి, సోపి న కేవలం విఞ్ఞాణమేవ ఉప్పజ్జతి, తేన సద్ధిం తదేవారమ్మణం ఫుసమానో ఫస్సోపి ఉప్పజ్జతి, అనుభవమానా వేదనాపి, సఞ్జానమానా సఞ్ఞాపి, చేతయమానా చేతనాపి ఉప్పజ్జతీతి ఫస్సపఞ్చమకేయేవ పరిగ్గణ్హాతి.

సో ‘‘ఇమే ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా కిం నిస్సితా’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘వత్థునిస్సితా’’తి పజానాతి. వత్థు నామ కరజకాయో, యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘ఇదఞ్చ పన మే విఞ్ఞాణం ఏత్థ సితం ఏత్థ పటిబద్ధ’’న్తి. సో అత్థతో భూతాని చేవ ఉపాదారూపాని చ. ఏవమేత్థ వత్థు రూపం, ఫస్సపఞ్చమకా నామన్తి నామరూపమత్తమేవ పస్సతి. రూపఞ్చేత్థ రూపక్ఖన్ధో, నామం చత్తారో అరూపినో ఖన్ధాతి పఞ్చక్ఖన్ధమత్తం హోతి. నామరూపవినిముత్తా హి పఞ్చక్ఖన్ధా, పఞ్చక్ఖన్ధవినిముత్తం వా నామరూపం నత్థి. సో ‘‘ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా కిం హేతుకా’’తి ఉపపరిక్ఖన్తో ‘‘అవిజ్జాదిహేతుకా’’తి పస్సతి. తతో ‘‘పచ్చయో చేవ పచ్చయుప్పన్నఞ్చ ఇదం, అఞ్ఞో సత్తో వా పుగ్గలో వా నత్థి, సుద్ధసఙ్ఖారపుఞ్జమత్తమేవా’’తి సప్పచ్చయనామరూపవసేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సనాపటిపాటియా ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’తి సమ్మసన్తో విచరతి, సో అజ్జ అజ్జాతి పటివేధం ఆకఙ్ఖమానో తథారూపే దివసే ఉతుసప్పాయం, పుగ్గలసప్పాయం, భోజనసప్పాయం, ధమ్మసవనసప్పాయం వా లభిత్వా ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నోవ విపస్సనం మత్థకం పాపేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాతి. ఏవమిమేసమ్పి తిణ్ణం జనానం యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం కథితం హోతి.

ఇధ పన భగవా అరూపకమ్మట్ఠానం కథేన్తో వేదనాసీసేన కథేసి. ఫస్సవసేన హి విఞ్ఞాణవసేన వా కథియమానం ఏతస్స న పాకటం హోతి, అన్ధకారం వియ ఖాయతి. వేదనావసేన పన పాకటం హోతి. కస్మా? వేదనానం ఉప్పత్తియా పాకటతాయ. సుఖదుక్ఖవేదనానఞ్హి ఉప్పత్తి పాకటా. యదా సుఖం ఉప్పజ్జతి, తదా సకలం సరీరం ఖోభేన్తం మద్దన్తం ఫరమానం అభిసన్దయమానం సతధోతసప్పిం ఖాదాపయన్తం వియ, సతపాకతేలం మక్ఖయమానం వియ, ఘటసహస్సేన పరిళాహం నిబ్బాపయమానం వియ, ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి వాచం నిచ్ఛారయమానమేవ ఉప్పజ్జతి. యదా దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తదా సకలసరీరం ఖోభేన్తం మద్దన్తం ఫరమానం అభిసన్దయమానం తత్తఫాలం పవేసేన్తం వియ, విలీనతమ్బలోహేన ఆసిఞ్చన్తం వియ, సుక్ఖతిణవనప్పతిమ్హి అరఞ్ఞే దారుఉక్కాకలాపం ఖిపమానం వియ ‘‘అహో దుక్ఖం, అహో దుక్ఖ’’న్తి విప్పలాపయమానమేవ ఉప్పజ్జతి. ఇతి సుఖదుక్ఖవేదనానం ఉప్పత్తి పాకటా హోతి.

అదుక్ఖమసుఖా పన దుద్దీపనా అన్ధకారేన వియ అభిభూతా. సా సుఖదుక్ఖానం అపగమే సాతాసాతపటిక్ఖేపవసేన మజ్ఝత్తాకారభూతా అదుక్ఖమసుఖా వేదనాతి నయతో గణ్హన్తస్స పాకటా హోతి. యథా కిం? యథా అన్తరా పిట్ఠిపాసాణం ఆరుహిత్వా పలాతస్స మిగస్స అనుపదం గచ్ఛన్తో మిగలుద్దకో పిట్ఠిపాసాణస్స ఓరభాగేపి పరభాగేపి పదం దిస్వా మజ్ఝే అపస్సన్తోపి ‘‘ఇతో ఆరుళ్హో, ఇతో ఓరుళ్హో, మజ్ఝే పిట్ఠిపాసాణే ఇమినా పదేసేన గతో భవిస్సతీ’’తి నయతో జానాతి. ఏవం ఆరుళ్హట్ఠానే పదం వియ హి సుఖవేదనాయ ఉప్పత్తి పాకటా హోతి, ఓరుళ్హట్ఠానే పదం వియ దుక్ఖవేదనాయ ఉప్పత్తి పాకటా హోతి, ఇతో ఆరుయ్హ, ఇతో ఓరుయ్హ, మజ్ఝే ఏవం గతోతి నయతో గహణం వియ సుఖదుక్ఖానం అపగమే సాతాసాతపటిక్ఖేపవసేన మజ్ఝత్తాకారభూతా అదుక్ఖమసుఖా వేదనాతి నయతో గణ్హన్తస్స పాకటా హోతి. ఏవం భగవా పఠమం రూపకమ్మట్ఠానం కథేత్వా పచ్ఛా అరూపకమ్మట్ఠానం వేదనావసేన నివత్తేత్వా దస్సేసి.

