నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
దీఘనికాయే
మహావగ్గట్ఠకథా
౧. మహాపదానసుత్తవణ్ణనా
పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తకథా
౧. ఏవం మే సుతం…పే… కరేరికుటికాయన్తి మహాపదానసుత్తం. తత్రాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా – కరేరికుటికాయన్తి కరేరీతి వరుణరుక్ఖస్స నామం, కరేరిమణ్డపో తస్సా కుటికాయ ద్వారే ఠితో, తస్మా ‘‘కరేరికుటికా’’తి వుచ్చతి, యథా కోసమ్బరుక్ఖస్స ద్వారే ఠితత్తా ‘‘కోసమ్బకుటికా’’తి. అన్తోజేతవనే కిర కరేరికుటి కోసమ్బకుటి గన్ధకుటి సలళాగారన్తి చత్తారి మహాగేహాని, ఏకేకం సతసహస్సపరిచ్చాగేన నిప్ఫన్నం. తేసు సలళాగారం రఞ్ఞా పసేనదినా కారితం, సేసాని అనాథపిణ్డికేన కారితాని. ఇతి భగవా అనాథపిణ్డికేన గహపతినా థమ్భానం ఉపరి కారితాయ దేవవిమానకప్పాయ కరేరికుటికాయం విహరతి. పచ్ఛాభత్తన్తి ఏకాసనికఖలుపచ్ఛాభత్తికానం పాతోవ భుత్తానం అన్తోమజ్ఝన్హికేపి పచ్ఛాభత్తమేవ. ఇధ పన పకతిభత్తస్స పచ్ఛతో ‘‘పచ్ఛాభత్త’’న్తి అధిప్పేతం. పిణ్డపాతపటిక్కన్తానన్తి పిణ్డపాతతో పటిక్కన్తానం, భత్తకిచ్చం నిట్ఠపేత్వా ఉట్ఠితానన్తి అత్థో.
కరేరిమణ్డలమాళేతి తస్సేవ కరేరిమణ్డపస్స అవిదూరే కతాయ నిసీదనసాలాయ. సో కిర కరేరిమణ్డపో గన్ధకుటికాయ చ సాలాయ చ అన్తరే హోతి, తస్మా గన్ధకుటీపి కరేరికుటికాపి సాలాపి – ‘‘కరేరిమణ్డలమాళో’’తి వుచ్చతి. పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తాతి ‘‘ఏకమ్పి జాతిం, ద్వేపి జాతియో’’తి ఏవం విభత్తేన పుబ్బేనివుత్థక్ఖన్ధసన్తానసఙ్ఖాతేన పుబ్బేనివాసేన సద్ధిం యోజేత్వా పవత్తితా. ధమ్మీతి ధమ్మసంయుత్తా.
ఉదపాదీతి అహో అచ్ఛరియం దసబలస్స పుబ్బేనివాసఞాణం, పుబ్బేనివాసం నామ కే అనుస్సరన్తి, కే నానుస్సరన్తీతి. తిత్థియా అనుస్సరన్తి, సావకా చ పచ్చేకబుద్ధా చ బుద్ధా చ అనుస్సరన్తి. కతరతిత్థియా అనుస్సరన్తి? యే అగ్గప్పత్తకమ్మవాదినో, తేపి చత్తాలీసంయేవ కప్పే అనుస్సరన్తి, న తతో పరం. సావకా కప్పసతసహస్సం అనుస్సరన్తి. ద్వే అగ్గసావకా అసఙ్ఖ్యేయ్యఞ్చేవ కప్పసతసహస్సఞ్చ. పచ్చేకబుద్ధా ద్వే అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ. బుద్ధానం పన ఏత్తకన్తి పరిచ్ఛేదో నత్థి, యావతకం ఆకఙ్ఖన్తి, తావతకం అనుస్సరన్తి.
తిత్థియా ఖన్ధపటిపాటియా అనుస్సరన్తి, పటిపాటిం ముఞ్చిత్వా న సక్కోన్తి. పటిపాటియా అనుస్సరన్తాపి అసఞ్ఞభవం పత్వా ఖన్ధప్పవత్తిం న పస్సన్తి, జాలే పతితా కుణ్ఠా వియ, కూపే పతితా పఙ్గుళా వియ చ హోన్తి. తే తత్థ ఠత్వా ‘‘ఏత్తకమేవ, ఇతో పరం నత్థీ’’తి దిట్ఠిం గణ్హన్తి. ఇతి తిత్థియానం పుబ్బేనివాసానుస్సరణం అన్ధానం యట్ఠికోటిగమనం వియ హోతి. యథా హి అన్ధా యట్ఠికోటిగ్గాహకే సతియేవ గచ్ఛన్తి, అసతి తత్థేవ నిసీదన్తి, ఏవమేవ తిత్థియా ఖన్ధపటిపాటియావ అనుస్సరితుం సక్కోన్తి, పటిపాటిం విస్సజ్జేత్వా న సక్కోన్తి.
సావకాపి ఖన్ధపటిపాటియావ అనుస్సరన్తి, అసఞ్ఞభవం పత్వా ఖన్ధప్పవత్తిం న పస్సన్తి. ఏవం సన్తేపి తే వట్టే సంసరణకసత్తానం ఖన్ధానం అభావకాలో నామ నత్థి. అసఞ్ఞభవే పన పఞ్చకప్పసతాని పవత్తన్తీతి తత్తకం కాలం అతిక్కమిత్వా బుద్ధేహి దిన్ననయే ఠత్వా పరతో అనుస్సరన్తి; సేయ్యథాపి ఆయస్మా సోభితో. ద్వే అగ్గసావకా పన పచ్చేకబుద్ధా చ చుతిపటిసన్ధిం ఓలోకేత్వా అనుస్సరన్తి. బుద్ధానం చుతిపటిసన్ధికిచ్చం నత్థి, యం యం ఠానం పస్సితుకామా హోన్తి, తం తదేవ పస్సన్తి.
తిత్థియా చ పుబ్బేనివాసం అనుస్సరమానా అత్తనా దిట్ఠకతసుతమేవ అనుస్సరన్తి. తథా సావకా చ పచ్చేకబుద్ధా చ. బుద్ధా పన అత్తనా వా పరేహి వా దిట్ఠకతసుతం సబ్బమేవ అనుస్సరన్తి.
తిత్థియానం పుబ్బేనివాసఞాణం ఖజ్జోపనకఓభాససదిసం, సావకానం పదీపోభాససదిసం, అగ్గసావకానం ఓసధితారకోభాససదిసం, పచ్చేకబుద్ధానం చన్దోభాససదిసం, బుద్ధానం సరదసూరియమణ్డలోభాససదిసం. తస్స ఏత్తకాని జాతిసతాని జాతిసహస్సాని జాతిసతసహస్సానీతి వా ఏత్తకాని కప్పసతాని కప్పసహస్సాని కప్పసతసహస్సానీతి వా నత్థి, యం కిఞ్చి అనుస్సరన్తస్స నేవ ఖలితం, న పటిఘాతం హోతి, ఆవజ్జనపటిబద్ధమేవ ఆకఙ్ఖమనసికారచిత్తుప్పాదపటిబద్ధమేవ హోతి. దుబ్బలపత్తపుటే వేగక్ఖిత్తనారాచో వియ, సినేరుకూటే విస్సట్ఠఇన్దవజిరం వియ చ అసజ్జమానమేవ గచ్ఛతి. ‘‘అహో మహన్తం భగవతో పుబ్బేనివాసఞాణ’’న్తి ఏవం భగవన్తంయేవ ఆరబ్భ కథా ఉప్పన్నా, జాతా పవత్తాతి అత్థో. తం సబ్బమ్పి సఙ్ఖేపతో దస్సేతుం ‘‘ఇతిపి పుబ్బేనివాసో, ఇతిపి పుబ్వేనివాసో’’తి ఏత్తకమేవ పాళియం వుత్తం. తత్థ ఇతిపీతి ఏవమ్పి.
౨-౩. అస్సోసి ఖో…పే… అథ భగవా అనుప్పత్తోతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం బ్రహ్మజాలసుత్తవణ్ణనాయం వుత్తమేవ. అయమేవ హి విసేసో – తత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన అస్సోసి, ఇధ దిబ్బసోతేన. తత్థ చ వణ్ణావణ్ణకథా విప్పకతా, ఇధ పుబ్బేనివాసకథా. తస్మా భగవా – ‘‘ఇమే భిక్ఖూ మమ పుబ్బేనివాసఞాణం ఆరబ్భ గుణం థోమేన్తి, పుబ్బేనివాసఞాణస్స పన మే నిప్ఫత్తిం న జానన్తి; హన్ద నేసం తస్స నిప్ఫత్తిం కథేత్వా దస్సామీ’’తి ఆగన్త్వా పకతియాపి బుద్ధానం నిసీదిత్వా ధమ్మదేసనత్థమేవ ఠపితే తఙ్ఖణే భిక్ఖూహి పప్ఫోటేత్వా దిన్నే వరబుద్ధాసనే నిసీదిత్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే’’తి పుచ్ఛాయ చ ‘‘ఇధ, భన్తే’’తిఆదిపటివచనస్స చ పరియోసానే తేసం పుబ్బేనివాసపటిసంయుత్తం ధమ్మిం కథం కథేతుకామో ఇచ్ఛేయ్యాథ నోతిఆదిమాహ. తత్థ ఇచ్ఛేయ్యాథ నోతి ఇచ్ఛేయ్యాథ ను. అథ నం పహట్ఠమానసా భిక్ఖూ యాచమానా ఏతస్స భగవాతిఆదిమాహంసు. తత్థ ఏతస్సాతి ఏతస్స ధమ్మికథాకరణస్స.
౪. అథ భగవా తేసం యాచనం గహేత్వా కథేతుకామో ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథా’’తి తే సోతావధారణసాధుకమనసికారేసు నియోజేత్వా అఞ్ఞేసం అసాధారణం ఛిన్నవటుమకానుస్సరణం పకాసేతుకామో ఇతో సో, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ యం విపస్సీతి యస్మిం కప్పే విపస్సీ. అయఞ్హి ‘య’న్తి సద్దో ‘‘యం మే, భన్తే, దేవానం తావతింసానం సమ్ముఖా సుతం సమ్ముఖా పటిగ్గహితం, ఆరోచేమి తం, భగవతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౦౩) పచ్చత్తవచనే దిస్సతి. ‘‘యం తం అపుచ్ఛిమ్హ అకిత్తయీ నో, అఞ్ఞం తం పుచ్ఛామ తదిఙ్ఘ బ్రూహీ’’తిఆదీసు (సు. ని. ౮౮౧) ఉపయోగవచనే. ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౧.౨౭౭) కరణవచనే. ఇధ పన భుమ్మత్థేతి దట్ఠబ్బో. తేన వుత్తం – ‘‘యస్మిం కప్పే’’తి. ఉదపాదీతి దససహస్సిలోకధాతుం ఉన్నాదేన్తో ఉప్పజ్జి.
భద్దకప్పేతి పఞ్చబుద్ధుప్పాదపటిమణ్డితత్తా సున్దరకప్పే సారకప్పేతి భగవా ఇమం కప్పం థోమేన్తో ఏవమాహ. యతో పట్ఠాయ కిర అమ్హాకం భగవతా అభినీహారో కతో, ఏతస్మిం అన్తరే ఏకకప్పేపి పఞ్చ బుద్ధా నిబ్బత్తా నామ నత్థి. అమ్హాకం భగవతో అభినీహారస్స పురతో పన తణ్హఙ్కరో, మేధఙ్కరో, సరణఙ్కరో, దీపఙ్కరోతి చత్తారో బుద్ధా ఏకస్మిం కప్పే నిబ్బత్తింసు. తేసం ఓరభాగే ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం బుద్ధసుఞ్ఞమేవ అహోసి.
అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పపరియోసానే పన కోణ్డఞ్ఞో నామ బుద్ధో ఏకోవ ఏకస్మిం కప్పే ఉప్పన్నో. తతోపి అసఙ్ఖ్యేయ్యం బుద్ధసుఞ్ఞమేవ అహోసి. అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పపరియోసానే మఙ్గలో, సుమనో, రేవతో, సోభితోతి చత్తారో బుద్ధా ఏకస్మిం కప్పే ఉప్పన్నా. తతోపి అసఙ్ఖ్యేయ్యం బుద్ధసుఞ్ఞమేవ అహోసి. అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పపరియోసానే పన ఇతో కప్పసతసహస్సాధికస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యస్స ఉపరి అనోమదస్సీ, పదుమో, నారదోతి తయో బుద్ధా ఏకస్మిం కప్పే ఉప్పన్నా. తతోపి అసఙ్ఖ్యేయ్యం బుద్ధసుఞ్ఞమేవ అహోసి. అసఙ్ఖ్యేయ్యకప్పపరియోసానే పన ఇతో కప్పసతసహస్సానం ఉపరి పదుముత్తరో భగవా ఏకోవ ఏకస్మిం కప్పే ఉప్పన్నో. తస్స ఓరభాగే ఇతో తింసకప్పసహస్సానం ఉపరి సుమేధో, సుజాతోతి ద్వే బుద్ధా ఏకస్మిం కప్పే ఉప్పన్నా. తతో ఓరభాగే ఇతో అట్ఠారసన్నం కప్పసహస్సానం ఉపరి పియదస్సీ, అత్థదస్సీ, ధమ్మదస్సీతి తయో బుద్ధా ఏకస్మిం కప్పే ఉప్పన్నా. అథ ఇతో చతునవుతికప్పే సిద్ధత్థో నామ బుద్ధో ఏకోవ ఏకస్మిం కప్పే ఉప్పన్నో. ఇతో ద్వే నవుతికప్పే తిస్సో, ఫుస్సోతి ద్వే బుద్ధా ఏకస్మిం కప్పే ఉప్పన్నా. ఇతో ఏకనవుతికప్పే విపస్సీ భగవా ఉప్పన్నో. ఇతో ఏకతింసే కప్పే సిఖీ, వేస్సభూతి ద్వే బుద్ధా ఉప్పన్నా. ఇమస్మిం భద్దకప్పే కకుసన్ధో, కోణాగమనో, కస్సపో, గోతమో అమ్హాకం సమ్మాసమ్బుద్ధోతి చత్తారో బుద్ధా ఉప్పన్నా, మేత్తేయ్యో ఉప్పజ్జిస్సతి. ఏవమయం కప్పో పఞ్చబుద్ధుప్పాదపటిమణ్డితత్తా సున్దరకప్పో సారకప్పోతి భగవా ఇమం కప్పం థోమేన్తో ఏవమాహ.
కిం పనేతం బుద్ధానంయేవ పాకటం హోతి – ‘‘ఇమస్మిం కప్పే ఏత్తకా బుద్ధా ఉప్పన్నా వా ఉప్పజ్జిస్సన్తీతి వా’’తి, ఉదాహు అఞ్ఞేసమ్పి పాకటం హోతీతి? అఞ్ఞేసమ్పి పాకటం హోతి. కేసం? సుద్ధావాసబ్రహ్మానం. కప్పసణ్ఠానకాలస్మిఞ్హి ఏకమసఙ్ఖ్యేయ్యం ఏకఙ్గణం హుత్వా ఠితే లోకసన్నివాసే లోకస్స సణ్ఠానత్థాయ దేవో వస్సితుం ఆరభతి. ఆదితోవ అన్తరట్ఠకే హిమపాతో వియ హోతి. తతో తిలమత్తా కణమత్తా తణ్డులమత్తా ముగ్గ-మాస-బదర-ఆమలక-ఏళాలుక-కుమ్భణ్డ-అలాబుమత్తా ఉదకధారా హుత్వా అనుక్కమేన ఉసభద్వేఉసభఅడ్ఢగావుతగావుతద్వేగావుతఅడ్ఢయోజనయోజనద్వియోజన…పే… యోజనసతయోజనసహస్సయోజనసతసహస్సమత్తా హుత్వా కోటిసతసహస్సచక్కవాళబ్భన్తరే యావ అవినట్ఠబ్రహ్మలోకా పూరేత్వా తిట్ఠన్తి. అథ తం ఉదకం అనుపుబ్బేన భస్సతి, భస్సన్తే ఉదకే పకతిదేవలోకట్ఠానేసు దేవలోకా సణ్ఠహన్తి, తేసం సణ్ఠహనవిధానం విసుద్ధిమగ్గే పుబ్బేనివాసకథాయం వుత్తమేవ.