న కేవలఞ్చ ఇధేవ ఏవం దస్సేసి, మహాసతిపట్ఠానే, మజ్ఝిమనికాయమ్హి సతిపట్ఠానే, చూళతణ్హాసఙ్ఖయే, మహాతణ్హాసఙ్ఖయే, చూళవేదల్లసుత్తే, మహావేదల్లసుత్తే, రట్ఠపాలసుత్తే, మాగణ్డియసుత్తే, ధాతువిభఙ్గే, ఆనేఞ్జసప్పాయే, సకలే వేదనాసంయుత్తేతి ఏవం అనేకేసు సుత్తన్తేసు పఠమం రూపకమ్మట్ఠానం కథేత్వా పచ్ఛా అరూపకమ్మట్ఠానం వేదనావసేన నివత్తేత్వా దస్సేసి. యథా చ తేసు తేసు, ఏవం ఇమస్మిమ్పి సక్కపఞ్హే పఠమం రూపకమ్మట్ఠానం కథేత్వా పచ్ఛా అరూపకమ్మట్ఠానం వేదనావసేన నివత్తేత్వా దస్సేసి. రూపకమ్మట్ఠానం పనేత్థ వేదనాయ ఆరమ్మణమత్తకంయేవ సఙ్ఖిత్తం, తస్మా పాళియం నారుళ్హం భవిస్సతి.

౩౬౦. అరూపకమ్మట్ఠానే యం తస్స పాకటం వేదనావసేన అభినివేసముఖం, తమేవ దస్సేతుం సోమనస్సంపాహం, దేవానమిన్దాతిఆదిమాహ. తత్థ దువిధేనాతి ద్వివిధేన, ద్వీహి కోట్ఠాసేహీతి అత్థో. ఏవరూపం సోమనస్సం న సేవితబ్బన్తి ఏవరూపం గేహసితసోమనస్సం న సేవితబ్బం. గేహసితసోమనస్సం నామ ‘‘తత్థ కతమాని ఛ గేహసితాని సోమనస్సాని? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానం రూపానం ఇట్ఠానం కన్తానం మనాపానం మనోరమానం లోకామిసపటిసంయుత్తానం పటిలాభం వా పటిలాభతో సమనుపస్సతో, పుబ్బే వా పటిలద్ధపుబ్బం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం సమనుస్సరతో ఉప్పజ్జతి సోమనస్సం, యం ఏవరూపం సోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి గేహసితం సోమనస్స’’న్తి ఏవం ఛసు ద్వారేసు వుత్తకామగుణనిస్సితం సోమనస్సం (మ. ని. ౩.౩౦౬).

ఏవరూపం సోమనస్సం సేవితబ్బన్తి ఏవరూపం నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్సం సేవితబ్బం. నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్సం నామ – ‘‘తత్థ కతమాని ఛ నేక్ఖమ్మసితాని సోమనస్సాని? రూపానం త్వేవ అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామవిరాగనిరోధం పుబ్బే చేవ రూపా ఏతరహి చ సబ్బే తే రూపా అనిచ్చా, దుక్ఖా, విపరిణామధమ్మాతి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో ఉప్పజ్జతి సోమనస్సం, యం ఏవరూపం సోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మసితం సోమనస్స’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౦౮) ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుం సక్కోన్తస్స ‘‘ఉస్సుక్కితా మే విపస్సనా’’తి సోమనస్సజాతస్స ఉప్పన్నం సోమనస్సం. సేవితబ్బన్తి ఇదం నేక్ఖమ్మవసేన, విపస్సనావసేన, అనుస్సతివసేన, పఠమజ్ఝానాదివసేన చ ఉప్పజ్జనకసోమనస్సం సేవితబ్బం నామ.

తత్థ యం చే సవితక్కం సవిచారన్తి తస్మిమ్పి నేక్ఖమ్మసితే సోమనస్సే యం నేక్ఖమ్మవసేన, విపస్సనావసేన, అనుస్సతివసేన, పఠమజ్ఝానవసేన చ ఉప్పన్నం సవితక్కం సవిచారం సోమనస్సన్తి జానేయ్య. యం చే అవితక్కం అవిచారన్తి యం పన దుతియతతియజ్ఝానవసేన ఉప్పన్నం అవితక్కం అవిచారం సోమనస్సన్తి జానేయ్య. యే అవితక్కే అవిచారే, తే పణీతతరేతి ఏతేసుపి ద్వీసు యం అవితక్కం అవిచారం, తం పణీతతరన్తి అత్థో.

ఇమినా కిం కథితం హోతి? ద్విన్నం అరహత్తం కథితం. కథం? ఏకో కిర భిక్ఖు సవితక్కసవిచారే సోమనస్సే విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ‘‘ఇదం సోమనస్సం కిం నిస్సిత’’న్తి ఉపధారేన్తో ‘‘వత్థునిస్సిత’’న్తి పజానాతీతి ఫస్సపఞ్చమకే వుత్తనయేనేవ అనుక్కమేన అరహత్తే పతిట్ఠాతి. ఏకో అవితక్కఅవిచారే సోమనస్సే విపస్సనం పట్ఠపేత్వా వుత్తనయేనేవ అరహత్తే పతిట్ఠాతి. తత్థ అభినివిట్ఠసోమనస్సేసుపి సవితక్కసవిచారతో అవితక్కఅవిచారం పణీతతరం. సవితక్కసవిచారసోమనస్సవిపస్సనాతోపి అవితక్కఅవిచారవిపస్సనా పణీతతరా. సవితక్కసవిచారసోమనస్సఫలసమాపత్తితోపి అవితక్కఅవిచారసోమనస్సఫలసమాపత్తియేవ పణీతతరా. తేనాహ భగవా ‘‘యే అవితక్కే అవిచారే, తే పణీతతరే’’తి.

౩౬౧. ఏవరూపం దోమనస్సం న సేవితబ్బన్తి ఏవరూపం గేహసితదోమనస్సం న సేవితబ్బం. గేహసితదోమనస్సం నామ – ‘‘తత్థ కతమాని ఛ గేహసితాని దోమనస్సాని? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానం రూపానం ఇట్ఠానం కన్తానం మనాపానం మనోరమానం లోకామిసపటిసంయుత్తానం అప్పటిలాభం వా అప్పటిలాభతో సమనుపస్సతో పుబ్బే వా అపటిలద్ధపుబ్బం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం సమనుస్సరతో ఉప్పజ్జతి దోమనస్సం, యం ఏవరూపం దోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి గేహసితదోమనస్స’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౦౭). ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణం నానుభవిం, నానుభవిస్సామి, నానుభవామీతి వితక్కయతో ఉప్పన్నం కామగుణనిస్సితం దోమనస్సం.

ఏవరూపం దోమనస్సం సేవితబ్బన్తి ఏవరూపం నేక్ఖమ్మసితదోమనస్సం సేవితబ్బం. నేక్ఖమ్మసితదోమనస్సం నామ – ‘‘తత్థ కతమాని ఛ నేక్ఖమ్మసితాని దోమనస్సాని? రూపానం త్వేవ అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామవిరాగనిరోధం పుబ్బే చేవ రూపా ఏతరహి చ సబ్బే తే రూపా అనిచ్చా, దుక్ఖా, విపరిణామధమ్మాతి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్పప్పఞ్ఞాయ దిస్వా అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపేతి ‘కుదాస్సు నామాహం తదాయతనం, ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామి, యదరియా ఏతరహి ఆయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’తి. ఇతి అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో ఉప్పజ్జతి పిహపచ్చయా దోమనస్సం, యం ఏవరూపం దోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మసితదోమనస్స’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౦౭) ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనుత్తరవిమోక్ఖసఙ్ఖాతఅరియఫలధమ్మేసు పిహం ఉపట్ఠపేత్వా తదధిగమాయ అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుమసక్కోన్తస్స ఇమమ్పి పక్ఖం, ఇమమ్పి మాసం, ఇమమ్పి సంవచ్ఛరం విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరియభూమిం పాపుణితుం నాసక్ఖిన్తి అనుసోచతో ఉప్పన్నం దోమనస్సం. సేవితబ్బన్తి ఇదం నేక్ఖమ్మవసేన, విపస్సనావసేన, అనుస్సతివసేన, పఠమజ్ఝానాదివసేన చ ఉప్పజ్జనకదోమనస్సం సేవితబ్బం నామ.

తత్థ యం చే సవితక్కసవిచారన్తి తస్మిమ్పి దువిధే దోమనస్సే గేహసితదోమనస్సమేవ సవితక్కసవిచారదోమనస్సం నామ. నేక్ఖమ్మవసేన, విపస్సనావసేన, అనుస్సతివసేన, పఠమదుతియజ్ఝానవసేన చ ఉప్పన్నదోమనస్సం పన అవితక్కఅవిచారదోమనస్సన్తి వేదితబ్బం. నిప్పరియాయేన పన అవితక్కఅవిచారదోమనస్సం నామ నత్థి. దోమనస్సిన్ద్రియఞ్హి ఏకంసేన అకుసలఞ్చేవ సవితక్కసవిచారఞ్చ, ఏతస్స పన భిక్ఖునో మఞ్ఞనవసేన సవితక్కసవిచారన్తి చ అవితక్కఅవిచారన్తి చ వుత్తం.

తత్రాయం నయో – ఇధ భిక్ఖు దోమనస్సపచ్చయభూతే సవితక్కసవిచారధమ్మే అవితక్కఅవిచారధమ్మే చ దోమనస్సపచ్చయా ఏవ ఉప్పన్నే మగ్గఫలధమ్మే చ అఞ్ఞేసం పటిపత్తిదస్సనవసేన దోమనస్సన్తి గహేత్వా ‘‘కదా ను ఖో మే సవితక్కసవిచారదోమనస్సే విపస్సనా పట్ఠపితా భవిస్సతి, కదా అవితక్కఅవిచారదోమనస్సే’’తి చ ‘‘కదా ను ఖో మే సవితక్కసవిచారదోమనస్సఫలసమాపత్తి నిబ్బత్తితా భవిస్సతి, కదా అవితక్కఅవిచారదోమనస్సఫలసమాపత్తీ’’తి చిన్తేత్వా తేమాసికం, ఛమాసికం, నవమాసికం వా పటిపదం గణ్హాతి. తేమాసికం గహేత్వా పఠమమాసే ఏకం యామం జగ్గతి, ద్వే యామే నిద్దాయ ఓకాసం కరోతి, మజ్ఝిమే మాసే ద్వే యామే జగ్గతి, ఏకం యామం నిద్దాయ ఓకాసం కరోతి, పచ్ఛిమమాసే చఙ్కమనిసజ్జాయేవ యాపేతి. ఏవం చే అరహత్తం పాపుణాతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే పాపుణాతి, విసేసేత్వా ఛమాసికం గణ్హాతి. తత్రాపి ద్వే ద్వే మాసే వుత్తనయేన పటిపజ్జిత్వా అరహత్తం పాపుణితుం అసక్కోన్తో విసేసేత్వా నవమాసికం గణ్హాతి. తత్రాపి తయో తయో మాసే తథేవ పటిపజ్జిత్వా అరహత్తం పాపుణితుం అసక్కోన్తస్స ‘‘న లద్వం వత మే సబ్రహ్మచారీహి సద్ధిం విసుద్ధిపవారణం పవారేతు’’న్తి ఆవజ్జతో దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, అస్సుధారా పవత్తన్తి గామన్తపబ్భారవాసీమహాసీవత్థేరస్స వియ.

మహాసీవత్థేరవత్థు

థేరో కిర అట్ఠారస మహాగణే వాచేసి. తస్సోవాదే ఠత్వా తింససహస్సా భిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసు. అథేకో భిక్ఖు ‘‘మయ్హం తావ అబ్భన్తరే గుణా అప్పమాణా, కీదిసా ను ఖో మే ఆచరియస్స గుణా’’తి ఆవజ్జన్తో పుథుజ్జనభావం పస్సిత్వా ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో అఞ్ఞేసం అవస్సయో హోతి, అత్తనో భవితుం న సక్కోతి, ఓవాదమస్స దస్సామీ’’తి ఆకాసేన గన్త్వా విహారసమీపే ఓతరిత్వా దివాట్ఠానే నిసిన్నం ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా వత్తం దస్సేత్వా ఏకమన్తం నిసీది.