మనుస్సలోకసణ్ఠహనట్ఠానం పన పత్తే ఉదకే ధమకరణముఖే పిహితే వియ వాతవసేన తం ఉదకం సన్తిట్ఠతి, ఉదకపిట్ఠే ఉప్పలినిపణ్ణం వియ పథవీ సణ్ఠహతి. మహాబోధిపల్లఙ్కో వినస్సమానే లోకే పచ్ఛా వినస్సతి, సణ్ఠహమానే పఠమం సణ్ఠహతి. తత్థ పుబ్బనిమిత్తం హుత్వా ఏకో పదుమినిగచ్ఛో ఉప్పజ్జతి, తస్స సచే తస్మిం కప్పే బుద్ధో నిబ్బత్తిస్సతి, పుప్ఫం ఉప్పజ్జతి. నో చే, నుప్పజ్జతి. ఉప్పజ్జమానఞ్చ సచే ఏకో బుద్ధో నిబ్బత్తిస్సతి, ఏకం ఉప్పజ్జతి. సచే ద్వే, తయో, చత్తారో, పఞ్చ బుద్ధా నిబ్బత్తిస్సన్తి, పఞ్చ ఉప్పజ్జన్తి. తాని చ ఖో ఏకస్మింయేవ నాళే కణ్ణికాబద్ధాని హుత్వా. సుద్ధావాసబ్రహ్మానో ‘‘ఆయామ, మయం మారిసా, పుబ్బనిమిత్తం పస్సిస్సామా’’తి మహాబోధిపల్లఙ్కట్ఠానం ఆగచ్ఛన్తి, బుద్ధానం అనిబ్బత్తనకప్పే పుప్ఫం న హోతి. తే పన అపుప్ఫితగచ్ఛం దిస్వా – ‘‘అన్ధకారో వత భో లోకో భవిస్సతి, మతా మతా సత్తా అపాయే పూరేస్సన్తి, ఛ దేవలోకా నవ బ్రహ్మలోకా సుఞ్ఞా భవిస్సన్తీ’’తి అనత్తమనా హోన్తి. పుప్ఫితకాలే పన పుప్ఫం దిస్వా – ‘‘సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తేసు మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమన్తేసు నిక్ఖమన్తేసు సమ్బుజ్ఝన్తేసు ధమ్మచక్కం పవత్తేన్తేసు యమకపాటిహారియం కరోన్తేసు దేవోరోహనం కరోన్తేసు ఆయుసఙ్ఖారం ఓస్సజ్జన్తేసు పరినిబ్బాయన్తేసు దససహస్సచక్కవాళకమ్పనాదీని పాటిహారియాని దక్ఖిస్సామా’’తి చ ‘‘చత్తారో అపాయా పరిహాయిస్సన్తి, ఛ దేవలోకా నవ బ్రహ్మలోకా పరిపూరేస్సన్తీ’’తి చ అత్తమనా ఉదానం ఉదానేన్తా అత్తనో అత్తనో బ్రహ్మలోకం గచ్ఛన్తి. ఇమస్మిం భద్దకప్పే పఞ్చ పదుమాని ఉప్పజ్జింసు. తేసం నిమిత్తానం ఆనుభావేన చత్తారో బుద్ధా ఉప్పన్నా, పఞ్చమో ఉప్పజ్జిస్సతి. సుద్ధావాసబ్రహ్మానోపి తాని పదుమాని దిస్వా ఇమమత్థం జానింసు. తేన వుత్తం – ‘‘అఞ్ఞేసమ్పి పాకటం హోతీ’’తి.
ఆయుపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
౫-౭. ఇతి భగవా – ‘‘ఇతో సో, భిక్ఖవే’’తిఆదినా నయేన కప్పపరిచ్ఛేదవసేన పుబ్బేనివాసం దస్సేత్వా ఇదాని తేసం బుద్ధానం జాతిపరిచ్ఛేదాదివసేన దస్సేతుం విపస్సీ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ ఆయుపరిచ్ఛేదే పరిత్తం లహుకన్తి ఉభయమేతం అప్పకస్సేవ వేవచనం. యఞ్హి అప్పకం, తం పరిత్తఞ్చేవ లహుకఞ్చ హోతి.
అప్పం వా భియ్యోతి వస్ససతతో వా ఉపరి అప్పం, అఞ్ఞం వస్ససతం అపత్వా వీసం వా తింసం వా చత్తాలీసం వా పణ్ణాసం వా సట్ఠి వా వస్సాని జీవతి. ఏవం దీఘాయుకో పన అతిదుల్లభో, అసుకో కిర ఏవం చిరం జీవతీతి తత్థ తత్థ గన్త్వా దట్ఠబ్బో హోతి. తత్థ విసాఖా ఉపాసికా వీసవస్ససతం జీవతి, తథా పోక్ఖరసాతి బ్రాహ్మణో, బ్రహ్మాయు బ్రాహ్మణో, సేలో బ్రాహ్మణో, బావరియబ్రాహ్మణో, ఆనన్దత్థేరో, మహాకస్సపత్థేరోతి. అనురుద్ధత్థేరో పన వస్ససతఞ్చేవ పణ్ణాసఞ్చ వస్సాని, బాకులత్థేరో వస్ససతఞ్చేవ సట్ఠి చ వస్సాని. అయం సబ్బదీఘాయుకో. సోపి ద్వే వస్ససతాని న జీవతి.
విపస్సీఆదయో పన సబ్బేపి బోధిసత్తా మేత్తాపుబ్బభాగేన సోమనస్ససహగతఞాణసమ్పయుత్తఅసఙ్ఖారికచిత్తేన మాతుకుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హింసు. తేన చిత్తేన గహితాయ పటిసన్ధియా అసఙ్ఖ్యేయ్యం ఆయు, ఇతి సబ్బే బుద్ధా అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకా. తే కస్మా అసఙ్ఖ్యేయ్యం న అట్ఠంసు? ఉతుభోజనవిపత్తియా. ఉతుభోజనవసేన హి ఆయు హాయతిపి వడ్ఢతిపి.
తత్థ యదా రాజానో అధమ్మికా హోన్తి, తదా ఉపరాజానో, సేనాపతి, సేట్ఠి, సకలనగరం, సకలరట్ఠం అధమ్మికమేవ హోతి; అథ తేసం ఆరక్ఖదేవతా, తాసం దేవతానం మిత్తా భూమట్ఠదేవతా, తాసం దేవతానం మిత్తా ఆకాసట్ఠకదేవతా, ఆకాసట్ఠకదేవతానం మిత్తా ఉణ్హవలాహకా దేవతా, తాసం మిత్తా అబ్భవలాహకా దేవతా, తాసం మిత్తా సీతవలాహకా దేవతా, తాసం మిత్తా వస్సవలాహకా దేవతా, తాసం మిత్తా చాతుమహారాజికా దేవతా, తాసం మిత్తా తావతింసా దేవతా, తాసం మిత్తా యామా దేవతాతి ఏవమాది. ఏవం యావ భవగ్గా ఠపేత్వా అరియసావకే సబ్బా దేవబ్రహ్మపరిసాపి అధమ్మికావ హోన్తి. తాసం అధమ్మికతాయ విసమం చన్దిమసూరియా పరిహరన్తి, వాతో యథామగ్గేన న వాయతి, అయథామగ్గేన వాయన్తో ఆకాసట్ఠకవిమానాని ఖోభేతి, విమానేసు ఖోభితేసు దేవతానం కీళనత్థాయ చిత్తాని న నమన్తి, దేవతానం కీళనత్థాయ చిత్తేసు అనమన్తేసు సీతుణ్హభేదో ఉతు యథాకాలేన న సమ్పజ్జతి, తస్మిం అసమ్పజ్జన్తే న సమ్మా దేవో వస్సతి, కదాచి వస్సతి, కదాచి న వస్సతి; కత్థచి వస్సతి, కత్థచి న వస్సతి, వస్సన్తోపి వప్పకాలే అఙ్కురకాలే నాళకాలే పుప్ఫకాలే ఖీరగ్గహణాదికాలేసు యథా యథా సస్సానం ఉపకారో న హోతి, తథా తథా వస్సతి చ విగచ్ఛతి చ, తేన సస్సాని విసమపాకాని హోన్తి, విగతగన్ధవణ్ణరసాదిసమ్పన్నాని. ఏకభాజనే పక్ఖిత్తతణ్డులేసుపి ఏకస్మిం పదేసే భత్తం ఉత్తణ్డులం హోతి, ఏకస్మిం అతికిలిన్నం, ఏకస్మిం సమపాకం. తం పరిభుత్తం కుచ్ఛియమ్పి తీహాకారేహి పచ్చతి. తేన సత్తా బహ్వాబాధా చేవ హోన్తి, అప్పాయుకా చ. ఏవం తావ ఉతుభోజనవసేన ఆయు హాయతి.
యదా పన రాజానో ధమ్మికా హోన్తి, తదా ఉపరాజానోపి ధమ్మికా హోన్తీతి పురిమనయేనేవ యావ బ్రహ్మలోకా సబ్బేపి ధమ్మికా హోన్తి. తేసం ధమ్మికత్తా సమం చన్దిమసూరియా పరిహరన్తి, యథామగ్గేన వాతో వాయతి, యథామగ్గేన వాయన్తో ఆకాసట్ఠకవిమానాని న ఖోభేతి, తేసం అఖోభా దేవతానం కీళనత్థాయ చిత్తాని నమన్తి. ఏవం కాలేన ఉతు సమ్పజ్జతి, దేవో సమ్మా వస్సతి, వప్పకాలతో పట్ఠాయ సస్సానం ఉపకారం కరోన్తో కాలే వస్సతి, కాలే విగచ్ఛతి, తేన సస్సాని సమపాకాని సుగన్ధాని సువణ్ణాని సురసాని ఓజవన్తాని హోన్తి, తేహి సమ్పాదితం భోజనం పరిభుత్తమ్పి సమ్మా పరిపాకం గచ్ఛతి, తేన సత్తా అరోగా దీఘాయుకా హోన్తి. ఏవం ఉతుభోజనవసేన ఆయు వడ్ఢతి.
తత్థ విపస్సీ భగవా అసీతివస్ససహస్సాయుకకాలే నిబ్బత్తో, సిఖీ సత్తతివస్ససహస్సాయుకకాలేతి ఇదం అనుపుబ్బేన పరిహీనసదిసం కతం, న పన ఏవం పరిహీనం, వడ్ఢిత్వా వడ్ఢిత్వా పరిహీనన్తి వేదితబ్బం. కథం? ఇమస్మిం తావ కప్పే కకుసన్ధో భగవా చత్తాలీసవస్ససహస్సాయుకకాలే నిబ్బత్తో, ఆయుప్పమాణం పఞ్చ కోట్ఠాసే కత్వా చత్తారి ఠత్వా పఞ్చమే విజ్జమానేయేవ పరినిబ్బుతో. తం ఆయు పరిహాయమానం దసవస్సకాలం పత్వా పున వడ్ఢమానం అసఙ్ఖ్యేయ్యం హుత్వా తతో పరిహాయమానం తింసవస్ససహస్సకాలే ఠితం; తదా కోణాగమనో భగవా నిబ్బత్తో. తస్మిమ్పి తథేవ పరినిబ్బుతే తం ఆయు దసవస్సకాలం పత్వా పున వడ్ఢమానం అసఙ్ఖ్యేయ్యం హుత్వా పరిహాయిత్వా వీసతివస్ససహస్సకాలే ఠితం; తదా కస్సపో భగవా నిబ్బత్తో. తస్మిమ్పి తథేవ పరినిబ్బుతే తం ఆయు దసవస్సకాలం పత్వా పున వడ్ఢమానం అసఙ్ఖ్యేయ్యం హుత్వా పరిహాయిత్వా వస్ససతకాలం పత్తం, అథ అమ్హాకం సమ్మాసమ్బుద్ధో నిబ్బత్తో. ఏవం అనుపుబ్బేన పరిహాయిత్వా పరిహాయిత్వా వడ్ఢిత్వా వడ్ఢిత్వా పరిహీనన్తి వేదితబ్బం. తత్థ యం యం ఆయుపరిమాణేసు మనుస్సేసు బుద్ధా నిబ్బత్తన్తి, తేసమ్పి తం తదేవ ఆయుపరిమాణం హోతీతి వేదితబ్బం.
ఆయుపరిచ్ఛేదవణ్ణనా నిట్ఠితా.
బోధిపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
౮. బోధిపరిచ్ఛేదే పన పాటలియా మూలేతి పాటలిరుక్ఖస్స హేట్ఠా. తస్సా పన పాటలియా ఖన్ధో తం దివసం పణ్ణాసరతనో హుత్వా అబ్భుగ్గతో, సాఖా పణ్ణాసరతనాతి ఉబ్బేధేన రతనసతం అహోసి. తం దివసఞ్చ సా పాటలి కణ్ణికాబద్ధేహి వియ పుప్ఫేహి మూలతో పట్ఠాయ ఏకసఞ్ఛన్నా అహోసి, దిబ్బగన్ధం వాయతి. న కేవలఞ్చ తదా అయమేవ పుప్ఫితా, దససహస్సచక్కవాళే సబ్బపాటలియో పుప్ఫితా. న కేవలఞ్చ పాటలియో, దససహస్సచక్కవాళే సబ్బరుక్ఖానం ఖన్ధేసు ఖన్ధపదుమాని, సాఖాసు సాఖాపదుమాని, లతాసు లతాపదుమాని, ఆకాసే ఆకాసపదుమాని పుప్ఫితాని, పథవితలం భిన్దిత్వాపి మహాపదుమాని ఉట్ఠితాని. మహాసముద్దోపి పఞ్చవణ్ణేహి పదుమేహి నీలుప్పలరత్తుప్పలేహి చ సఞ్ఛన్నో అహోసి. సకలదససహస్సచక్కవాళం ధజమాలాకులం తత్థ తత్థ నిబద్ధపుప్ఫదామవిస్సట్ఠమాలాగుళవిప్పకిణ్ణం నానావణ్ణకుసుమసముజ్జలం నన్దనవనచిత్తలతావనమిస్సకవనఫారుసకవనసదిసం అహోసి. పురత్థిమచక్కవాళముఖవట్టియం ఉస్సితద్ధజా పచ్ఛిమచక్కవాళముఖవట్టిం అభిహనన్తి. పచ్ఛిమదక్ఖిణఉత్తరచక్కవాళముఖవట్టియం ఉస్సితద్ధజా దక్ఖిణచక్కవాళముఖవట్టిం అభిహనన్తి. ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞసిరీసమ్పత్తాని చక్కవాళాని అహేసుం. అభిసమ్బుద్ధోతి సకలం బుద్ధగుణవిభవసిరిం పటివిజ్ఝమానో చత్తారి సచ్చాని అభిసమ్బుద్ధో.
‘‘సిఖీ, భిక్ఖవే, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో పుణ్డరీకస్స మూలే అభిసమ్బుద్ధో’’తిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన పదవణ్ణనా వేదితబ్బా. ఏత్థ పన పుణ్డరీకోతి సేతమ్బరుక్ఖో. తస్సాపి తదేవ పరిమాణం. తం దివసఞ్చ సోపి దిబ్బగన్ధేహి పుప్ఫేహి సుసఞ్ఛన్నో అహోసి. న కేవలఞ్చ పుప్ఫేహి, ఫలేహిపి సఞ్ఛన్నో అహోసి. తస్స ఏకతో తరుణాని ఫలాని, ఏకతో మజ్ఝిమాని ఫలాని, ఏకతో నాతిపక్కాని ఫలాని, ఏకతో సుపక్కాని పక్ఖిత్తదిబ్బోజాని వియ సురసాని ఓలమ్బన్తి. యథా సో, ఏవం సకలదససహస్సచక్కవాళేసు పుప్ఫూపగరుక్ఖా పుప్ఫేహి, ఫలూపగరుక్ఖా ఫలేహి పటిమణ్డితా అహేసుం.
సాలోతి సాలరుక్ఖో. తస్సాపి తదేవ పరిమాణం, తథేవ పుప్ఫసిరీవిభవో వేదితబ్బో. సిరీసరుక్ఖేపి ఏసేవ నయో. ఉదుమ్బరరుక్ఖే పుప్ఫాని నాహేసుం, ఫలవిభూతి పనేత్థ అమ్బే వుత్తనయావ, తథా నిగ్రోధే, తథా అస్సత్థే. ఇతి సబ్బబుద్ధానం ఏకోవ పల్లఙ్కో, రుక్ఖా పన అఞ్ఞేపి హోన్తి. తేసు యస్స యస్స రుక్ఖస్స మూలే చతుమగ్గఞాణసఙ్ఖాతబోధిం బుద్ధా పటివిజ్ఝన్తి, సో సో బోధీతి వుచ్చతి. అయం బోధిపరిచ్ఛేదో నామ.
సావకయుగపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
౯. సావకయుగపరిచ్ఛేదే పన ఖణ్డతిస్సన్తి ఖణ్డో చ తిస్సో చ. తేసు ఖణ్డో ఏకపితికో కనిట్ఠభాతా, తిస్సో పురోహితపుత్తో. ఖణ్డో పఞ్ఞాపారమియా మత్థకం పత్తో, తిస్సో సమాధిపారమియా మత్థకం పత్తో. అగ్గన్తి ఠపేత్వా విపస్సిం భగవన్తం అవసేసేహి సద్ధిం అసదిసగుణతాయ ఉత్తమం. భద్దయుగన్తి అగ్గత్తాయేవ భద్దయుగం. అభిభూసమ్భవన్తి అభిభూ చ సమ్భవో చ. తేసు అభిభూ పఞ్ఞాపారమియా మత్థకం పత్తో. సిఖినా భగవతా సద్ధిం అరుణవతితో బ్రహ్మలోకం గన్త్వా బ్రహ్మపరిసాయ వివిధాని పాటిహారియాని దస్సేన్తో ధమ్మం దేసేత్వా దససహస్సిలోకధాతుం అన్ధకారేన ఫరిత్వా – ‘‘కిం ఇద’’న్తి సఞ్జాతసంవేగానం ఓభాసం ఫరిత్వా – ‘‘సబ్బే మే రూపఞ్చ పస్సన్తు, సద్దఞ్చ సుణన్తూ’’తి అధిట్ఠహిత్వా – ‘‘ఆరమ్భథా’’తి గాథాద్వయం (సం. ని. ౧.౧౮౫) భణన్తో సద్దం సావేసి. సమ్భవో సమాధిపారమియా మత్థకం పత్తో అహోసి.
సోణుత్తరన్తి సోణో చ ఉత్తరో చ. తేసుపి సోణో పఞ్ఞాపారమిం పత్తో, ఉత్తరో సమాధిపారమిం పత్తో అహోసి. విధురసఞ్జీవన్తి విధురో చ సఞ్జీవో చ. తేసు విధురో పఞ్ఞాపారమిం పత్తో అహోసి, సఞ్జీవో సమాధిపారమిం పత్తో. సమాపజ్జనబహులో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానకుటిలేణమణ్డపాదీసు సమాపత్తిబలేన ఝాయన్తో ఏకదివసం అరఞ్ఞే నిరోధం సమాపజ్జి, అథ నం వనకమ్మికాదయో ‘‘మతో’’తి సల్లక్ఖేత్వా ఝాపేసుం. సో యథాపరిచ్ఛేదేన సమాపత్తితో ఉట్ఠాయ చీవరాని పప్ఫోటేత్వా గామం పిణ్డాయ పావిసి. తదుపాదాయేవ చ నం ‘‘సఞ్జీవో’’తి సఞ్జానింసు. భియ్యోసుత్తరన్తి భియ్యోసో చ ఉత్తరో చ. తేసు భియ్యోసో పఞ్ఞాయ ఉత్తరో, ఉత్తరో సమాధినా అగ్గో అహోసి. తిస్సభారద్వాజన్తి తిస్సో చ భారద్వాజో చ. తేసు తిస్సో పఞ్ఞాపారమిం పత్తో, భారద్వాజో సమాధిపారమిం పత్తో అహోసి. సారిపుత్తమోగ్గల్లానన్తి సారిపుత్తో చ మోగ్గల్లానో చ. తేసు సారిపుత్తో పఞ్ఞావిసయే, మోగ్గల్లానో సమాధివిసయే అగ్గో అహోసి. అయం సావకయుగపరిచ్ఛేదో నామ.
సావకసన్నిపాతపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
౧౦. సావకసన్నిపాతపరిచ్ఛేదే విపస్సిస్స భగవతో పఠమసన్నిపాతో చతురఙ్గికో అహోసి, సబ్బే ఏహిభిక్ఖూ, సబ్బే ఇద్ధియా నిబ్బత్తపత్తచీవరా, సబ్బే అనామన్తితావ ఆగతా, ఇతి తే చ ఖో పన్నరసే ఉపోసథదివసే. అథ సత్థా బీజనిం గహేత్వా నిసిన్నో ఉపోసథం ఓసారేసి. దుతియతతియేసుపి ఏసేవ నయో. తథా సేసబుద్ధానం సబ్బసన్నిపాతేసు. యస్మా పన అమ్హాకం భగవతో పఠమబోధియావ సన్నిపాతో అహోసి, ఇదఞ్చ సుత్తం అపరభాగే వుత్తం, తస్మా ‘‘మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతరహి ఏకో సావకానం సన్నిపాతో’’తి అనిట్ఠపేత్వా ‘‘అహోసీ’’తి వుత్తం.
తత్థ అడ్ఢతేళసాని భిక్ఖుసతానీతి పురాణజటిలానం సహస్సం, ద్విన్నం అగ్గసావకానం పరివారాని అడ్ఢతేయ్యసతానీతి అడ్ఢతేళసాని భిక్ఖుసతాని. తత్థ ద్విన్నం అగ్గసావకానం అభినీహారతో పట్ఠాయ వత్థుం కథేత్వా పబ్బజ్జా దీపేతబ్బా. పబ్బజితానం పన తేసం మహామోగ్గల్లానో సత్తమే దివసే అరహత్తం పత్తో. ధమ్మసేనాపతి పన్నరసమే దివసే గిజ్ఝకూటపబ్బతమజ్ఝే సూకరఖతలేణపబ్భారే భాగినేయ్యస్స దీఘనఖపరిబ్బాజకస్స సజ్జితే ధమ్మయాగే వేదనాపరిగ్గహసుత్తన్తే (మ. ని. ౨.౨౦౧) దేసియమానే దేసనం అనుబుజ్ఝమానం ఞాణం పేసేత్వా సావకపారమిఞాణం పత్తో. భగవా థేరస్స అరహత్తప్పత్తిం ఞత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా వేళువనేయేవ పచ్చుట్ఠాసి. థేరో – ‘‘కుహిం ను ఖో భగవా గతో’’తి ఆవజ్జన్తో వేళువనే పతిట్ఠితభావం ఞత్వా సయమ్పి వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా వేళువనేయేవ పచ్చుట్ఠాసి. అథ భగవా పాతిమోక్ఖం ఓసారేసి. తం సన్నిపాతం సన్ధాయ భగవా – ‘‘అడ్ఢతేళసాని భిక్ఖుసతానీ’’తి ఆహ. అయం సావకసన్నిపాతపరిచ్ఛేదో నామ.
ఉపట్ఠాకపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
౧౧. ఉపట్ఠాకపరిచ్ఛేదే పన ఆనన్దోతి నిబద్ధుపట్ఠాకభావం సన్ధాయ వుత్తం. భగవతో హి పఠమబోధియం అనిబద్ధా ఉపట్ఠాకా అహేసుం. ఏకదా నాగసమాలో పత్తచీవరం గహేత్వా విచరి, ఏకదా నాగితో, ఏకదా ఉపవానో, ఏకదా సునక్ఖత్తో, ఏకదా చున్దో సమణుద్దేసో, ఏకదా సాగతో, ఏకదా మేఘియో. తత్థ ఏకదా భగవా నాగసమాలత్థేరేన సద్ధిం అద్ధానమగ్గపటిపన్నో ద్వేధాపథం పత్తో. థేరో మగ్గా ఓక్కమ్మ – ‘‘భగవా, అహం ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛామీ’’తి ఆహ. అథ నం భగవా – ‘‘ఏహి భిక్ఖు, ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛామా’’తి ఆహ. సో – ‘‘హన్ద, భగవా, తుమ్హాకం పత్తచీవరం గణ్హథ, అహం ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛామీ’’తి వత్వా పత్తచీవరం ఛమాయం ఠపేతుం ఆరద్ధో. అథ నం భగవా – ‘‘ఆహర, భిక్ఖూ’’తి వత్వా పత్తచీవరం గహేత్వా గతో. తస్సపి భిక్ఖునో ఇతరేన మగ్గేన గచ్ఛతో చోరా పత్తచీవరఞ్చేవ హరింసు, సీసఞ్చ భిన్దింసు. సో – ‘‘భగవా ఇదాని మే పటిసరణం, న అఞ్ఞో’’తి చిన్తేత్వా లోహితేన గళితేన భగవతో సన్తికం అగమాసి. ‘‘కిమిదం భిక్ఖూ’’తి చ వుత్తే తం పవత్తిం ఆరోచేసి. అథ నం భగవా – ‘‘మా చిన్తయి, భిక్ఖు, ఏతంయేవ తే కారణం సల్లక్ఖేత్వా నివారయిమ్హా’’తి వత్వా నం సమస్సాసేసి.
ఏకదా పన భగవా మేఘియత్థేరేన సద్ధిం పాచీనవంసమిగదాయే జన్తుగామం అగమాసి. తత్రాపి మేఘియో జన్తుగామే పిణ్డాయ చరిత్వా నదీతీరే పాసాదికం అమ్బవనం దిస్వా – ‘‘భగవా, తుమ్హాకం పత్తచీవరం గణ్హథ, అహం తస్మిం అమ్బవనే సమణధమ్మం కరోమీ’’తి వత్వా భగవతా తిక్ఖత్తుం నివారియమానోపి గన్త్వా అకుసలవితక్కేహి ఉపద్దుతో అన్వాసత్తో (అ. ని. ౯.౩; ఉదాన పరిచ్ఛేదో ౩౧ దట్ఠబ్బో). పచ్చాగన్త్వా తం పవత్తిం ఆరోచేసి. తమ్పి భగవా – ‘‘ఇదమేవ తే కారణం సల్లక్ఖేత్వా నివారయిమ్హా’’తి వత్వా అనుపుబ్బేన సావత్థిం అగమాసి. తత్థ గన్ధకుటిపరివేణే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘భిక్ఖవే, ఇదానిమ్హి మహల్లకో, ‘ఏకచ్చే భిక్ఖూ ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛామా’తి వుత్తే అఞ్ఞేన గచ్ఛన్తి, ఏకచ్చే మయ్హం పత్తచీవరం నిక్ఖిపన్తి, మయ్హం నిబద్ధుపట్ఠాకం ఏకం భిక్ఖుం జానాథా’’తి. భిక్ఖూనం ధమ్మసంవేగో ఉదపాది. అథాయస్మా సారిపుత్తో ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం వన్దిత్వా – ‘‘అహం, భన్తే, తుమ్హేయేవ పత్థయమానో సతసహస్సకప్పాధికం అసఙ్ఖ్యేయ్యం పారమియో పూరయిం, నను మాదిసో మహాపఞ్ఞో ఉపట్ఠాకో నామ వట్టతి, అహం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి ఆహ. తం భగవా – ‘‘అలం సారిపుత్త, యస్సం దిసాయం త్వం విహరసి, అసుఞ్ఞాయేవ మే సా దిసా, తవ ఓవాదో బుద్ధానం ఓవాదసదిసో, న మే తయా ఉపట్ఠాకకిచ్చం అత్థీ’’తి పటిక్ఖిపి. ఏతేనేవుపాయేన మహామోగ్గల్లానం ఆదిం కత్వా అసీతిమహాసావకా ఉట్ఠహింసు. తే సబ్బేపి భగవా పటిక్ఖిపి.
ఆనన్దత్థేరో పన తుణ్హీయేవ నిసీది. అథ నం భిక్ఖూ ఏవమాహంసు – ‘‘ఆవుసో, ఆనన్ద, భిక్ఖుసఙ్ఘో ఉపట్ఠాకట్ఠానం యాచతి, త్వమ్పి యాచాహీ’’తి. సో ఆహ – ‘‘యాచిత్వా లద్ధుపట్ఠానం నామ ఆవుసో కీదిసం హోతి, కిం మం సత్థా న పస్సతి, సచే రోచిస్సతి, ఆనన్దో మం ఉపట్ఠాతూతి వక్ఖతీ’’తి. అథ భగవా – ‘‘న, భిక్ఖవే, ఆనన్దో అఞ్ఞేన ఉస్సాహేతబ్బో, సయమేవ జానిత్వా మం ఉపట్ఠహిస్సతీ’’తి ఆహ. తతో భిక్ఖూ – ‘‘ఉట్ఠేహి, ఆవుసో ఆనన్ద, ఉట్ఠేహి ఆవుసో ఆనన్ద, దసబలం ఉపట్ఠాకట్ఠానం యాచాహీ’’తి ఆహంసు. థేరో ఉట్ఠహిత్వా చత్తారో పటిక్ఖేపే, చతస్సో చ ఆయాచనాతి అట్ఠ వరే యాచి.
చత్తారో పటిక్ఖేపా నామ – ‘‘సచే మే, భన్తే, భగవా అత్తనా లద్ధం పణీతం చీవరం న దస్సతి, పిణ్డపాతం న దస్సతి, ఏకగన్ధకుటియం వసితుం న దస్సతి, నిమన్తనం గహేత్వా న గమిస్సతి, ఏవాహం భగవన్తం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి వత్వా – ‘‘కిం పనేత్థ, ఆనన్ద, ఆదీనవం పస్ససీ’’తి వుత్తే – ‘‘సచాహం, భన్తే, ఇమాని వత్థూని లభిస్సామి, భవిస్సన్తి వత్తారో – ‘ఆనన్దో దసబలేన లద్ధం పణీతం చీవరం పరిభుఞ్జతి, పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జతి, ఏకగన్ధకుటియం వసతి, ఏకతో నిమన్తనం గచ్ఛతి, ఏతం లాభం లభన్తో తథాగతం ఉపట్ఠాతి, కో ఏవం ఉపట్ఠహతో భారో’తి’’ ఇమే చత్తారో పటిక్ఖేపే యాచి.
చతస్సో ఆయాచనా నామ – ‘‘సచే, భన్తే, భగవా మయా గహితనిమన్తనం గమిస్సతి, సచాహం తిరోరట్ఠా తిరోజనపదా భగవన్తం దట్ఠుం ఆగతం పరిసం ఆగతక్ఖణే ఏవ భగవన్తం దస్సేతుం లచ్ఛామి, యదా మే కఙ్ఖా ఉప్పజ్జతి, తస్మింయేవ ఖణే భగవన్తం ఉపసఙ్కమితుం లచ్ఛామి, యం భగవా మయ్హం పరమ్ముఖా ధమ్మం దేసేతి, తం ఆగన్త్వా మయ్హం కథేస్సతి, ఏవాహం భగవన్తం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి వత్వా – ‘‘కం పనేత్థ, ఆనన్ద, ఆనిసంసం పస్ససీ’’తి వుత్తే – ‘‘ఇధ, భన్తే, సద్ధా కులపుత్తా భగవతో ఓకాసం అలభన్తా మం ఏవం వదన్తి – ‘స్వే, భన్తే ఆనన్ద, భగవతా సద్ధిం అమ్హాకం ఘరే భిక్ఖం గణ్హేయ్యాథా’తి, సచే భన్తే భగవా తత్థ న గమిస్సతి, ఇచ్ఛితక్ఖణేయేవ పరిసం దస్సేతుం, కఙ్ఖఞ్చ వినోదేతుం ఓకాసం న లచ్ఛామి, భవిస్సన్తి వత్తారో – ‘కిం ఆనన్దో దసబలం ఉపట్ఠాతి, ఏత్తకమ్పిస్స అనుగ్గహం భగవా న కరోతీ’తి. భగవతో చ పరమ్ముఖా మం పుచ్ఛిస్సన్తి – ‘అయం, ఆవుసో ఆనన్ద, గాథా, ఇదం సుత్తం, ఇదం జాతకం, కత్థ దేసిత’న్తి. సచాహం తం న సమ్పాదయిస్సామి, భవిస్సన్తి వత్తారో – ‘ఏత్తకమ్పి, ఆవుసో, న జానాసి, కస్మా త్వం ఛాయా వియ భగవన్తం అవిజహన్తో దీఘరత్తం విచరసీ’తి. తేనాహం పరమ్ముఖా దేసితస్సపి ధమ్మస్స పున కథనం ఇచ్ఛామీ’’తి ఇమా చతస్సో ఆయాచనా యాచి. భగవాపిస్స అదాసి.
ఏవం ఇమే అట్ఠ వరే గహేత్వా నిబద్ధుపట్ఠాకో అహోసి. తస్సేవ ఠానన్తరస్సత్థాయ కప్పసతసహస్సం పూరితానం పారమీనం ఫలం పాపుణీతి ఇమస్స నిబద్ధుపట్ఠాకభావం సన్ధాయ – ‘‘మయ్హం, భిక్ఖవే, ఏతరహి ఆనన్దో భిక్ఖు ఉపట్ఠాకో అగ్గుపట్ఠాకో’’తి ఆహ. అయం ఉపట్ఠాకపరిచ్ఛేదో నామ.
౧౨. పితిపరిచ్ఛేదో ఉత్తానత్థోయేవ.