థేరో – ‘‘కిం కారణా ఆగతోసి పిణ్డపాతికా’’తి ఆహ. ఏకం అనుమోదనం గణ్హిస్సామీతి ఆగతోస్మి, భన్తేతి. ఓకాసో న భవిస్సతి, ఆవుసోతి? వితక్కమాళకే ఠితకాలే పుచ్ఛిస్సామి, భన్తేతి. తస్మిం ఠానే అఞ్ఞే పుచ్ఛన్తీతి. భిక్ఖాచారమగ్గే, భన్తేతి. తత్రాపి అఞ్ఞే పుచ్ఛన్తీతి. దుపట్టనివాసనట్ఠానే, సఙ్ఘాటిపారుపనట్ఠానే, పత్తనీహరణట్ఠానే, గామే చరిత్వా ఆసనసాలాయం యాగుపీతకాలే, భన్తేతి. తత్థ అట్ఠకథాథేరా అత్తనో కఙ్ఖం వినోదేన్తి, ఆవుసోతి. అన్తోగామతో నిక్ఖన్తకాలే పుచ్ఛిస్సామి, భన్తేతి. తత్రాపి అఞ్ఞే పుచ్ఛన్తి, ఆవుసోతి. అన్తరామగ్గే, భన్తే, భోజనసాలాయం భత్తకిచ్చపరియోసానే, భన్తే, దివాట్ఠానే, పాదధోవనకాలే, ముఖధోవనకాలే, భన్తేతి? తదా అఞ్ఞే పుచ్ఛన్తీతి. తతో పట్ఠాయ యావ అరుణా అపరే పుచ్ఛన్తి, ఆవుసోతి. దన్తకట్ఠం గహేత్వా ముఖధోవనత్థం గమనకాలే, భన్తేతి? తదా అఞ్ఞే పుచ్ఛన్తీతి. ముఖం ధోవిత్వా ఆగమనకాలే, భన్తేతి? తత్రాపి అఞ్ఞే పుచ్ఛన్తీతి. సేనాసనం పవిసిత్వా నిసిన్నకాలే, భన్తేతి? తత్రాపి అఞ్ఞే పుచ్ఛన్తీతి. భన్తే, నను ముఖం ధోవిత్వా సేనాసనం పవిసిత్వా తయో చత్తారో పల్లఙ్కే ఉసుమం గాహాపేత్వా యోనిసోమనసికారే కమ్మం కరోన్తానం ఓకాసకాలేన భవితబ్బం సియా, మరణఖణమ్పి న లభిస్సథ, భన్తే, ఫలకసదిసత్థ భన్తే పరస్స అవస్సయో హోథ, అత్తనో భవితుం న సక్కోథ, న మే తుమ్హాకం అనుమోదనాయ అత్థోతి ఆకాసే ఉప్పతిత్వా అగమాసి.

థేరో – ‘‘ఇమస్స భిక్ఖునో పరియత్తియా కమ్మం నత్థి, మయ్హం పన అఙ్కుసకో భవిస్సామీతి ఆగతో’’తి ఞత్వా ‘‘ఇదాని ఓకాసో న భవిస్సతి, పచ్చూసకాలే గమిస్సామీ’’తి పత్తచీవరం సమీపే కత్వా సబ్బం దివసభాగం పఠమయామమజ్ఝిమయామఞ్చ ధమ్మం వాచేత్వా పచ్ఛిమయామే ఏకస్మిం థేరే ఉద్దేసం గహేత్వా నిక్ఖన్తే పత్తచీవరం గహేత్వా తేనేవ సద్ధిం నిక్ఖన్తో. నిసిన్నఅన్తేవాసికా ఆచరియో కేనచి పపఞ్చేన నిక్ఖన్తోతి మఞ్ఞింసు. నిక్ఖన్తో థేరో కోచి దేవ సమానాచరియభిక్ఖూతి సఞ్ఞం అకాసి.

థేరో కిర ‘‘మాదిసస్స అరహత్తం నామ కిం, ద్వీహతీహేనేవ పాపుణిత్వా పచ్చాగమిస్సామీ’’తి అన్తేవాసికానం అనారోచేత్వావ ఆసాళ్హీమాసస్స జుణ్హపక్ఖతేరసియా నిక్ఖన్తో గామన్తపబ్భారం గన్త్వా చఙ్కమం ఆరుయ్హ కమ్మట్ఠానం మనసికరోన్తో తం దివసం అరహత్తం గహేతుం నాసక్ఖి. ఉపోసథదివసే సమ్పత్తే ‘‘ద్వీహతీహేన అరహత్తం గణ్హిస్సామీతి ఆగతో, గహేతుం పన నాసక్ఖిం. తయో మాసే పన తీణి దివసాని వియ యావ మహాపవారణా తావ జానిస్సామీ’’తి వస్సం ఉపగన్త్వాపి గహేతుం నాసక్ఖి. పవారణాదివసే చిన్తేసి – ‘‘అహం ద్వీహతీహేన అరహత్తం గణ్హిస్సామీతి ఆగతో, తేమాసేనాపి నాసక్ఖిం, సబ్రహ్మచారినో పన విసుద్ధిపవారణం పవారేన్తీ’’తి. తస్సేవం చిన్తయతో అస్సుధారా పవత్తన్తి. తతో ‘‘న మఞ్చే మయ్హం చతూహి ఇరియాపథేహి మగ్గఫలం ఉప్పజ్జిస్సతి, అరహత్తం అప్పత్వా నేవ మఞ్చే పిట్ఠిం పసారేస్సామి, న పాదే ధోవిస్సామీ’’తి మఞ్చం ఉస్సాపేత్వా ఠపేసి. పున అన్తోవస్సం పత్తం, అరహత్తం గహేతుం నాసక్ఖియేవ. ఏకూనతింసపవారణాసు అస్సుధారా పవత్తన్తి. గామదారకా థేరస్స పాదేసు ఫాలితట్ఠానాని కణ్టకేహి సిబ్బన్తి, దవం కరోన్తాపి ‘‘అయ్యస్స మహాసీవత్థేరస్స వియ పాదా హోన్తూ’’తి దవం కరోన్తి.

థేరో తింససంవచ్ఛరే మహాపవారణాదివసే ఆలమ్బణఫలకం నిస్సాయ ఠితో ‘‘ఇదాని మే తింస వస్సాని సమణధమ్మం కరోన్తస్స, నాసక్ఖిం అరహత్తం పాపుణితుం, అద్ధా మే ఇమస్మిం అత్తభావే మగ్గో వా ఫలం వా నత్థి, న మే లద్ధం సబ్రహ్మచారీహి సద్ధిం విసుద్ధిపవారణం పవారేతు’’న్తి చిన్తేసి. తస్సేవం చిన్తయతోవ దోమనస్సం ఉప్పజ్జి, అస్సుధారా పవత్తన్తి. అథ అవిదూరట్ఠానే ఏకా దేవధీతా రోదమానా అట్ఠాసి. ‘‘కో ఏత్థ రోదసీ’’తి? ‘‘అహం, భన్తే, దేవధీతా’’తి. ‘‘కస్మా రోదసీ’’తి? ‘‘రోదమానేన మగ్గఫలం నిబ్బత్తితం, తేన అహమ్పి ఏకం ద్వే మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేస్సామీతి రోదామి, భన్తే’’తి.