విహారం పావిసీతి కస్మా విహారం పావిసి? భగవా కిర ఏత్తకం కథేత్వా చిన్తేసి – ‘‘న తావ మయా సత్తన్నం బుద్ధానం వంసో నిరన్తరం మత్థకం పాపేత్వా కథితో, అజ్జ మయి పన విహారం పవిట్ఠే ఇమే భిక్ఖూ భియ్యోసో మత్తాయ పుబ్బేనివాసఞాణం ఆరబ్భ వణ్ణం కథయిస్సన్తి. అథాహం ఆగన్త్వా నిరన్తరం బుద్ధవంసం కథేత్వా మత్థకం పాపేత్వా దస్సామీ’’తి భిక్ఖూనం కథావారస్స ఓకాసం దత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం పావిసి.
యఞ్చేతం భగవా తన్తిం కథేసి, తత్థ కప్పపరిచ్ఛేదో, జాతిపరిచ్ఛేదో, గోత్తపరిచ్ఛేదో, ఆయుపరిచ్ఛేదో, బోధిపరిచ్ఛేదో, సావకయుగపరిచ్ఛేదో, సావకసన్నిపాతపరిచ్ఛేదో, ఉపట్ఠాకపరిచ్ఛేదో, పితిపరిచ్ఛేదోతి నవిమే వారా ఆగతా, సమ్బహులవారో అనాగతో, ఆనేత్వా పన దీపేతబ్బో.
సమ్బహులవారకథావణ్ణనా
సబ్బబోధిసత్తానఞ్హి ఏకస్మిం కులవంసానురూపే పుత్తే జాతే నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితబ్బన్తి అయమేవ వంసో, అయం పవేణీ. కస్మా? సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానఞ్హి మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమనతో పట్ఠాయ పుబ్బే వుత్తప్పకారాని అనేకాని పాటిహారియాని హోన్తి, తత్ర నేసం యది నేవ జాతనగరం, న పితా, న మాతా, న భరియా, న పుత్తో పఞ్ఞాయేయ్య, ‘‘ఇమస్స నేవ జాతనగరం, న పితా, న భరియా, న పుత్తో పఞ్ఞాయతి, దేవో వా సక్కో వా మారో వా బ్రహ్మా వా ఏస మఞ్ఞే, దేవానఞ్చ ఈదిసం పాటిహారియం అనచ్ఛరియ’’న్తి మఞ్ఞమానో జనో నేవ సోతబ్బం, న సద్ధాతబ్బం మఞ్ఞేయ్య. తతో అభిసమయో న భవేయ్య, అభిసమయే అసతి నిరత్థకోవ బుద్ధుప్పాదో, అనియ్యానికం సాసనం హోతి. తస్మా సబ్బబోధిసత్తానం – ‘‘ఏకస్మిం కులవంసానురూపే పుత్తే జాతే నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితబ్బ’’న్తి అయమేవ వంసో అయం పవేణీ. తస్మా పుత్తాదీనం వసేన సమ్బహులవారో ఆనేత్వా దీపేతబ్బో.
సమ్బహులపరిచ్ఛేదవణ్ణనా
తత్థ –
సమవత్తక్ఖన్ధో అతులో, సుప్పబుద్ధో చ ఉత్తరో;
సత్థవాహో విజితసేనో, రాహులో భవతి సత్తమోతి.
ఏతే తావ సత్తన్నమ్పి బోధిసత్తానం అనుక్కమేనేవ సత్త పుత్తా వేదితబ్బా.
తత్థ రాహులభద్దే తావ జాతే పణ్ణం ఆహరిత్వా మహాపురిసస్స హత్థే ఠపయింసు. అథస్స తావదేవ సకలసరీరం ఖోభేత్వా పుత్తసినేహో అట్ఠాసి. సో చిన్తేసి – ‘‘ఏకస్మిం తావ జాతే ఏవరూపో పుత్తసినేహో, పరోసహస్సం కిర మే పుత్తా భవిస్సన్తి, తేసు ఏకేకస్మిం జాతే ఇదం సినేహబన్ధనం ఏవం వడ్ఢన్తం దుబ్భేజ్జం భవిస్సతి, రాహు జాతో, బన్ధనం జాత’’న్తి ఆహ. తం దివసమేవ చ రజ్జం పహాయ నిక్ఖన్తో. ఏస నయో సబ్బేసం పుత్తుప్పత్తియన్తి. అయం పుత్తపరిచ్ఛేదో.
సుతనా సబ్బకామా చ, సుచిత్తా అథ రోచినీ;
రుచగ్గతీ సునన్దా చ, బిమ్బా భవతి సత్తమాతి.
ఏతా తేసం సత్తన్నమ్పి పుత్తానం మాతరో అహేసుం. బిమ్బాదేవీ పన రాహులకుమారే జాతే రాహులమాతాతి పఞ్ఞాయిత్థ. అయం భరియపరిచ్ఛేదో.
విపస్సీ కకుసన్ధోతి ఇమే పన ద్వే బోధిసత్తా పయుత్తఆజఞ్ఞరథమారుయ్హ మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమింసు. సిఖీ కోణాగమనోతి ఇమే ద్వే హత్థిక్ఖన్ధవరగతా హుత్వా నిక్ఖమింసు. వేస్సభూ సువణ్ణసివికాయ నిసీదిత్వా నిక్ఖమి. కస్సపో ఉపరిపాసాదే మహాతలే నిసిన్నోవ ఆనాపానచతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా ఝానా ఉట్ఠాయ తం ఝానం పాదకం కత్వా – ‘‘పాసాదో ఉగ్గన్త్వా బోధిమణ్డే ఓతరతూ’’తి అధిట్ఠాసి. పాసాదో ఆకాసేన గన్త్వా బోధిమణ్డే ఓతరి. మహాపురిసోపి తతో ఓతరిత్వా భూమియం ఠత్వా – ‘‘పాసాదో యథాఠానేయేవ పతిట్ఠాతూ’’తి చిన్తేసి. సో యథాఠానే పతిట్ఠాసి. మహాపురిసోపి సత్త దివసాని పధానమనుయుఞ్జిత్వా బోధిపల్లఙ్కే నిసీదిత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పటివిజ్ఝి. అమ్హాకం పన బోధిసత్తో కణ్టకం అస్సవరమారుయ్హ నిక్ఖన్తోతి. అయం యానపరిచ్ఛేదో.
విపస్సిస్స పన భగవతో యోజనప్పమాణే పదేసే విహారో పతిట్ఠాసి, సిఖిస్స తిగావుతే, వేస్సభుస్స అడ్ఢయోజనే, కకుసన్ధస్స గావుతే, కోణాగమనస్స అడ్ఢగావుతే, కస్సపస్స వీసతిఉసభే. అమ్హాకం భగవతో పకతిమానేన సోళసకరీసే, రాజమానేన అట్ఠకరీసే పదేసే విహారో పతిట్ఠితోతి. అయం విహారపరిచ్ఛేదో.
విపస్సిస్స పన భగవతో ఏకరతనాయామా విదత్థివిత్థారా అట్ఠఙ్గులుబ్బేధా సువణ్ణిట్ఠకా కారేత్వా చూళంసేన ఛాదేత్వా విహారట్ఠానం కిణింసు. సిఖిస్స సువణ్ణయట్ఠిఫాలేహి ఛాదేత్వా కిణింసు. వేస్సభుస్స సువణ్ణహత్థిపాదాని కారేత్వా తేసం చూళంసేన ఛాదేత్వా కిణింసు. కకుసన్ధస్స వుత్తనయేనేవ సువణ్ణిట్ఠకాహి ఛాదేత్వా కిణింసు. కోణాగమనస్స వుత్తనయేనేవ సువణ్ణకచ్ఛపేహి ఛాదేత్వా కిణింసు. కస్సపస్స సువణ్ణకట్టీహియేవ ఛాదేత్వా కిణింసు. అమ్హాకం భగవతో సలక్ఖణానం కహాపణానం చూళంసేన ఛాదేత్వా కిణింసు. అయం విహారభూమిగ్గహణధనపరిచ్ఛేదో.
తత్థ విపస్సిస్స భగవతో తథా భూమిం కిణిత్వా విహారం కత్వా దిన్నుపట్ఠాకో పునబ్బసుమిత్తో నామ అహోసి, సిఖిస్స సిరివడ్ఢనో నామ, వేస్సభుస్స సోత్థియో నామ, కకుసన్ధస్స అచ్చుతో నామ, కోణాగమనస్స ఉగ్గో నామ, కస్సపస్స సుమనో నామ, అమ్హాకం భగవతో సుదత్తో నామ. సబ్బే చేతే గహపతిమహాసాలా సేట్ఠినో అహేసున్తి. అయం ఉపట్ఠాకపరిచ్ఛేదో నామ.
అపరాని చత్తారి అవిజహితట్ఠానాని నామ హోన్తి. సబ్బబుద్ధానఞ్హి బోధిపల్లఙ్కో అవిజహితో, ఏకస్మింయేవ ఠానే హోతి. ధమ్మచక్కప్పవత్తనం ఇసిపతనే మిగదాయే అవిజహితమేవ హోతి. దేవోరోహనకాలే సఙ్కస్సనగరద్వారే పఠమపదగణ్ఠికా అవిజహితావ హోతి. జేతవనే గన్ధకుటియా చత్తారి మఞ్చపాదట్ఠానాని అవిజహితానేవ హోన్తి. విహారో పన ఖుద్దకోపి మహన్తోపి హోతి, విహారోపి న విజహితోయేవ, నగరం పన విజహతి. యదా నగరం పాచీనతో హోతి, తదా విహారో పచ్ఛిమతో; యదా నగరం దక్ఖిణతో, తదా విహారో ఉత్తరతో. యదా నగరం పచ్ఛిమతో, తదా విహారో పాచీనతో; యదా నగరం ఉత్తరతో, తదా విహారో దక్ఖిణతో. ఇదాని పన నగరం ఉత్తరతో, విహారో దక్ఖిణతో.
సబ్బబుద్ధానఞ్చ ఆయువేమత్తం, పమాణవేమత్తం, కులవేమత్తం, పధానవేమత్తం, రస్మివేమత్తన్తి పఞ్చ వేమత్తాని హోన్తి. ఆయువేమత్తం నామ కేచి దీఘాయుకా హోన్తి, కేచి అప్పాయుకా. తథా హి దీపఙ్కరస్స వస్ససతసహస్సం ఆయుప్పమాణం అహోసి, అమ్హాకం భగవతో వస్ససతం ఆయుప్పమాణం.
పమాణవేమత్తం నామ కేచి దీఘా హోన్తి కేచి రస్సా. తథా హి దీపఙ్కరో అసీతిహత్థో అహోసి, సుమనో నవుతిహత్థో, అమ్హాకం భగవా అట్ఠారసహత్థో.
కులవేమత్తం నామ కేచి ఖత్తియకులే నిబ్బత్తన్తి, కేచి బ్రాహ్మణకులే. పధానవేమత్తం నామ కేసఞ్చి పధానం ఇత్తరకాలమేవ హోతి, యథా కస్సపస్స భగవతో. కేసఞ్చి అద్ధనియం, యథా అమ్హాకం భగవతో.
రస్మివేమత్తం నామ మఙ్గలస్స భగవతో సరీరరస్మి దససహస్సిలోకధాతుప్పమాణా అహోసి. అమ్హాకం భగవతో సమన్తా బ్యామమత్తా. తత్ర రస్మివేమత్తం అజ్ఝాసయప్పటిబద్ధం, యో యత్తకం ఇచ్ఛతి, తస్స తత్తకం సరీరప్పభా ఫరతి. మఙ్గలస్స పన నిచ్చమ్పి దససహస్సిలోకధాతుం ఫరతూతి అజ్ఝాసయో అహోసి. పటివిద్ధగుణేసు పన కస్సచి వేమత్తం నామ నత్థి.
అపరం అమ్హాకంయేవ భగవతో సహజాతపరిచ్ఛేదఞ్చ నక్ఖత్తపరిచ్ఛేదఞ్చ దీపేసుం. సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తేన కిర సద్ధిం రాహులమాతా, ఆనన్దత్థేరో, ఛన్నో, కణ్టకో, నిధికుమ్భో, మహాబోధి, కాళుదాయీతి ఇమాని సత్త సహజాతాని. మహాపురిసో చ ఉత్తరాసాళ్హనక్ఖత్తేనేవ మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమి, మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమి, ధమ్మచక్కం పవత్తేసి, యమకపాటిహారియం అకాసి. విసాఖానక్ఖత్తేన జాతో చ అభిసమ్బుద్ధో చ పరినిబ్బుతో చ. మాఘనక్ఖత్తేనస్స సావకసన్నిపాతో చ అహోసి, ఆయుసఙ్ఖారోస్సజ్జనఞ్చ, అస్సయుజనక్ఖత్తేన దేవోరోహనన్తి ఏత్తకం ఆహరిత్వా దీపేతబ్బం. అయం సమ్బహులపరిచ్ఛేదో నామ.
౧౩. ఇదాని అథ ఖో తేసం భిక్ఖూనన్తిఆదీసు తే భిక్ఖూ – ‘‘ఆవుసో, పుబ్బేనివాసస్స నామ అయం గతి, యదిదం చుతితో పట్ఠాయ పటిసన్ధిఆరోహనం. యం పన ఇదం పటిసన్ధితో పట్ఠాయ పచ్ఛాముఖం ఞాణం పేసేత్వా చుతి గన్తబ్బం, ఇదం అతిగరుకం. ఆకాసే పదం దస్సేన్తో వియ భగవా కథేసీ’’తి అతివిమ్హయజాతా హుత్వా – ‘‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో,’’తిఆదీని వత్వా పున అపరమ్పి కారణం దస్సేన్తో – ‘‘యత్ర హి నామ తథాగతో’’తిఆదిమాహంసు. తత్థ యత్ర హి నామాతి అచ్ఛరియత్థే నిపాతో, యో నామ తథాగతోతి అత్థో. ఛిన్నపపఞ్చేతి ఏత్థ పపఞ్చా నామ తణ్హా మానో దిట్ఠీతి ఇమే తయో కిలేసా. ఛిన్నవటుమేతి ఏత్థ వటుమన్తి కుసలాకుసలకమ్మవట్టం వుచ్చతి. పరియాదిన్నవట్టేతి తస్సేవ వేవచనం, పరియాదిన్నసబ్బకమ్మవట్టేతి అత్థో. సబ్బదుక్ఖవీతివత్తేతి సబ్బం విపాకవట్టసఙ్ఖాతం దుక్ఖం వీతివత్తే. అనుస్సరిస్సతీతి ఇదం యత్రాతి నిపాతవసేన అనాగతవచనం, అత్థో పనేత్థ అతీతవసేన వేదితబ్బో. భగవా హి తే బుద్ధే అనుస్సరి, న ఇదాని అనుస్సరిస్సతి. ఏవంసీలాతి మగ్గసీలేన ఫలసీలేన లోకియలోకుత్తరసీలేన ఏవంసీలా. ఏవంధమ్మాతి ఏత్థ సమాధిపక్ఖా ధమ్మా అధిప్పేతా, మగ్గసమాధినా ఫలసమాధినా లోకియలోకుత్తరసమాధినా, ఏవంసమాధయోతి అత్థో. ఏవంపఞ్ఞాతి మగ్గపఞ్ఞాదివసేనేవ ఏవంపఞ్ఞా. ఏవంవిహారీతి ఏత్థ పన హేట్ఠా సమాధిపక్ఖానం ధమ్మానం గహితత్తా విహారో గహితోవ పున కస్మా గహితమేవ గణ్హాతీతి చే; న ఇదం గహితమేవ, ఇదఞ్హి నిరోధసమాపత్తిదీపనత్థం వుత్తం. తస్మా ఏవం నిరోధసమాపత్తివిహారీ తే భగవన్తో అహేసున్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
ఏవంవిముత్తాతి ఏత్థ విక్ఖమ్భనవిముత్తి, తదఙ్గవిముత్తి, సముచ్ఛేదవిముత్తి, పటిప్పస్సద్ధివిముత్తి, నిస్సరణవిముత్తీతి పఞ్చవిధా విముత్తి. తత్థ అట్ఠ సమాపత్తియో సయం విక్ఖమ్భితేహి నీవరణాదీహి విముత్తత్తా విక్ఖమ్భనవిముత్తీతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. అనిచ్చానుపస్సనాదికా సత్తానుపస్సనా సయం తస్స తస్స పచ్చనీకఙ్గవసేన పరిచ్చత్తాహి నిచ్చసఞ్ఞాదీహి విముత్తత్తా తదఙ్గవిముత్తీతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. చత్తారో అరియమగ్గా సయం సముచ్ఛిన్నేహి కిలేసేహి విముత్తత్తా సముచ్ఛేదవిముత్తీతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని మగ్గానుభావేన కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధన్తే ఉప్పన్నత్తా పటిప్పస్సద్ధివిముత్తీతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛన్తి. నిబ్బానం సబ్బకిలేసేహి నిస్సటత్తా అపగతత్తా దూరే ఠితత్తా నిస్సరణవిముత్తీతి సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. ఇతి ఇమాసం పఞ్చన్నం విముత్తీనం వసేన – ‘‘ఏవం విముత్తా’’తి ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
౧౪. పటిసల్లానా వుట్ఠితోతి ఏకీభావా వుట్ఠితో.
౧౬. ‘‘ఇతో సో, భిక్ఖవే’’తి కో అనుసన్ధి? ఇదఞ్హి సుత్తం – ‘‘తథాగతస్సేవేసా, భిక్ఖవే, ధమ్మధాతు సుప్పటివిద్ధా’’తి చ ‘‘దేవతాపి తథాగతస్స ఏతమత్థం ఆరోచేసు’’న్తి చ ఇమేహి ద్వీహి పదేహి ఆబద్ధం. తత్థ దేవతారోచనపదం సుత్తన్తపరియోసానే దేవచారికకోలాహలం దస్సేన్తో విచారేస్సతి. ధమ్మధాతుపదానుసన్ధివసేన పన అయం దేసనా ఆరద్ధా. తత్థ ఖత్తియో జాతియాతిఆదీని ఏకాదసపదాని నిదానకణ్డే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.
బోధిసత్తధమ్మతావణ్ణనా
౧౭. అథ ఖో, భిక్ఖవే, విపస్సీ బోధిసత్తోతిఆదీసు పన విపస్సీతి తస్స నామం, తఞ్చ ఖో వివిధే అత్థే పస్సనకుసలతాయ లద్ధం. బోధిసత్తోతి పణ్డితసత్తో బుజ్ఝనకసత్తో. బోధిసఙ్ఖాతేసు వా చతూసు మగ్గేసు సత్తో ఆసత్తో లగ్గమానసోతి బోధిసత్తో. సతో సమ్పజానోతి ఏత్థ సతోతి సతియేవ. సమ్పజానోతి ఞాణం. సతిం సూపట్ఠితం కత్వా ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమీతి అత్థో. ఓక్కమీతి ఇమినా చస్స ఓక్కన్తభావో పాళియం దస్సితో, న ఓక్కమనక్కమో. సో పన యస్మా అట్ఠకథం ఆరూళ్హో, తస్మా ఏవం వేదితబ్బో –
సబ్బబోధిసత్తా హి సమతింస పారమియో పూరేత్వా, పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజిత్వా, ఞాతత్థచరియలోకత్థచరియబుద్ధచరియానం కోటిం పత్వా, వేస్సన్తరసదిసే తతియే అత్తభావే ఠత్వా, సత్త మహాదానాని దత్వా, సత్తక్ఖత్తుం పథవిం కమ్పేత్వా, కాలఙ్కత్వా, దుతియచిత్తవారే తుసితభవనే నిబ్బత్తన్తి. విపస్సీ బోధిసత్తోపి తథేవ కత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా సట్ఠిసతసహస్సాధికా సత్తపఞ్ఞాస వస్సకోటియో తత్థ అట్ఠాసి. అఞ్ఞదా పన దీఘాయుకదేవలోకే నిబ్బత్తా బోధిసత్తా న యావతాయుకం తిట్ఠన్తి. కస్మా? తత్థ పారమీనం దుప్పూరణీయత్తా. తే అధిముత్తికాలకిరియం కత్వా మనుస్సపథేయేవ నిబ్బత్తన్తి. పారమీనం పూరేన్తో పన యథా ఇదాని ఏకేన అత్తభావేన సబ్బఞ్ఞుతం ఉపనేతుం సక్కోన్తి, ఏవం సబ్బసో పూరితత్తా తదా విపస్సీ బోధిసత్తో తత్థ యావతాయుకం అట్ఠాసి.
దేవతానం పన – ‘‘మనుస్సానం గణనావసేన ఇదాని సత్తహి దివసేహి చుతి భవిస్సతీ’’తి పఞ్చ పుబ్బనిమిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి – మాలా మిలాయన్తి, వత్థాని కిలిస్సన్తి, కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తి, కాయే దుబ్బణ్ణియం ఓక్కమతి, దేవో దేవాసనే న సణ్ఠాతి. తత్థ మాలాతి పటిసన్ధిగ్గహణదివసే పిళన్ధనమాలా, తా కిర సట్ఠిసతసహస్సాధికా సత్తపణ్ణాస వస్సకోటియో అమిలాయిత్వా తదా మిలాయన్తి. వత్థేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్తకం పన కాలం దేవానం నేవ సీతం న ఉణ్హం హోతి, తస్మిం కాలే సరీరా బిన్దుబిన్దువసేన సేదా ముచ్చన్తి. ఏత్తకఞ్చ కాలం తేసం సరీరే ఖణ్డిచ్చపాలిచ్చాదివసేన వివణ్ణతా న పఞ్ఞాయతి, దేవధీతా సోళసవస్సుద్దేసికా వియ ఖాయన్తి, దేవపుత్తా వీసతివస్సుద్దేసికా వియ ఖాయన్తి, మరణకాలే పన తేసం కిలన్తరూపో అత్తభావో హోతి. ఏత్తకఞ్చ తేసం కాలం దేవలోకే ఉక్కణ్ఠితా నామ నత్థి, మరణకాలే పన నిస్ససన్తి విజమ్భన్తి, సకే ఆసనే నాభిరమన్తి.
ఇమాని పన పుబ్బనిమిత్తాని యథా లోకే మహాపుఞ్ఞానం రాజరాజమహామత్తాదీనంయేవ ఉక్కాపాతభూమిచాలచన్దగ్గాహాదీని నిమిత్తాని పఞ్ఞాయన్తి, న సబ్బేసం; ఏవం మహేసక్ఖదేవతానంయేవ పఞ్ఞాయన్తి, న సబ్బేసం. యథా చ మనుస్సేసు పుబ్బనిమిత్తాని నక్ఖత్తపాఠకాదయోవ జానన్తి, న సబ్బే; ఏవం తానిపి న సబ్బదేవతా జానన్తి, పణ్డితా ఏవ పన జానన్తి. తత్థ యే మన్దేన కుసలకమ్మేన నిబ్బత్తా దేవపుత్తా, తే తేసు ఉప్పన్నేసు – ‘‘ఇదాని కో జానాతి, ‘కుహిం నిబ్బత్తేస్సామా’తి’’ భాయన్తి. యే మహాపుఞ్ఞా, తే ‘‘అమ్హేహి దిన్నం దానం, రక్ఖితం సీలం, భావితం భావనం ఆగమ్మ ఉపరి దేవలోకేసు సమ్పత్తిం అనుభవిస్సామా’’తి న భాయన్తి. విపస్సీ బోధిసత్తోపి తాని పుబ్బనిమిత్తాని దిస్వా ‘‘ఇదాని అనన్తరే అత్తభావే బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి న భాయతి. అథస్స తేసు నిమిత్తేసు పాతుభూతేసు దససహస్సచక్కవాళదేవతా సన్నిపతిత్వా – ‘‘మారిస, తుమ్హేహి దస పారమియో పూరేన్తేహి న సక్కసమ్పత్తిం, న మారసమ్పత్తిం, న బ్రహ్మసమ్పత్తిం, న చక్కవత్తిసమ్పత్తిం పత్థేన్తేహి పూరితా, లోకనిత్థరణత్థాయ పన బుద్ధత్తం పత్థయమానేహి పూరితా. సో వో, ఇదాని కాలో, మారిస, బుద్ధత్తాయ, సమయో, మారిస, బుద్ధత్తాయా’’తి యాచన్తి.
అథ మహాసత్తో తాసం దేవతానం పటిఞ్ఞం అదత్వావ కాలదీపదేసకులజనేత్తిఆయుపరిచ్ఛేదవసేన పఞ్చమహావిలోకనం నామ విలోకేసి. తత్థ ‘‘కాలో ను ఖో, న కాలో’’తి పఠమం కాలం విలోకేసి. తత్థ వస్ససతసహస్సతో ఉద్ధం వడ్ఢితఆయుకాలో కాలో నామ న హోతి. కస్మా? తదా హి సత్తానం జాతిజరామరణాని న పఞ్ఞాయన్తి, బుద్ధానఞ్చ ధమ్మదేసనా నామ తిలక్ఖణముత్తా నత్థి. తే తేసం – ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి కథేన్తానం – ‘‘కిం నామేతం కథేన్తీ’’తి నేవ సోతుం, న సద్దహితుం మఞ్ఞన్తి, తతో అభిసమయో న హోతి, తస్మిం అసతి అనియ్యానికం సాసనం హోతి. తస్మా సో అకాలో. వస్ససతతో ఊనఆయుకాలోపి కాలో న హోతి. కస్మా? తదా హి సత్తా ఉస్సన్నకిలేసా హోన్తి, ఉస్సన్నకిలేసానఞ్చ దిన్నో ఓవాదో ఓవాదట్ఠానే న తిట్ఠతి, ఉదకే దణ్డరాజి వియ ఖిప్పం విగచ్ఛతి. తస్మా సోపి అకాలోవ. వస్ససతసహస్సతో పట్ఠాయ హేట్ఠా, వస్ససతతో పట్ఠాయ ఉద్ధం ఆయుకాలో కాలో నామ, తదా చ అసీతివస్ససహస్సాయుకా మనుస్సా. అథ మహాసత్తో – ‘‘నిబ్బత్తితబ్బకాలో’’తి కాలం పస్సి.
తతో దీపం విలోకేన్తో సపరివారే చత్తారో దీపే ఓలోకేత్వా – ‘‘తీసు దీపేసు బుద్ధా న నిబ్బత్తన్తి, జమ్బుదీపేయేవ నిబ్బత్తన్తీ’’తి దీపం పస్సి.
తతో – ‘‘జమ్బుదీపో నామ మహా, దసయోజనసహస్సపరిమాణో, కతరస్మిం ను ఖో పదేసే బుద్ధా నిబ్బత్తన్తీ’’తి దేసం విలోకేన్తో మజ్ఝిమదేసం పస్సి. మజ్ఝిమదేసో నామ – ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ గజఙ్గలం నామ నిగమో’’తిఆదినా (మహావ. ౨౫౯) నయేన వినయే వుత్తోవ. సో ఆయామతో తీణి యోజనసతాని, విత్థారతో అడ్ఢతేయ్యాని, పరిక్ఖేపతో నవయోజనసతానీతి. ఏతస్మిఞ్హి పదేసే బుద్ధా పచ్చేకబుద్ధా అగ్గసావకా అసీతి మహాసావకా చక్కవత్తిరాజానో అఞ్ఞే చ మహేసక్ఖా ఖత్తియబ్రాహ్మణగహపతిమహాసాలా ఉప్పజ్జన్తి. ఇదఞ్చేత్థ బన్ధుమతీ నామ నగరం, తత్థ మయా నిబ్బత్తితబ్బన్తి నిట్ఠం అగమాసి.
తతో కులం విలోకేన్తో – ‘‘బుద్ధా నామ లోకసమ్మతే కులే నిబ్బత్తన్తి. ఇదాని చ ఖత్తియకులం లోకసమ్మతం, తత్థ నిబ్బత్తిస్సామి, బన్ధుమా నామ మే రాజా పితా భవిస్సతీ’’తి కులం పస్సి.
తతో మాతరం విలోకేన్తో – ‘‘బుద్ధమాతా నామ లోలా సురాధుత్తా న హోతి, కప్పసతసహస్సం పూరితపారమీ, జాతితో పట్ఠాయ అఖణ్డపఞ్చసీలా హోతి, అయఞ్చ బన్ధుమతీ నామ దేవీ ఈదిసా, అయం మే మాతా భవిస్సతి, ‘‘కిత్తకం పనస్సా ఆయూ’’తి ఆవజ్జన్తో ‘‘దసన్నం మాసానం ఉపరి సత్త దివసానీ’’తి పస్సి.
ఇతి ఇమం పఞ్చమహావిలోకనం విలోకేత్వా ‘‘కాలో, మే మారిసా, బుద్ధభావాయా’’తి దేవతానం సఙ్గహం కరోన్తో పటిఞ్ఞం దత్వా – ‘‘గచ్ఛథ, తుమ్హే’’తి తా దేవతా ఉయ్యోజేత్వా తుసితదేవతాహి పరివుతో తుసితపురే నన్దనవనం పావిసి. సబ్బదేవలోకేసు హి నన్దనవనం అత్థియేవ. తత్ర నం దేవతా ఇతో చుతో సుగతిం గచ్ఛాతి పుబ్బేకతకుసలకమ్మోకాసం సారయమానా విచరన్తి. సో ఏవం దేవతాహి కుసలం సారయమానాహి పరివుతో తత్థ విచరన్తోయేవ చవి.
ఏవం చుతో చ ‘చవామీ’తి జానాతి, చుతిచిత్తం న జానాతి. పటిసన్ధిం గహేత్వాపి జానాతి, పటిసన్ధిచిత్తమేవ న జానాతి. ‘‘ఇమస్మిం మే ఠానే పటిసన్ధిం గహితా’’తి ఏవం పన జానాతి. కేచి పన థేరా – ‘‘ఆవజ్జనపరియాయో నామ లద్ధుం వట్టతి, దుతియతతియచిత్తవారే ఏవ జానిస్సతీ’’తి వదన్తి. తిపిటకమహాసీవత్థేరో పన ఆహ – ‘‘మహాసత్తానం పటిసన్ధి న అఞ్ఞేసం పటిసన్ధిసదిసా, కోటిప్పత్తం పన తేసం సతిసమ్పజఞ్ఞం. యస్మా పన తేనేవ చిత్తేన తం చిత్తం ఞాతుం న సక్కా, తస్మా చుతిచిత్తం న జానాతి. చుతిక్ఖణేపి ‘చవామీ’తి జానాతి. పటిసన్ధిచిత్తం న జానాతి. ‘అసుకస్మిం మే ఠానే పటిసన్ధి గహితా’తి జానాతి, తస్మిం కాలే దససహస్సిలోకధాతు కమ్పతీ’’తి. ఏవం సతో సమ్పజానో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమన్తో పన ఏకూనవీసతియా పటిసన్ధిచిత్తేసు మేత్తాపుబ్బభాగస్స సోమనస్ససహగతఞాణసమ్పయుత్తఅసఙ్ఖారికకుసలచిత్తస్స సదిసమహావిపాకచిత్తేన పటిసన్ధి గణ్హి. మహాసీవత్థేరో పన ఉపేక్ఖాసహగతేనాతి ఆహ. యథా చ అమ్హాకం భగవా, ఏవం సోపి ఆసాళ్హీపుణ్ణమాయం ఉత్తరాసాళ్హనక్ఖత్తేనేవ పటిసన్ధిం అగ్గహేసి.
తదా కిర పురే పుణ్ణమాయ సత్తమదివసతో పట్ఠాయ విగతసురాపానం మాలాగన్ధాదివిభూతిసమ్పన్నం నక్ఖత్తకీళం అనుభవమానా బోధిసత్తమాతా సత్తమే దివసే పాతో ఉట్ఠాయ గన్ధోదకేన నహాయిత్వా సబ్బాలఙ్కారవిభూసితా వరభోజనం భుఞ్జిత్వా ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ సిరిగబ్భం పవిసిత్వా సిరిసయనే నిపన్నా నిద్దం ఓక్కమమానా ఇదం సుపినం అద్దస – ‘‘చత్తారో కిర నం మహారాజానో సయనేనేవ సద్ధిం ఉక్ఖిపిత్వా అనోతత్తదహం నేత్వా నహాపేత్వా దిబ్బవత్థం నివాసేత్వా దిబ్బగన్ధేహి విలిమ్పేత్వా దిబ్బపుప్ఫాని పిళన్ధిత్వా, తతో అవిదూరే రజతపబ్బతో, తస్స అన్తో కనకవిమానం అత్థి, తస్మిం పాచీనతో సీసం కత్వా నిపజ్జాపేసుం. అథ బోధిసత్తో సేతవరవారణో హుత్వా తతో అవిదూరే ఏకో సువణ్ణపబ్బతో, తత్థ చరిత్వా తతో ఓరుయ్హ రజతపబ్బతం అభిరుహిత్వా కనకవిమానం పవిసిత్వా మాతరం పదక్ఖిణం కత్వా దక్ఖిణపస్సం ఫాలేత్వా కుచ్ఛిం పవిట్ఠసదిసో అహోసి’’.