తతో థేరో – ‘‘భో మహాసీవత్థేర, దేవతాపి తయా సద్ధిం కేళిం కరోన్తి, అనుచ్ఛవికం ను ఖో తే ఏత’’న్తి విపస్సనం వడ్ఢేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం అగ్గహేసి. సో ‘‘ఇదాని నిపజ్జిస్సామీ’’తి సేనాసనం పటిజగ్గిత్వా మఞ్చకం పఞ్ఞపేత్వా ఉదకట్ఠానే ఉదకం పచ్చుపట్ఠపేత్వా ‘‘పాదే ధోవిస్సామీ’’తి సోపానఫలకే నిసీది.

అన్తేవాసికాపిస్స ‘‘అమ్హాకం ఆచరియస్స సమణధమ్మం కాతుం గచ్ఛన్తస్స తింస వస్సాని, సక్ఖి ను ఖో విసేసం నిబ్బత్తేతుం, నాసక్ఖీ’’తి ఆవజ్జయమానా ‘‘అరహత్తం పత్వా పాదధోవనత్థం నిసిన్నో’’తి దిస్వా ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో అమ్హాదిసేసు అన్తేవాసికేసు తిట్ఠన్తేసు ‘అత్తనావ పాదే ధోవిస్సతీ’తి అట్ఠానమేతం, అహం ధోవిస్సామి అహం ధోవిస్సామీ’’తి తింససహస్సానిపి ఆకాసేన గన్త్వా వన్దిత్వా ‘‘పాదే ధోవిస్సామ, భన్తే’’తి ఆహంసు. ఆవుసో, ఇదాని తింస వస్సాని హోన్తి మమ పాదానం అధోతానం, తిట్ఠథ, తుమ్హే, అహమేవ ధోవిస్సామీతి.

సక్కోపి ఆవజ్జన్తో – ‘‘మయ్హం అయ్యో మహాసీవత్థేరో అరహత్తం పత్తో తింససహస్సానం అన్తేవాసికానం ‘పాదే ధోవిస్సామా’తి ఆగతానం పాదే ధోవితుం న దేతి. మాదిసే పన ఉపట్ఠాకే తిట్ఠన్తే ‘మయ్హం అయ్యో సయం పాదే ధోవిస్సతీ’తి అట్ఠానమేతం, అహం ధోవిస్సామీ’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా సుజాతాయ దేవియా సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సన్తికే పాతురహోసి. సో సుజం అసురకఞ్ఞం పురతో కత్వా ‘‘అపేథ, భన్తే, మాతుగామో’’తి ఓకాసం కారేత్వా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా పురతో ఉక్కుటికో నిసీదిత్వా ‘‘పాదే ధోవిస్సామి, భన్తే’’తి ఆహ. కోసియ, ఇదాని మే తింస వస్సాని పాదానం అధోతానం, దేవతానఞ్చ పకతియాపి మనుస్ససరీరగన్ధో నామ జేగుచ్ఛో, యోజనసతే ఠితానమ్పి కణ్ఠే ఆసత్తకుణపం వియ హోతి, అహమేవ ధోవిస్సామీతి. భన్తే, అయం గన్ధో నామ న పఞ్ఞాయతి, తుమ్హాకం పన సీలగన్ధో ఛ దేవలోకే అతిక్కమిత్వా ఉపరి భవగ్గం పత్వా ఠితో. సీలగన్ధతో అఞ్ఞో ఉత్తరితరో గన్ధో నామ నత్థి, భన్తే, తుమ్హాకం సీలగన్ధేనమ్హి ఆగతోతి వామహత్థేన గోప్ఫకసన్ధియం గహేత్వా దక్ఖిణహత్థేన పాదతలం పరిమజ్జి. దహరకుమారస్సేవ పాదా అహేసుం. సక్కో పాదే ధోవిత్వా వన్దిత్వా దేవలోకమేవ గతో.

ఏవం ‘‘న లభామి సబ్రహ్మచారీహి సద్ధిం విసుద్ధిపవారణం పవారేతు’’న్తి ఆవజ్జన్తస్స ఉప్పన్నం దోమనస్సం నిస్సాయ భిక్ఖునో మఞ్ఞనవసేన విపస్సనాయ ఆరమ్మణమ్పి విపస్సనాపి మగ్గోపి ఫలమ్పి సవితక్కసవిచారదోమనస్సన్తి చ అవితక్కావిచారదోమనస్సన్తి చ వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

తత్థ ఏకో భిక్ఖు సవితక్కసవిచారదోమనస్సే విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఇదం దోమనస్సం కిం నిస్సితన్తి ఉపధారేన్తో వత్థునిస్సితన్తి పజానాతీతి ఫస్సపఞ్చమకే వుత్తనయేనేవ అనుక్కమేన అరహత్తే పతిట్ఠాతి. ఏకో అవితక్కావిచారే దోమనస్సే విపస్సనం పట్ఠపేత్వా వుత్తనయేనేవ అరహత్తే పతిట్ఠాతి. తత్థ అభినివిట్ఠదోమనస్సేసుపి సవితక్కసవిచారతో అవితక్కఅవిచారం పణీతతరం. సవితక్కసవిచారదోమనస్సవిపస్సనాతోపి అవితక్కావిచారదోమనస్సవిపస్సనా పణీతతరా. సవితక్కసవిచారదోమనస్సఫలసమాపత్తితోపి అవితక్కావిచారదోమనస్సఫలసమాపత్తియేవ పణీతతరా. తేనాహ భగవా – ‘‘యే అవితక్కఅవిచారే తే పణీతతరే’’తి.

౩౬౨. ఏవరూపా ఉపేక్ఖా న సేవితబ్బాతి ఏవరూపా గేహసితఉపేక్ఖా న సేవితబ్బా. గేహసితఉపేక్ఖా నామ ‘‘తత్థ కతమా ఛ గేహసితఉపేక్ఖా. చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖా బాలస్స మూళ్హస్స పుథుజ్జనస్స అనోధిజినస్స అవిపాకజినస్స అనాదీనవదస్సావినో అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స, యా ఏవరూపా ఉపేక్ఖా, రూపం సా నాతివత్తతి, తస్మా సా ఉపేక్ఖా గేహసితాతి వుచ్చతీ’’తి ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే గుళపిణ్డికే నిలీనమక్ఖికా వియ రూపాదీని అనతివత్తమానా తత్థేవ లగ్గా లగ్గితా హుత్వా ఉప్పన్నా కామగుణనిస్సితా ఉపేక్ఖా న సేవితబ్బా.