అథ పబుద్ధా దేవీ తం సుపినం రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా విభాతాయ రత్తియా చతుసట్ఠిమత్తే బ్రాహ్మణపామోక్ఖే పక్కోసాపేత్వా హరితూపలిత్తాయ లాజాదీహి కతమఙ్గలసక్కారాయ భూమియా మహారహాని ఆసనాని పఞ్ఞపేత్వా తత్థ నిసిన్నానం బ్రాహ్మణానం సప్పిమధుసక్కరాభిసఙ్ఖతస్స వరపాయాసస్స సువణ్ణరజతపాతియో పూరేత్వా సువణ్ణరజతపాతీహేవ పటికుజ్జిత్వా అదాసి, అఞ్ఞేహి చ అహతవత్థకపిలగావీదానాదీహి నేసం సన్తప్పేసి. అథ నేసం సబ్బకామసన్తప్పితానం తం సుపినం ఆరోచేత్వా – ‘‘కిం భవిస్సతీ’’తి పుచ్ఛి. బ్రాహ్మణా ఆహంసు – ‘‘మా చిన్తయి, మహారాజ, దేవియా తే కుచ్ఛిమ్హి గబ్భో పతిట్ఠితో, సో చ ఖో పురిసగబ్భో న ఇత్థిగబ్భో, పుత్తో తే భవిస్సతి. సో సచే అగారం అజ్ఝావసిస్సతి, రాజా భవిస్సతి చక్కవత్తీ. సచే అగారా నిక్ఖమ్మ పబ్బజిస్సతి, బుద్ధో భవిస్సతి లోకే వివట్టచ్ఛదో’’తి. అయం తావ – ‘‘మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కమీ’’తి ఏత్థ వణ్ణనాక్కమో.
అయమేత్థ ధమ్మతాతి అయం ఏత్థ మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనే ధమ్మతా, అయం సభావో, అయం నియామోతి వుత్తం హోతి. నియామో చ నామేస కమ్మనియామో, ఉతునియామో, బీజనియామో, చిత్తనియామో, ధమ్మనియామోతి పఞ్చవిధో (ధ. స. అట్ఠ. ౪౯౮).
తత్థ కుసలస్స ఇట్ఠవిపాకదానం, అకుసలస్స అనిట్ఠవిపాకదానన్తి అయం కమ్మనియామో. తస్స దీపనత్థం – ‘‘న అన్తలిక్ఖే’’తి (ఖు. పా. ౧౨౭) గాథాయ వత్థూని వత్తబ్బాని. అపిచ ఏకా కిర ఇత్థీ సామికేన సద్ధిం భణ్డిత్వా ఉబ్బన్ధిత్వా మరితుకామా రజ్జుపాసే గీవం పవేసేసి. అఞ్ఞతరో పురిసో వాసిం నిసేన్తో తం ఇత్థికమ్మం దిస్వా రజ్జుం ఛిన్దితుకామో – ‘‘మా భాయి, మా భాయీ’’తి తం సమస్సాసేన్తో ఉపధావి. రజ్జు ఆసీవిసో హుత్వా అట్ఠాసి. సో భీతో పలాయి. ఇతరా తత్థేవ మరి. ఏవమాదీని చేత్థ వత్థూని దస్సేతబ్బాని.
తేసు తేసు జనపదేసు తస్మిం తస్మిం కాలే ఏకప్పహారేనేవ రుక్ఖానం పుప్ఫఫలగహణాదీని, వాతస్స వాయనం అవాయనం, ఆతపస్స తిక్ఖతా మన్దతా, దేవస్స వస్సనం అవస్సనం, పదుమానం దివా వికసనం రత్తిం మిలాయనన్తి ఏవమాది ఉతునియామో.
యం పనేతం సాలిబీజతో సాలిఫలమేవ, మధురతో మధురసంయేవ, తిత్తతో తిత్తరసంయేవ ఫలం హోతి, అయం బీజనియామో.
పురిమా పురిమా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏవం యదేతం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అనన్తరా సమ్పటిచ్ఛనాదీనం నిబ్బత్తనం, అయం చిత్తనియామో.
యా పనేసా బోధిసత్తానం మాతుకుచ్ఛిఓక్కమనాదీసు దససహస్సిలోకధాతుకమ్పనాదీనం పవత్తి, అయం ధమ్మనియామో నామ. తేసు ఇధ ధమ్మనియామో అధిప్పేతో. తస్మా తమేవత్థం దస్సేన్తో ధమ్మతా ఏసా భిక్ఖవేతిఆదిమాహ.
౧౮. తత్థ కుచ్ఛిం ఓక్కమతీతి ఏత్థ కుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతీతి అయమేవత్థో. ఓక్కన్తే హి తస్మిం ఏవం హోతి, న ఓక్కమమానే. అప్పమాణోతి వుడ్ఢిప్పమాణో, విపులోతి అత్థో. ఉళారోతి తస్సేవ వేవచనం. ఉళారాని ఉళారాని ఖాదనీయాని ఖాదన్తీతిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౯౯) హి మధురం ఉళారన్తి వుత్తం. ఉళారాయ ఖలు భవం వచ్ఛాయనో సమణం గోతమం పసంసాయ పసంసతీతిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౮౮) సేట్ఠం ఉళారన్తి వుత్తం. ఇధ పన విపులం అధిప్పేతం. దేవానం దేవానుభావన్తి ఏత్థ దేవానం అయమానుభావో నివత్థవత్థస్స పభా ద్వాదసయోజనాని ఫరతి, తథా సరీరస్స, తథా అలఙ్కారస్స, తథా విమానస్స, తం అతిక్కమిత్వాతి అత్థో.
లోకన్తరికాతి తిణ్ణం తిణ్ణం చక్కవాళానం అన్తరా ఏకేకో లోకన్తరికో హోతి, తిణ్ణం సకటచక్కానం వా తిణ్ణం పత్తానం వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆహచ్చ ఠపితానం మజ్ఝే ఓకాసో వియ. సో పన లోకన్తరికనిరయో పరిమాణతో అట్ఠయోజనసహస్సో హోతి. అఘాతి నిచ్చవివటా. అసంవుతాతి హేట్ఠాపి అప్పతిట్ఠా. అన్ధకారాతి తమభూతా. అన్ధకారతిమిసాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణుప్పత్తినివారణతో అన్ధభావకరణతిమిసేన సమన్నాగతా. తత్థ కిర చక్ఖువిఞ్ఞాణం న జాయతి. ఏవంమహిద్ధికాతి చన్దిమసూరియా కిర ఏకప్పహారేనేవ తీసు దీపేసు పఞ్ఞాయన్తి, ఏవం మహిద్ధికా. ఏకేకాయ దిసాయ నవ నవ యోజనసతసహస్సాని అన్ధకారం విధమిత్వా ఆలోకం దస్సేన్తి, ఏవంమహానుభావా. ఆభాయ నానుభోన్తీతి అత్తనో పభాయ నప్పహోన్తి. తే కిర చక్కవాళపబ్బతస్స వేమజ్ఝేన విచరన్తి, చక్కవాళపబ్బతఞ్చ అతిక్కమ్మ లోకన్తరికనిరయా. తస్మా తే తత్థ ఆభాయ నప్పహోన్తి.
యేపి తత్థ సత్తాతి యేపి తస్మిం లోకన్తరికమహానిరయే సత్తా ఉప్పన్నా. కిం పన కమ్మం కత్వా తత్థ ఉప్పజ్జన్తీతి. భారియం దారుణం మాతాపితూనం ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణానఞ్చ ఉపరి అపరాధం, అఞ్ఞఞ్చ దివసే దివసే పాణవధాదిసాహసికకమ్మం కత్వా ఉప్పజ్జన్తి, తమ్బపణ్ణిదీపే అభయచోరనాగచోరాదయో వియ. తేసం అత్తభావో తిగావుతికో హోతి, వగ్గులీనం వియ దీఘనఖా హోన్తి. తే రుక్ఖే వగ్గులియో వియ నఖేహి చక్కవాళపబ్బతే లగ్గన్తి. యదా సంసప్పన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞస్స హత్థపాసం గతా హోన్తి, అథ ‘‘భక్ఖో నో లద్ధో’’తి మఞ్ఞమానా తత్థ వావటా విపరివత్తిత్వా లోకసన్ధారకఉదకే పతన్తి, వాతే పహరన్తేపి మధుకఫలాని వియ ఛిజ్జిత్వా ఉదకే పతన్తి, పతితమత్తావ అచ్చన్తఖారే ఉదకే పిట్ఠపిణ్డి వియ విలీయన్తి.
అఞ్ఞేపి కిర భో సన్తి సత్తాతి భో యథా మయం మహాదుక్ఖం అనుభవామ, ఏవం అఞ్ఞే కిర సత్తాపి ఇమం దుక్ఖమనుభవనత్థాయ ఇధూపపన్నాతి తం దివసం పస్సన్తి. అయం పన ఓభాసో ఏకయాగుపానమత్తమ్పి న తిట్ఠతి, అచ్ఛరాసఙ్ఘాటమత్తమేవ విజ్జోభాసో వియ నిచ్ఛరిత్వా – ‘‘కిం ఇద’’న్తి భణన్తానంయేవ అన్తరధాయతి. సఙ్కమ్పతీతి సమన్తతో కమ్పతి. ఇతరద్వయం పురిమపదస్సేవ వేవచనం. పున అప్పమాణో చాతిఆది నిగమనత్థం వుత్తం.
౧౯. చత్తారో నం దేవపుత్తా చాతుద్దిసం రక్ఖాయ ఉపగచ్ఛన్తీతి ఏత్థ చత్తారోతి చతున్నం మహారాజానం వసేన వుత్తం. దససహస్సచక్కవాళేసు పన చత్తారో చత్తారో కత్వా చత్తాలీససహస్సాని హోన్తి. తత్థ ఇమస్మిం చక్కవాళే మహారాజానో ఖగ్గహత్థా బోధిసత్తస్స ఆరక్ఖత్థాయ ఉపగన్త్వా సిరిగబ్భం పవిట్ఠా, ఇతరే గబ్భద్వారతో పట్ఠాయ అవరుద్ధకే పంసుపిసాచకాదియక్ఖగణే పటిక్కమాపేత్వా యావ చక్కవాళా ఆరక్ఖం గణ్హింసు.
కిమత్థాయ పనాయం రక్ఖా? నను పటిసన్ధిక్ఖణే కలలకాలతో పట్ఠాయ సచేపి కోటిసతసహస్సమారా కోటిసతసహస్ససినేరుం ఉక్ఖిపిత్వా బోధిసత్తస్స వా బోధిసత్తమాతుయా వా అన్తరాయకరణత్థం ఆగచ్ఛేయ్యుం, సబ్బే అన్తరావ అన్తరధాయేయ్యుం. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా రుహిరుప్పాదవత్థుస్మిం – ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం పరుపక్కమేన తథాగతం జీవితా వోరోపేయ్య. అనుపక్కమేన, భిక్ఖవే, తథాగతా పరినిబ్బాయన్తి. గచ్ఛథ, తుమ్హే భిక్ఖవే, యథావిహారం, అరక్ఖియా, భిక్ఖవే తథాగతా’’తి (చూళవ. ౩౪౧). ఏవమేవ, తేన పరుపక్కమేన న తేసం జీవితన్తరాయో అత్థి, సన్తి ఖో పన అమనుస్సా విరూపా దుద్దసికా భేరవరూపా మిగపక్ఖినో, యేసం రూపం వా దిస్వా సద్దం వా సుత్వా బోధిసత్తమాతు భయం వా సన్తాసో వా ఉప్పజ్జేయ్య, తేసం నివారణత్థాయ రక్ఖం అగ్గహేసుం. అపిచ బోధిసత్తస్స పుఞ్ఞతేజేన సఞ్జాతగారవా అత్తనో గారవచోదితాపి తే ఏవమకంసు.
కిం పన తే అన్తోగబ్భం పవిసిత్వా ఠితా చత్తారో మహారాజానో బోధిసత్తస్స మాతుయా అత్తానం దస్సేన్తి, న దస్సేన్తీతి? నహానమణ్డనభోజనాదిసరీరకిచ్చకాలే న దస్సేన్తి, సిరిగబ్భం పవిసిత్వా వరసయనే నిపన్నకాలే పన దస్సేన్తి. తత్థ కిఞ్చాపి అమనుస్సదస్సనం నామ మనుస్సానం సప్పటిభయం హోతి, బోధిసత్తస్స మాతా పన అత్తనో చేవ పుత్తస్స చ పుఞ్ఞానుభావేన తే దిస్వా న భాయతి, పకతిఅన్తేపురపాలకేసు వియ అస్సా ఏతేసు చిత్తం ఉప్పజ్జతి.
౨౦. పకతియా సీలవతీతి సభావేనేవ సీలసమ్పన్నా. అనుప్పన్నే కిర బుద్ధే మనుస్సా తాపసపరిబ్బాజకానం సన్తికే వన్దిత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా సీలం గణ్హన్తి. బోధిసత్తమాతాపి కాలదేవిలస్స ఇసినో సన్తికే సీలం గణ్హాతి. బోధిసత్తే పన కుచ్ఛిగతే అఞ్ఞస్స పాదమూలే నిసీదితుం నామ న సక్కా, సమానాసనే నిసీదిత్వా గహితసీలమ్పి ఆవజ్జనకరణమత్తం హోతి. తస్మా సయమేవ సీలం అగ్గహేసీతి వుత్తం హోతి.
౨౧. పురిసేసూతి బోధిసత్తస్స పితరం ఆదిం కత్వా కేసుచి మనుస్సేసు పురిసాధిప్పాయచిత్తం నుప్పజ్జతి. బోధిసత్తమాతురూపం పన కుసలా సిప్పికా పోత్థకమ్మాదీసుపి కాతుం న సక్కోన్తి. తం దిస్వా పురిసస్స రాగో నుప్పజ్జతీతి న సక్కా వత్తుం, సచే పన తం రత్తచిత్తో ఉపసఙ్కమితుకామో హోతి, పాదా న వహన్తి, దిబ్బసఙ్ఖలికా వియ బజ్ఝన్తి. తస్మా ‘‘అనతిక్కమనీయా’’తిఆది వుత్తం.
౨౨. పఞ్చన్నం కామగుణానన్తి పుబ్బే కామగుణూపసఞ్హితన్తి ఇమినా పురిసాధిప్పాయవసేన వత్థుపటిక్ఖేపో కతో, ఇధ ఆరమ్మణప్పటిలాభో దస్సితో. తదా కిర దేవియా ఏవరూపో పుత్తో కుచ్ఛిం ఉపపన్నోతి సుత్వా సమన్తతో రాజానో మహగ్ఘఆభరణతూరియాదివసేన పఞ్చద్వారారమ్మణవత్థుభూతం పణ్ణాకారం పేసేన్తి. బోధిసత్తస్స చ బోధిసత్తమాతు చ కతకమ్మస్స ఉస్సన్నత్తా లాభసక్కారస్స పమాణపరిచ్ఛేదో నత్థి.
౨౩. అకిలన్తకాయాతి యథా అఞ్ఞా ఇత్థియో గబ్భభారేన కిలమన్తి హత్థపాదా ఉద్ధుమాతతాదీని పాపుణన్తి, ఏవం తస్సా కోచి కిలమథో నాహోసి. తిరోకుచ్ఛిగతన్తి అన్తోకుచ్ఛిగతం. పస్సతీతి కలలాదికాలం అతిక్కమిత్వా సఞ్జాతఅఙ్గపచ్చఙ్గఅహీనిన్ద్రియభావం ఉపగతంయేవ పస్సతి. కిమత్థం పస్సతి? సుఖవాసత్థంయేవ. యథేవ హి మాతా పుత్తేన సద్ధిం నిపన్నా వా నిసిన్నా వా – ‘‘హత్థం వాస్స పాదం వా ఓలమ్బన్తం ఉక్ఖిపిత్వా సణ్ఠపేస్సామీ’’తి సుఖవాసత్థం పుత్తం ఓలోకేతి, ఏవం బోధిసత్తమాతాపి యం తం మాతు ఉట్ఠానగమనపరివత్తననిసజ్జాదీసు ఉణ్హసీతలోణికతిత్తకకటుకాహారఅజ్ఝోహరణకాలేసు చ గబ్భస్స దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, ‘‘అత్థి ను ఖో మే తం పుత్తస్సా’’తి సుఖవాసత్థం ఓలోకయమానా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నం బోధిసత్తం పస్సతి. యథా హి అఞ్ఞే అన్తోకుచ్ఛిగతా పక్కాసయం అవత్థరిత్వా ఆమాసయం ఉక్ఖిపిత్వా ఉదరపటలం పిట్ఠితో కత్వా పిట్ఠికణ్డకం నిస్సాయ ఉక్కుటికం ద్వీసు ముట్ఠీసు హనుకం ఠపేత్వా దేవే వస్సన్తే రుక్ఖసుసిరే మక్కటా వియ నిసీదన్తి, న ఏవం బోధిసత్తో, బోధిసత్తో పన పిట్ఠికణ్డకం పిట్ఠితో కత్వా ధమ్మాసనే ధమ్మకథికో వియ పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా పురత్థాభిముఖో నిసీదతి. పుబ్బేకతకమ్మం పనస్సా వత్థుం సోధేతి, సుద్ధే వత్థుమ్హి సుఖుమచ్ఛవిలక్ఖణం నిబ్బత్తతి. అథ నం కుచ్ఛితచో పటిచ్ఛాదేతుం న సక్కోతి, ఓలోకేన్తియా బహిఠితో వియ పఞ్ఞాయతి. తమత్థం ఉపమాయ విభావేన్తో భగవా సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ. బోధిసత్తో పన అన్తోకుచ్ఛిగతో మాతరం న పస్సతి. న హి అన్తోకుచ్ఛియం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి.
౨౪. కాలఙ్కరోతీతి న విజాతభావపచ్చయా, ఆయుపరిక్ఖయేనేవ. బోధిసత్తేన వసితట్ఠానఞ్హి చేతియకుటిసదిసం హోతి, అఞ్ఞేసం అపరిభోగారహం, న చ సక్కా బోధిసత్తమాతరం అపనేత్వా అఞ్ఞం అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేతున్తి తత్తకంయేవ బోధిసత్తమాతు ఆయుప్పమాణం హోతి, తస్మా తదా కాలఙ్కరోతి. కతరస్మిం పన వయే కాలం కరోతీతి? మజ్ఝిమవయే. పఠమవయస్మిఞ్హి సత్తానం అత్తభావే ఛన్దరాగో బలవా హోతి, తేన తదా సఞ్జాతగబ్భా ఇత్థీ గబ్భం అనురక్ఖితుం న సక్కోతి, గబ్భో బహ్వాబాధో హోతి. మజ్ఝిమవయస్స పన ద్వే కోట్ఠాసే అతిక్కమ్మ తతియే కోట్ఠాసే వత్థు విసదం హోతి, విసదే వత్థుమ్హి నిబ్బత్తదారకా అరోగా హోన్తి, తస్మా బోధిసత్తమాతాపి పఠమవయే సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా మజ్ఝిమవయస్స తతియే కోట్ఠాసే విజాయిత్వా కాలం కరోతీతి అయమేత్థ ధమ్మతా.
౨౫. నవ వా దస వాతి ఏత్థ వా సద్దస్స వికప్పనవసేన సత్త వా అట్ఠ వా ఏకాదస వా ద్వాదస వాతి ఏవమాదీనం సఙ్గహో వేదితబ్బో. తత్థ సత్తమాసజాతో జీవతి, సీతుణ్హక్ఖమో పన న హోతి. అట్ఠమాసజాతో న జీవతి, అవసేసా జీవన్తి.
౨౭. దేవా పఠమం పటిగ్గణ్హన్తీతి ఖీణాసవా సుద్ధావాసబ్రహ్మానో పటిగ్గణ్హన్తి. కథం పటిగ్గణ్హన్తి? ‘‘సూతివేసం గణ్హిత్వా’’తి ఏకే. తం పన పటిక్ఖిపిత్వా ఇదం వుత్తం – ‘తదా బోధిసత్తమాతా సువణ్ణఖచితం వత్థం నివాసేత్వా మచ్ఛక్ఖిసదిసం దుకూలపటం యావ పాదన్తా పారుపిత్వా అట్ఠాసి. అథస్సా సల్లహుకగబ్భవుట్ఠానం అహోసి, ధమకరణతో ఉదకనిక్ఖమనసదిసం. అథ తే పకతిబ్రహ్మవేసేనేవ ఉపసఙ్కమిత్వా పఠమం సువణ్ణజాలేన పటిగ్గహేసుం. తేసం హత్థతో చత్తారో మహారాజానో అజినప్పవేణియా పటిగ్గహేసుం. తతో మనుస్సా దుకూలచుమ్బటకేన పటిగ్గహేసుం’. తేన వుత్తం – ‘‘దేవా పఠమం పటిగ్గణ్హన్తి, పచ్ఛా మనుస్సా’’తి.
౨౮. చత్తారో నం దేవపుత్తాతి చత్తారో మహారాజానో. పటిగ్గహేత్వాతి అజినప్పవేణియా పటిగ్గహేత్వా. మహేసక్ఖోతి మహాతేజో మహాయసో లక్ఖణసమ్పన్నో.
౨౯. విసదోవ నిక్ఖమతీతి యథా అఞ్ఞే సత్తా యోనిమగ్గే లగ్గన్తా భగ్గవిభగ్గా నిక్ఖమన్తి, న ఏవం నిక్ఖమతి, అలగ్గో హుత్వా నిక్ఖమతీతి అత్థో ఉదేనాతి ఉదకేన. కేనచి అసుచినాతి యథా అఞ్ఞే సత్తా కమ్మజవాతేహి ఉద్ధంపాదా అధోసిరా యోనిమగ్గే పక్ఖిత్తా సతపోరిసం నరకపపాతం పతన్తా వియ, తాళచ్ఛిద్దేన నిక్కడ్ఢియమానా హత్థీ వియ మహాదుక్ఖం అనుభవన్తా నానాఅసుచిమక్ఖితావ నిక్ఖమన్తి, న ఏవం బోధిసత్తో. బోధిసత్తఞ్హి కమ్మజవాతా ఉద్ధపాదం అధోసిరం కాతుం న సక్కోన్తి. సో ధమ్మాసనతో ఓతరన్తో ధమ్మకథికో వియ, నిస్సేణితో ఓతరన్తో పురిసో వియ చ ద్వే హత్థే చ ద్వే పాదే చ పసారేత్వా ఠితకోవ మాతుకుచ్ఛిసమ్భవేన కేనచి అసుచినా అమక్ఖితోవ నిక్ఖమతి.
ఉదకస్స ధారాతి ఉదకవట్టియో. తాసు సీతా సువణ్ణకటాహే పతతి ఉణ్హా రజతకటాహే. ఇదఞ్చ పథవితలే కేనచి అసుచినా అసమ్మిస్సం తేసం పానీయపరిభోజనీయఉదకఞ్చేవ అఞ్ఞేహి అసాధారణం కీళాఉదకఞ్చ దస్సేతుం వుత్తం, అఞ్ఞస్స పన సువణ్ణరజతఘటేహి ఆహరియమానఉదకస్స చేవ హంసవత్తకాదిపోక్ఖరణీగతస్స చ ఉదకస్స పరిచ్ఛేదో నత్థి.
౩౧. సమ్పతిజాతోతి ముహుత్తజాతో. పాళియం పన మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తమత్తో వియ దస్సితో, న ఏవం దట్ఠబ్బం. నిక్ఖన్తమత్తఞ్హి నం పఠమం బ్రహ్మానో సువణ్ణజాలేన పటిగ్గణ్హింసు, తేసం హత్థతో చత్తారో మహారాజానో అజినప్పవేణియా, తేసం హత్థతో మనుస్సా దుకూలచుమ్బటకేన. మనుస్సానం హత్థతో ముచ్చిత్వా పథవియం పతిట్ఠితో. సేతమ్హి ఛత్తే అనుధారియమానేతి దిబ్బసేతచ్ఛత్తే అనుధారియమానమ్హి. ఏత్థ చ ఛత్తస్స పరివారాని ఖగ్గాదీని పఞ్చ రాజకకుధభణ్డానిపి ఆగతానేవ. పాళియం పన రాజగమనే రాజా వియ ఛత్తమేవ వుత్తం. తేసు ఛత్తమేవ పఞ్ఞాయతి, న ఛత్తగ్గాహకో. తథా ఖగ్గతాలవణ్టమోరహత్థకవాళబీజనీఉణ్హీసమత్తాయేవ పఞ్ఞాయన్తి, న తేసం గాహకా. సబ్బాని కిర తాని అదిస్సమానరూపా దేవతా గణ్హింసు. వుత్తఞ్చేతం –
‘‘అనేకసాఖఞ్చ సహస్సమణ్డలం,
ఛత్తం మరూ ధారయుమన్తలిక్ఖే;
సువణ్ణదణ్డా విపతన్తి చామరా,
న దిస్సరే చామరఛత్తగాహకా’’తి. (సు. ని. ౬౯౩);
సబ్బా చ దిసాతి ఇదం సత్తపదవీతిహారూపరి ఠితస్స వియ సబ్బదిసానువిలోకనం వుత్తం, న ఖో పనేవం దట్ఠబ్బం. మహాసత్తో హి మనుస్సానం హత్థతో ముచ్చిత్వా పఠవియం పతిట్ఠితో పురత్థిమం దిసం ఓలోకేసి. అనేకాని చక్కవాళసహస్సాని ఏకఙ్గణాని అహేసుం. తత్థ దేవమనుస్సా గన్ధమాలాదీహి పూజయమానా – ‘‘మహాపురిస, ఇధ తుమ్హేహి సదిసోపి నత్థి, కుతో ఉత్తరితరో’’తి ఆహంసు. ఏవం చతస్సో దిసా, చతస్సో అనుదిసా, హేట్ఠా, ఉపరీతి దస దిసా అనువిలోకేత్వా అత్తనా సదిసం అదిస్వా – ‘‘అయం ఉత్తరా దిసా’’తి ఉత్తరాభిముఖో సత్తపదవీతిహారేన అగమాసీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఆసభిన్తి ఉత్తమం. అగ్గోతి గుణేహి సబ్బపఠమో. ఇతరాని ద్వే పదాని ఏతస్సేవ వేవచనాని. అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవోతి పదద్వయేన ఇమస్మిం అత్తభావే పత్తబ్బం అరహత్తం బ్యాకాసి.
ఏత్థ చ సమేహి పాదేహి పథవియా పతిట్ఠానం చతురిద్ధిపాదపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, ఉత్తరాభిముఖభావో మహాజనం అజ్ఝోత్థరిత్వా అభిభవిత్వా గమనస్స పుబ్బనిమిత్తం, సత్తపదగమనం సత్తబోజ్ఝఙ్గరతనపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, దిబ్బసేతచ్ఛత్తధారణం విముత్తివరఛత్తపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, పఞ్చరాజకకుధభణ్డానం పటిలాభో పఞ్చహి విముత్తీహి విముచ్చనస్స పుబ్బనిమిత్తం, సబ్బదిసానువిలోకనం అనావరణఞాణపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, ఆసభివాచాభాసనం అప్పటివత్తియధమ్మచక్కప్పవత్తనస్స పుబ్బనిమిత్తం, ‘‘అయమన్తిమా జాతీ’’తి సీహనాదో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బానస్స పుబ్బనిమిత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇమే వారా పాళియం ఆగతా, సమ్బహులవారో పన నాగతో, ఆహరిత్వా దీపేతబ్బో.
మహాపురిసస్స హి జాతదివసే దససహస్సిలోకధాతు కమ్పి. దససహస్సిలోకధాతుమ్హి దేవతా ఏకచక్కవాళే సన్నిపతింసు. పఠమం దేవా పటిగ్గణ్హింసు, పచ్ఛా మనుస్సా. తన్తిబద్ధా వీణా చమ్మబద్ధా భేరియో చ కేనచి అవాదితా సయమేవ వజ్జింసు. మనుస్సానం అన్దుబన్ధనాదీని ఖణ్డాఖణ్డం ఛిజ్జింసు. సబ్బరోగా వూపసమింసు, అమ్బిలేన ధోతతమ్బమలం వియ విగచ్ఛింసు. జచ్చన్ధా రూపాని పస్సింసు. జచ్చబధిరా సద్దం సుణింసు. పీఠసప్పీ జవసమ్పన్నా అహేసుం. జాతిజళానమ్పి ఏళమూగానం సతి పతిట్ఠాసి. విదేసపక్ఖన్దా నావా సుపట్టనం పాపుణింసు. ఆకాసట్ఠకభూమట్ఠకరతనాని సకతేజోభాసితాని అహేసుం. వేరినో మేత్తచిత్తం పటిలభింసు. అవీచిమ్హి అగ్గి నిబ్బాయి. లోకన్తరేసు ఆలోకో ఉదపాది. నదీసు జలం నప్పవత్తతి. మహాసముద్దే మధురసం ఉదకం అహోసి. వాతో న వాయి. ఆకాసపబ్బతరుక్ఖగతా సకుణా భస్సిత్వా పథవిగతా అహేసుం. చన్దో అతివిరోచి. సూరియో న ఉణ్హో, న సీతలో, నిమ్మలో ఉతుసమ్పన్నో అహోసి. దేవతా అత్తనో అత్తనో విమానద్వారే ఠత్వా అప్ఫోటనసేళనచేలుక్ఖేపాదీహి మహాకీళకం కీళింసు. చాతుద్దీపికమహామేఘో వస్సి. మహాజనం నేవ ఖుదా న పిపాసా పీళేసి. ద్వారకవాటాని సయమేవ వివరింసు. పుప్ఫూపగఫలూపగా రుక్ఖా పుప్ఫఫలాని గణ్హింసు. దససహస్సిలోకధాతు ఏకద్ధజమాలా అహోసి.
తత్రాపి దససహస్సిలోకధాతుకమ్పో సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. దేవతానం ఏకచక్కవాళే సన్నిపాతో ధమ్మచక్కప్పవత్తనకాలే ఏకప్పహారేనేవ సన్నిపతిత్వా ధమ్మం పటిగ్గణ్హనస్స పుబ్బనిమిత్తం. పఠమం దేవతానం పటిగ్గహణం చతున్నం రూపావచరజ్ఝానానం పటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. పచ్ఛా మనుస్సానం పటిగ్గహణం చతున్నం అరూపావచరజ్ఝానానం పటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. తన్తిబద్ధవీణానం సయం వజ్జనం అనుపుబ్బవిహారపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. చమ్మబద్ధభేరీనం వజ్జనం మహతియా ధమ్మభేరియా అనుస్సావనస్స పుబ్బనిమిత్తం. అన్దుబన్ధనాదీనం ఛేదో అస్మిమానసముచ్ఛేదస్స పుబ్బనిమిత్తం. మహాజనస్స రోగవిగమో చతుసచ్చపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. జచ్చన్ధానం రూపదస్సనం దిబ్బచక్ఖుపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. బధిరానం సద్దస్సవనం దిబ్బసోతధాతుపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. పీఠసప్పీనం జవసమ్పదా చతురిద్ధిపాదపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. జళానం సతిపతిట్ఠానం చతుసతిపట్ఠానపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. విదేసపక్ఖన్దనావానం సుపట్టనసమ్పాపుణనం చతుపటిసమ్భిదాధిగమస్స పుబ్బనిమిత్తం. రతనానం సకతేజోభాసితత్తం యం లోకస్స ధమ్మోభాసం దస్సేస్సతి, తస్స పుబ్బనిమిత్తం.
వేరీనం మేత్తచిత్తపటిలాభో చతుబ్రహ్మవిహారపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. అవీచిమ్హి అగ్గినిబ్బాయనం ఏకాదసఅగ్గినిబ్బాయనస్స పుబ్బనిమిత్తం. లోకన్తరికాలోకో అవిజ్జన్ధకారం విధమిత్వా ఞాణాలోకదస్సనస్స పుబ్బనిమిత్తం. మహాసముద్దస్స మధురతా నిబ్బానరసేన ఏకరసభావస్స పుబ్బనిమిత్తం. వాతస్స అవాయనం ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిగతభిన్దనస్స పుబ్బనిమిత్తం. సకుణానం పథవిగమనం మహాజనస్స ఓవాదం సుత్వా పాణేహి సరణగమనస్స పుబ్బనిమిత్తం. చన్దస్స అతివిరోచనం బహుజనకన్తతాయ పుబ్బనిమిత్తం. సూరియస్స ఉణ్హసీతవివజ్జనఉతుసుఖతా కాయికచేతసికసుఖప్పత్తియా పుబ్బనిమిత్తం. దేవతానం విమానద్వారేసు ఠత్వా అప్ఫోటనాదీహి కీళనం బుద్ధభావం పత్వా ఉదానం ఉదానస్స పుబ్బనిమిత్తం. చాతుద్దీపికమహామేఘవస్సనం మహతో ధమ్మమేఘవస్సనస్స పుబ్బనిమిత్తం. ఖుదాపీళనస్స అభావో కాయగతాసతిఅమతపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం. పిపాసాపీళనస్స అభావో విముత్తిసుఖేన సుఖితభావస్స పుబ్బనిమిత్తం. ద్వారకవాటానం సయమేవ వివరణం అట్ఠఙ్గికమగ్గద్వారవివరణస్స పుబ్బనిమిత్తం. రుక్ఖానం పుప్ఫఫలగ్గహణం విముత్తిపుప్ఫేహి పుప్ఫితస్స చ సామఞ్ఞఫలభారభరితభావస్స చ పుబ్బనిమిత్తం. దససహస్సిలోకధాతుయా ఏకద్ధజమాలితా అరియద్ధజమాలమాలితాయ పుబ్బనిమిత్తన్తి వేదితబ్బం. అయం సమ్బహులవారో నామ.