ఏవరూపా ఉపేక్ఖా సేవితబ్బాతి ఏవరూపా నేక్ఖమ్మసితా ఉపేక్ఖా సేవితబ్బా. నేక్ఖమ్మసితా ఉపేక్ఖా నామ – ‘‘తత్థ కతమా ఛ నేక్ఖమ్మసితా ఉపేక్ఖా? రూపానం త్వేవ అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామవిరాగనిరోధం ‘పుబ్బే చేవ రూపా ఏతరహి చ, సబ్బే తే రూపా అనిచ్చా, దుక్ఖా, విపరిణామధమ్మా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖా, యా ఏవరూపా ఉపేక్ఖా, రూపం సా అతివత్తతి, తస్మా సా ఉపేక్ఖా నేక్ఖమ్మసితాతి వుచ్చతీ’’తి (మ. ని. ౩.౩౦౮). ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠానిట్ఠఆరమ్మణే ఆపాథగతే ఇట్ఠే అరజ్జన్తస్స, అనిట్ఠే అదుస్సన్తస్స, అసమపేక్ఖనేన అసమ్ముయ్హన్తస్స ఉప్పన్నా విపస్సనా ఞాణసమ్పయుత్తా ఉపేక్ఖా. అపిచ వేదనాసభాగా తత్ర మజ్ఝత్తుపేక్ఖాపి ఏత్థ ఉపేక్ఖావ. తస్మా సేవితబ్బాతి అయం నేక్ఖమ్మవసేన విపస్సనావసేన అనుస్సతిట్ఠానవసేన పఠమదుతియతతియచతుత్థజ్ఝానవసేన చ ఉప్పజ్జనకఉపేక్ఖా సేవితబ్బా నామ.

ఏత్థ యం చే సవితక్కం సవిచారన్తి తాయపి నేక్ఖమ్మసితఉపేక్ఖాయ యం నేక్ఖమ్మవసేన విపస్సనావసేన అనుస్సతిట్ఠానవసేన పఠమజ్ఝానవసేన చ ఉప్పన్నం సవితక్కసవిచారం ఉపేక్ఖన్తి జానేయ్య. యం చే అవితక్కం అవిచారన్తి యం పన దుతియజ్ఝానాదివసేన ఉప్పన్నం అవితక్కావిచారం ఉపేక్ఖన్తి జానేయ్య. యే అవితక్కే అవిచారే తే పణీతతరేతి ఏతాసు ద్వీసు యా అవితక్కఅవిచారా, సా పణీతతరాతి అత్థో. ఇమినా కిం కథితం హోతి? ద్విన్నం అరహత్తం కథితం. ఏకో హి భిక్ఖు సవితక్కసవిచారఉపేక్ఖాయ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అయం ఉపేక్ఖా కిం నిస్సితాతి ఉపధారేన్తో వత్థునిస్సితాతి పజానాతీతి ఫస్సపఞ్చమకే వుత్తనయేనేవ అనుక్కమేన అరహత్తే పతిట్ఠాతి. ఏకో అవితక్కావిచారాయ ఉపేక్ఖాయ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా వుత్తనయేనేవ అరహత్తే పతిట్ఠాతి. తత్థ అభినివిట్ఠఉపేక్ఖాసుపి సవితక్కసవిచారతో అవితక్కావిచారా పణీతతరా. సవితక్కసవిచారఉపేక్ఖావిపస్సనాతోపి అవితక్కావిచారఉపేక్ఖావిపస్సనాపణీతతరా. సవితక్కసవిచారఉపేక్ఖాఫలసమాపత్తితోపి అవితక్కావిచారుపేక్ఖాఫలసమాపత్తియేవ పణీతతరా. తేనాహ భగవా ‘‘యే అవితక్కే అవిచారే తే పణీతతరే’’తి.

౩౬౩. ఏవం పటిపన్నో ఖో, దేవానమిన్ద, భిక్ఖు పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిరోధసారుప్పగామినిం పటిపదం పటిపన్నో హోతీతి భగవా అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠపేసి. సక్కో పన సోతాపత్తిఫలం పత్తో. బుద్ధానఞ్హి అజ్ఝాసయో హీనో న హోతి, ఉక్కట్ఠోవ హోతి. ఏకస్సపి బహూనమ్పి ధమ్మం దేసేన్తా అరహత్తేనేవ కూటం గణ్హన్తి. సత్తా పన అత్తనో అనురూపే ఉపనిస్సయే ఠితా కేచి సోతాపన్నా హోన్తి, కేచి సకదాగామీ, కేచి అనాగామీ, కేచి అరహన్తో. రాజా వియ హి భగవా, రాజకుమారా వియ వేనేయ్యా. యథా హి రాజా భోజనకాలే అత్తనో పమాణేన పిణ్డం ఉద్ధరిత్వా రాజకుమారానం ఉపనేతి, తే తతో అత్తనో ముఖప్పమాణేనేవ కబళం కరోన్తి, ఏవం భగవా అత్తజ్ఝాసయానురూపాయ దేసనాయ అరహత్తేనేవ కూటం గణ్హాతి. వేనేయ్యా అత్తనో ఉపనిస్సయప్పమాణేన తతో సోతాపత్తిఫలమత్తం వా సకదాగామిఅనాగామిఅరహత్తఫలమేవ వా గణ్హన్తి. సక్కో పన సోతాపన్నో జాతో. సోతాపన్నో చ హుత్వా భగవతో పురతోయేవ చవిత్వా తరుణసక్కో హుత్వా నిబ్బత్తి, దేవతానఞ్హి చవమానానం అత్తభావస్స గతాగతట్ఠానం నామ న పఞ్ఞాయతి, దీపసిఖాగమనం వియ హోతి. తస్మా సేసదేవతా న జానింసు. సక్కో పన సయం చుతత్తా భగవా చ అప్పటిహతఞాణత్తా ద్వేవ జనా జానింసు. అథ సక్కో చిన్తేసి ‘‘మయ్హఞ్హి భగవతా తీసు ఠానేసు నిబ్బత్తితఫలమేవ కథితం, అయఞ్చ పన మగ్గో వా ఫలం వా సకుణికాయ వియ ఉప్పతిత్వా గహేతుం న సక్కా, ఆగమనీయపుబ్బభాగపటిపదాయ అస్స భవితబ్బం. హన్దాహం ఉపరి ఖీణాసవస్స పుబ్బభాగపటిపదం పుచ్ఛామీ’’తి.

పాతిమోక్ఖసంవరవణ్ణనా

౩౬౪. తతో తం పుచ్ఛన్తో కథం పటిపన్నో పన, మారిసాతిఆదిమాహ. తత్థ పాతిమోక్ఖసంవరాయాతి ఉత్తమజేట్ఠకసీలసంవరాయ. కాయసమాచారమ్పీతిఆది సేవితబ్బకాయసమాచారాదివసేన పాతిమోక్ఖసంవరదస్సనత్థం వుత్తం. సీలకథా చ నామేసా కమ్మపథవసేన వా పణ్ణత్తివసేన వా కథేతబ్బా హోతి.

తత్థ కమ్మపథవసేన కథేన్తేన అసేవితబ్బకాయసమాచారో తావ పాణాతిపాతఅదిన్నాదానమిచ్ఛాచారేహి కథేతబ్బో. పణ్ణత్తివసేన కథేన్తేన కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదవీతిక్కమవసేన కథేతబ్బో. సేవితబ్బకాయసమాచారో పాణాతిపాతాదివేరమణీహి చేవ కాయద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదఅవీతిక్కమేన చ కథేతబ్బో. అసేవితబ్బవచీసమాచారో ముసావాదాదివచీదుచ్చరితేన చేవ వచీద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదవీతిక్కమేన చ కథేతబ్బో. సేవితబ్బవచీసమాచారో ముసావాదాదివేరమణీహి చేవ వచీద్వారే పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదఅవీతిక్కమేన చ కథేతబ్బో.

పరియేసనా పన కాయవాచాహి పరియేసనాయేవ. సా కాయవచీసమాచారగహణేన గహితాపి సమానా యస్మా ఆజీవట్ఠమకసీలం నామ ఏతస్మిఞ్ఞేవ ద్వారద్వయే ఉప్పజ్జతి, న ఆకాసే, తస్మా ఆజీవట్ఠమకసీలదస్సనత్థం విసుం వుత్తా. తత్థ నసేవితబ్బపరియేసనా అనరియపరియేసనాయ కథేతబ్బా. సేవితబ్బపరియేసనా అరియపరియేసనాయ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ద్వేమా, భిక్ఖవే, పరియేసనా అనరియా చ పరియేసనా, అరియా చ పరియేసనా. కతమా చ, భిక్ఖవే, అనరియా పరియేసనా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో అత్తనా జాతిధమ్మో సమానో జాతిధమ్మంయేవ పరియేసతి, అత్తనా జరాధమ్మో, బ్యాధిధమ్మో, మరణధమ్మో, సోకధమ్మో, సంకిలేసధమ్మో సమానో సంకిలేసధమ్మంయేవ పరియేసతి.

కిఞ్చ, భిక్ఖవే, జాతిధమ్మం వదేథ? పుత్తభరియం, భిక్ఖవే, జాతిధమ్మం, దాసిదాసం జాతిధమ్మం అజేళకం జాతిధమ్మం, కుక్కుటసూకరం జాతిధమ్మం, హత్థిగవాస్సవళవం జాతిధమ్మం, జాతరూపరజతం జాతిధమ్మం. జాతిధమ్మా హేతే, భిక్ఖవే, ఉపధయో, ఏత్థాయం గథితో ముచ్ఛితో అజ్ఝాపన్నో అత్తనా జాతిధమ్మో సమానో జాతిధమ్మంయేవ పరియేసతి.

కిఞ్చ, భిక్ఖవే, జరాధమ్మం వదేథ? పుత్తభరియం, భిక్ఖవే, జరాధమ్మం…పే… జరాధమ్మంయేవ పరియేసతి.

కిఞ్చ, భిక్ఖవే, బ్యాధిధమ్మం వదేథ? పుత్తభరియం, భిక్ఖవే, బ్యాధిధమ్మం, దాసిదాసం బ్యాధిధమ్మం, అజేళకం, కుక్కుటసూకరం, హత్థిగవాస్సవళవం బ్యాధిధమ్మం. బ్యాధిధమ్మా హేతే, భిక్ఖవే, ఉపధయో, ఏత్థాయం గథితో ముచ్ఛితో అజ్ఝాపన్నో అత్తనా బ్యాధిధమ్మో సమానో బ్యాధిధమ్మంయేవ పరియేసతి.

కిఞ్చ, భిక్ఖవే, మరణధమ్మం వదేథ? పుత్తభరియం, భిక్ఖవే, మరణధమ్మం…పే… మరణధమ్మంయేవ పరియేసతి.

కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సోకధమ్మం వదేథ? పుత్తభరియం…పే… సోకధమ్మంయేవ పరియేసతి.

కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సంకిలేసధమ్మం వదేథ…పే… జాతరూపరజతం సంకిలేసధమ్మం. సంకిలేసధమ్మా, హేతే, భిక్ఖవే, ఉపధయో, ఏత్థాయం గథితో ముచ్ఛితో అజ్ఝాపన్నో అత్తనా సంకిలేసధమ్మో సమానో సంకిలేసధమ్మంయేవ పరియేసతి. అయం, భిక్ఖవే, అనరియా పరియేసనాతి (మ. ని. ౧.౨౭౪).

అపిచ కుహనాదివసేన పఞ్చవిధా, అగోచరవసేన ఛబ్బిధా వేజ్జకమ్మాదివసేన ఏకవీసతివిధా, ఏవం పవత్తా సబ్బాపి అనేసనా అనరియపరియేసనాయేవాతి వేదితబ్బా.

‘‘కతమా చ, భిక్ఖవే, అరియా పరియేసనా? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో అత్తనా జాతిధమ్మో సమానో జాతిధమ్మే ఆదీనవం విదిత్వా అజాతం అనుత్తరం యోగక్ఖేమం నిబ్బానం పరియేసతి, అత్తనా జరాధమ్మో, బ్యాధి, మరణ, సోక, సంకిలేసధమ్మో సమానో సంకిలేసధమ్మే ఆదీనవం విదిత్వా అసంకిలిట్ఠం అనుత్తరం యోగక్ఖేమం నిబ్బానం పరియేసతి. అయం అరియా పరియేసనాతి (మ. ని. ౧.౨౭౫).

అపిచ పఞ్చ కుహనాదీని ఛ అగోచరే ఏకవీసతివిధఞ్చ అనేసనం వజ్జేత్వా భిక్ఖాచరియాయ ధమ్మేన సమేన పరియేసనాపి అరియపరియేసనాయేవాతి వేదితబ్బా.

ఏత్థ చ యో యో ‘‘న సేవితబ్బో’’తి వుత్తో, సో సో పుబ్బభాగే పాణాతిపాతాదీనం సమ్భారపరియేసనాపయోగకరణగమనకాలతో పట్ఠాయ న సేవితబ్బోవ. ఇతరో ఆదితో పట్ఠాయ సేవితబ్బో, అసక్కోన్తేన చిత్తమ్పి ఉప్పాదేతబ్బం. అపిచ సఙ్ఘభేదాదీనం అత్థాయ పరక్కమన్తానం దేవదత్తాదీనం వియ కాయసమాచారో న సేవితబ్బో, దివసస్స ద్వత్తిక్ఖత్తుం తిణ్ణం రతనానం ఉపట్ఠానగమనాదివసేన పవత్తో ధమ్మసేనాపతిమహామోగ్గల్లానత్థేరాదీనం వియ కాయసమాచారో సేవితబ్బో. ధనుగ్గహపేసనాదివసేన వాచం భిన్దన్తానం దేవదత్తాదీనం వియ వచీసమాచారో న సేవితబ్బో, తిణ్ణం రతనానం గుణకిత్తనాదివసేన పవత్తో ధమ్మసేనాపతిమహామోగ్గల్లానత్థేరాదీనం వియ వచీసమాచారో సేవితబ్బో. అనరియపరియేసనం పరియేసన్తానం దేవదత్తాదీనం వియ పరియేసనా న సేవితబ్బా, అరియపరియేసనమేవ పరియేసన్తానం ధమ్మసేనాపతిమహామోగ్గల్లానత్థేరాదీనం వియ పరియేసనా సేవితబ్బా.

ఏవం పటిపన్నో ఖోతి ఏవం అసేవితబ్బం కాయవచీసమాచారం పరియేసనఞ్చ పహాయ సేవితబ్బానం పారిపూరియా పటిపన్నో, దేవానమిన్ద, భిక్ఖు పాతిమోక్ఖసంవరాయ ఉత్తమజేట్ఠకసీలసంవరత్థాయ పటిపన్నో నామ హోతీతి భగవా ఖీణాసవస్స ఆగమనీయపుబ్బభాగపటిపదం కథేసి.

ఇన్ద్రియసంవరవణ్ణనా

౩౬౫. దుతియపుచ్ఛాయం ఇన్ద్రియసంవరాయాతి ఇన్ద్రియానం పిధానాయ, గుత్తద్వారతాయ సంవుతద్వారతాయాతి అత్థో. విస్సజ్జనే పనస్స చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపమ్పీతిఆది సేవితబ్బరూపాదివసేన ఇన్ద్రియసంవరదస్సనత్థం వుత్తం. తత్థ ఏవం వుత్తేతి హేట్ఠా సోమనస్సాదిపఞ్హావిస్సజ్జనానం సుతత్తా ఇమినాపి ఏవరూపేన భవితబ్బన్తి సఞ్జాతపటిభానో భగవతా ఏవం వుత్తే సక్కో దేవానమిన్దో భగవన్తం ఏతదవోచ, ఏతం ఇమస్స ఖో అహం, భన్తేతి ఆదికం వచనం అవోచ. భగవాపిస్స ఓకాసం దత్వా తుణ్హీ అహోసి. కథేతుకామోపి హి యో అత్థం సమ్పాదేతుం న సక్కోతి, అత్థం సమ్పాదేతుం సక్కోన్తో వా న కథేతుకామో హోతి, న తస్స భగవా ఓకాసం కరోతి. అయం పన యస్మా కథేతుకామో చేవ, సక్కోతి చ అత్థం సమ్పాదేతుం తేనస్స భగవా ఓకాసమకాసి.

తత్థ ఏవరూపం న సేవితబ్బన్తి ఆదీసు అయం సఙ్ఖేపో – యం రూపం పస్సతో రాగాదయో ఉప్పజ్జన్తి, తం న సేవితబ్బం న దట్ఠబ్బం న ఓలోకేతబ్బన్తి అత్థో. యం పన పస్సతో అసుభసఞ్ఞా వా సణ్ఠాతి, పసాదో వా ఉప్పజ్జతి, అనిచ్చసఞ్ఞాపటిలాభో వా హోతి, తం సేవితబ్బం.

యం చిత్తక్ఖరం చిత్తబ్యఞ్జనమ్పి సద్దం సుణతో రాగాదయో ఉప్పజ్జన్తి, ఏవరూపో సద్దో న సేవితబ్బో. యం పన అత్థనిస్సితం ధమ్మనిస్సితం కుమ్భదాసిగీతమ్పి సుణన్తస్స పసాదో వా ఉప్పజ్జతి, నిబ్బిదా వా సణ్ఠాతి, ఏవరూపో సద్దో సేవితబ్బో.

యం గన్ధం ఘాయతో రాగాదయో ఉప్పజ్జన్తి, ఏవరూపో గన్ధో న సేవితబ్బో. యం పన గన్ధం ఘాయతో అసుభసఞ్ఞాదిపటిలాభో హోతి, ఏవరూపో గన్ధో సేవితబ్బో.

యం రసం సాయతో రాగాదయో ఉప్పజ్జన్తి, ఏవరూపో రసో న సేవితబ్బో. యం పన రసం సాయతో ఆహారే పటికూలసఞ్ఞా చేవ ఉప్పజ్జతి, సాయితపచ్చయా చ కాయబలం నిస్సాయ అరియభూమిం ఓక్కమితుం సక్కోతి, మహాసీవత్థేరభాగినేయ్యసీవసామణేరస్స వియ పరిభుఞ్జన్తస్సేవ కిలేసక్ఖయో వా హోతి, ఏవరూపో రసో సేవితబ్బో.