ఏత్థ పఞ్హం పుచ్ఛన్తి – ‘‘యదా మహాపురిసో పథవియం పతిట్ఠహిత్వా ఉత్తరాభిముఖో పదసా గన్త్వా ఆసభిం వాచం అభాసి, తదా కిం పథవియా గతో, ఉదాహు ఆకాసేన; దిస్సమానో గతో, ఉదాహు అదిస్సమానో; అచేలకో గతో, ఉదాహు అలఙ్కతపటియత్తో; దహరో హుత్వా గతో, ఉదాహు మహల్లకో; పచ్ఛాపి కిం తాదిసోవ అహోసి, ఉదాహు పున బాలదారకో’’తి? అయం పన పఞ్హో హేట్ఠాలోహపాసాదే సముట్ఠితో తిపిటకచూళాభయత్థేరేన విస్సజ్జితోవ. థేరో కిర ఏత్థ నియతిపుబ్బేకతకమ్మఇస్సరనిమ్మానవాదవసేన తం తం బహుం వత్వా అవసానే ఏవం బ్యాకరి – ‘‘మహాపురిసో పథవియా గతో, మహాజనస్స పన ఆకాసేన గచ్ఛన్తో వియ అహోసి. దిస్సమానో గతో, మహాజనస్స పన అదిస్సమానో వియ అహోసి. అచేలకో గతో, మహాజనస్స పన అలఙ్కతపటియత్తో వియ ఉపట్ఠాసి. దహరోవ గతో, మహాజనస్స పన సోళసవస్సుద్దేసికో వియ అహోసి. పచ్ఛా పన బాలదారకోవ అహోసి, న తాదిసో’’తి. పరిసా చస్స – ‘‘బుద్ధేన వియ హుత్వా భో థేరేన పఞ్హో కథితో’’తి అత్తమనా అహోసి. లోకన్తరికవారో వుత్తనయో ఏవ.
ఇమా చ పన ఆదితో పట్ఠాయ కథితా సబ్బధమ్మతా సబ్బబోధిసత్తానం హోన్తీతి వేదితబ్బా.
ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణవణ్ణనా
౩౩. అద్దస ఖోతి దుకూలచుమ్బటకే నిపజ్జాపేత్వా ఆనీతం అద్దస. మహాపురిసస్సాతి జాతిగోత్తకులపదేసాదివసేన మహన్తస్స పురిసస్స. ద్వే గతియోతి ద్వే నిట్ఠా, ద్వే నిప్ఫత్తియో. అయఞ్హి గతిసద్దో – ‘‘పఞ్చ ఖో ఇమా, సారిపుత్త, గతియో’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౩) ఏత్థ నిరయాదిభేదాయ సత్తేహి గన్తబ్బగతియా వత్తతి. ‘‘ఇమేసం ఖో అహం భిక్ఖూనం సీలవన్తానం కల్యాణధమ్మానం నేవ జానామి ఆగతిం వా గతిం వా’’తి (మ. ని. ౧.౫౦౮) ఏత్థ అజ్ఝాసయే. ‘‘నిబ్బానం అరహతో గతీ’’తి (పరి. ౩౩౯) ఏత్థ పటిస్సరణే. ‘‘అపి చ త్యాహం బ్రహ్మే గతిఞ్చ పజానామి, జుతిఞ్చ పజానామి ఏవంమహిద్ధికో బకో బ్రహ్మా’’తి (మ. ని. ౧.౫౦౩) ఏత్థ నిప్ఫత్తియం వత్తతి. స్వాయమిధాపి నిప్ఫత్తియం వత్తతీతి వేదితబ్బో. అనఞ్ఞాతి అఞ్ఞా గతి నిప్ఫత్తి నామ నత్థి.
ధమ్మికోతి దసకుసలధమ్మసమన్నాగతో అగతిగమనవిరహితో. ధమ్మరాజాతి ఇదం పురిమపదస్సేవ వేవచనం. ధమ్మేన వా లద్ధరజ్జత్తా ధమ్మరాజా. చాతురన్తోతి పురత్థిమసముద్దాదీనం చతున్నం సముద్దానం వసేన చతురన్తాయ పథవియా ఇస్సరో. విజితావీతి విజితసఙ్గామో. జనపదో అస్మిం థావరియం థిరభావం పత్తోతి జనపదత్థావరియప్పత్తో. చణ్డస్స హి రఞ్ఞో బలిదణ్డాదీహి లోకం పీళయతో మనుస్సా మజ్ఝిమజనపదం ఛడ్డేత్వా పబ్బతసముద్దతీరాదీని నిస్సాయ పచ్చన్తే వాసం కప్పేన్తి. అతిముదుకస్స రఞ్ఞో చోరేహి సాహసికధనవిలోపపీళితా మనుస్సా పచ్చన్తం పహాయ జనపదమజ్ఝే వాసం కప్పేన్తి, ఇతి ఏవరూపే రాజిని జనపదో థిరభావం న పాపుణాతి. ఇమస్మిం పన కుమారే రజ్జం కారయమానే ఏతస్స జనపదో పాసాణపిట్ఠియం ఠపేత్వా అయోపట్టేన పరిక్ఖిత్తో వియ థిరో భవిస్సతీతి దస్సేన్తో – ‘‘జనపదత్థావరియప్పత్తో’’తి ఆహంసు.
సత్తరతనసమన్నాగతోతి ఏత్థ రతిజననట్ఠేన రతనం. అపిచ –
‘‘చిత్తీకతం మహగ్ఘఞ్చ, అతులం దుల్లభదస్సనం;
అనోమసత్తపరిభోగం, రతనం తేన వుచ్చతి’’.
చక్కరతనస్స చ నిబ్బత్తకాలతో పట్ఠాయ అఞ్ఞం దేవట్ఠానం నామ న హోతి, సబ్బే గన్ధపుప్ఫాదీహి తస్సేవ పూజఞ్చ అభివాదనాదీని చ కరోన్తీతి చిత్తీకతట్ఠేన రతనం. చక్కరతనస్స చ ఏత్తకం నామ ధనం అగ్ఘతీతి అగ్ఘో నత్థి, ఇతి మహగ్ఘట్ఠేనాపి రతనం. చక్కరతనఞ్చ అఞ్ఞేహి లోకే విజ్జమానరతనేహి అసదిసన్తి అతులట్ఠేనాపి రతనం. యస్మా చ పన యస్మిం కప్పే బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తి, తస్మింయేవ చక్కవత్తినో ఉప్పజ్జన్తి, బుద్ధా చ కదాచి కరహచి ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా దుల్లభదస్సనట్ఠేనాపి రతనం. తదేతం జాతిరూపకులఇస్సరియాదీహి అనోమస్స ఉళారసత్తస్సేవ ఉప్పజ్జతి, న అఞ్ఞస్సాతి అనోమసత్తపరిభోగట్ఠేనాపి రతనం. యథా చక్కరతనం, ఏవం సేసానిపీతి. ఇమేహి సత్తహి రతనేహి పరివారభావేన చేవ సబ్బభోగూపకరణభావేన చ సమన్నాగతోతి సత్తరతనసమన్నాగతో.
ఇదాని తేసం సరూపతో దస్సనత్థం తస్సిమానీతిఆది వుత్తం. తత్థ చక్కరతనన్తిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపాధిప్పాయో – ద్వేసహస్సదీపపరివారానం చతున్నం మహాదీపానం సిరివిభవం గహేత్వా దాతుం సమత్థం చక్కరతనం పాతుభవతి. తథా పురేభత్తమేవ సాగరపరియన్తం పథవిం అనుసంయాయనసమత్థం వేహాసఙ్గమం హత్థిరతనం, తాదిసమేవ అస్సరతనం, చతురఙ్గసమన్నాగతే అన్ధకారే యోజనప్పమాణం అన్ధకారం విధమిత్వా ఆలోకదస్సనసమత్థం మణిరతనం, ఛబ్బిధదోసవివజ్జితం మనాపచారి ఇత్థిరతనం, యోజనప్పమాణే అన్తోపథవిగతం నిధిం దస్సనసమత్థం గహపతిరతనం, అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా సకలరజ్జమనుసాసనసమత్థం జేట్ఠపుత్తసఙ్ఖాతం పరిణాయకరతనం పాతుభవతి.
పరోసహస్సన్తి అతిరేకసహస్సం. సూరాతి అభీరుకా. వీరఙ్గరూపాతి వీరానం అఙ్గం వీరఙ్గం, వీరియస్సేతం నామం, వీరఙ్గం రూపమేతేసన్తి వీరఙ్గరూపా, వీరియజాతికా వీరియసభావా వీరియమయా అకిలాసునో అహేసుం. దివసమ్పి యుజ్ఝన్తా న కిలమన్తీతి వుత్తం హోతి. సాగరపరియన్తన్తి చక్కవాళపబ్బతం సీమం కత్వా ఠితసముద్దపరియన్తం. అదణ్డేనాతి యే కతాపరాధే సత్తే సతమ్పి సహస్సమ్పి గణ్హన్తి, తే ధనదణ్డేన రజ్జం కారేన్తి. యే ఛేజ్జభేజ్జం అనుసాసన్తి, తే సత్థదణ్డేన. అయం పన దువిధమ్పి దణ్డం పహాయ అదణ్డేన అజ్ఝావసతి. అసత్థేనాతి యే ఏకతోధారాదినా సత్థేన పరం విహేసన్తి, తే సత్థేన రజ్జం కారేన్తి నామ. అయం పన సత్థేన ఖుద్దమక్ఖికాయపి పివనమత్తం లోహితం కస్సచి అనుప్పాదేత్వా ధమ్మేనేవ – ‘‘ఏహి ఖో మహారాజా’’తి ఏవం పటిరాజూహి సమ్పటిచ్ఛితాగమనో వుత్తప్పకారం పథవిం అభివిజినిత్వా అజ్ఝావసతి, అభిభవిత్వా సామీ హుత్వా వసతీతి అత్థో.
ఏవం ఏకం నిప్ఫత్తిం కథేత్వా దుతియం కథేతుం సచే ఖో పనాతిఆది వుత్తం. తత్థ రాగదోసమోహమానదిట్ఠికిలేసతణ్హాసఙ్ఖాతం ఛదనం ఆవరణం వివటం విద్ధంసితం వివటకం ఏతేనాతి వివటచ్ఛదో. ‘‘వివట్టచ్ఛదా’’తిపి పాఠో, అయమేవ అత్థో.
౩౫. ఏవం దుతియం నిప్ఫత్తిం కథేత్వా తాసం నిమిత్తభూతాని లక్ఖణాని దస్సేతుం అయఞ్హి, దేవ, కుమారోతిఆది వుత్తం. తత్థ సుప్పతిట్ఠితపాదోతి యథా అఞ్ఞేసం భూమియం పాదం ఠపేన్తానం అగ్గపాదతలం వా పణ్హి వా పస్సం వా పఠమం ఫుసతి, వేమజ్ఝే వా పన ఛిద్దం హోతి, ఉక్ఖిపన్తానం అగ్గతలాదీసు ఏకకోట్ఠాసోవ పఠమం ఉట్ఠహతి, న ఏవమస్స. అస్స పన సువణ్ణపాదుకతలమివ ఏకప్పహారేనేవ సకలం పాదతలం భూమిం ఫుసతి, ఏకప్పహారేనేవ భూమితో ఉట్ఠహతి. తస్మా అయం సుప్పతిట్ఠితపాదో.
చక్కానీతి ద్వీసు పాదతలేసు ద్వే చక్కాని, తేసం అరా చ నేమి చ నాభి చ పాళియం వుత్తావ. సబ్బాకారపరిపూరానీతి ఇమినా పన అయం విసేసో వేదితబ్బో, తేసం కిర చక్కానం పాదతలస్స మజ్ఝే నాభి దిస్సతి, నాభిపరిచ్ఛిన్నా వట్టలేఖా దిస్సతి, నాభిముఖపరిక్ఖేపపట్టో దిస్సతి, పనాళిముఖం దిస్సతి, అరా దిస్సన్తి, అరేసు వట్టిలేఖా దిస్సన్తి, నేమిమణికా దిస్సన్తి. ఇదం తావ పాళియం ఆగతమేవ. సమ్బహులవారో పన అనాగతో, సో ఏవం దట్ఠబ్బో – సత్తి, సిరివచ్ఛో, నన్ది, సోవత్తికో, వటంసకో, వడ్ఢమానకం, మచ్ఛయుగళం, భద్దపీఠం, అఙ్కుసకో, పాసాదో, తోరణం, సేతచ్ఛత్తం, ఖగ్గో, తాలవణ్టం, మోరహత్థకో, వాళబీజనీ, ఉణ్హీసం, మణి, పత్తో, సుమనదామం, నీలుప్పలం, రత్తుప్పలం, సేతుప్పలం, పదుమం, పుణ్డరీకం, పుణ్ణఘటో, పుణ్ణపాతి, సముద్దో, చక్కవాళో, హిమవా, సినేరు, చన్దిమసూరియా, నక్ఖత్తాని, చత్తారో మహాదీపా, ద్విపరిత్తదీపసహస్సాని, అన్తమసో చక్కవత్తిరఞ్ఞో పరిసం ఉపాదాయ సబ్బో చక్కలక్ఖణస్సేవ పరివారో.
ఆయతపణ్హీతి దీఘపణ్హి, పరిపుణ్ణపణ్హీతి అత్థో. యథా హి అఞ్ఞేసం అగ్గపాదో దీఘో హోతి, పణ్హిమత్థకే జఙ్ఘా పతిట్ఠాతి, పణ్హిం తచ్ఛేత్వా ఠపితా వియ హోతి, న ఏవం మహాపురిసస్స. మహాపురిసస్స పన చతూసు కోట్ఠాసేసు ద్వే కోట్ఠాసా అగ్గపాదో హోతి, తతియే కోట్ఠాసే జఙ్ఘా పతిట్ఠాతి, చతుత్థకోట్ఠాసే ఆరగ్గేన వట్టేత్వా ఠపితా వియ రత్తకమ్బలగేణ్డుకసదిసా పణ్హి హోతి.
దీఘఙ్గులీతి యథా అఞ్ఞేసం కాచి అఙ్గులియో దీఘా హోన్తి, కాచి రస్సా, న ఏవం మహాపురిసస్స. మహాపురిసస్స పన మక్కటస్సేవ దీఘా హత్థపాదఙ్గులియో మూలే థూలా, అనుపుబ్బేన గన్త్వా అగ్గే తనుకా, నియ్యాసతేలేన మద్దిత్వా వట్టితహరితాలవట్టిసదిసా హోన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘దీఘఙ్గులీ’’తి.
ముదుతలునహత్థపాదోతి సప్పిమణ్డే ఓసారేత్వా ఠపితం సతవారవిహతకప్పాసపటలం వియ ముదు. యథా చ ఇదాని జాతమత్తస్స, ఏవం వుడ్ఢకాలేపి ముదుతలునాయేవ భవిస్సన్తి, ముదుతలునా హత్థపాదా ఏతస్సాతి ముదుతలునహత్థపాదో.
జాలహత్థపాదోతి న చమ్మేన పటిబద్ధఅఙ్గులన్తరో. ఏదిసో హి ఫణహత్థకో పురిసదోసేన ఉపహతో పబ్బజ్జం న పటిలభతి. మహాపురిసస్స పన చతస్సో హత్థఙ్గులియో పఞ్చపి పాదఙ్గులియో ఏకప్పమాణా హోన్తి, తాసం ఏకప్పమాణతాయ యవలక్ఖణం అఞ్ఞమఞ్ఞం పటివిజ్ఝిత్వా తిట్ఠతి. అథస్స హత్థపాదా కుసలేన వడ్ఢకినా యోజితజాలవాతపానసదిసా హోన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘జాలహత్థపాదో’’తి.
ఉద్ధం పతిట్ఠితగోప్ఫకత్తా ఉస్సఙ్ఖా పాదా అస్సాతి ఉస్సఙ్ఖపాదో. అఞ్ఞేసఞ్హి పిట్ఠిపాదే గోప్ఫకా హోన్తి, తేన తేసం పాదా ఆణిబద్ధా వియ బద్ధా హోన్తి, న యథాసుఖం పరివట్టన్తి, గచ్ఛన్తానం పాదతలానిపి న దిస్సన్తి. మహాపురిసస్స పన ఆరుహిత్వా ఉపరి గోప్ఫకా పతిట్ఠహన్తి, తేనస్స నాభితో పట్ఠాయ ఉపరిమకాయో నావాయ ఠపితసువణ్ణపటిమా వియ నిచ్చలో హోతి, అధోకాయోవ ఇఞ్జతి, సుఖేన పాదా పరివట్టన్తి, పురతోపి పచ్ఛతోపి ఉభయపస్సేసుపి ఠత్వా పస్సన్తానం పాదతలాని పఞ్ఞాయన్తి, న హత్థీనం వియ పచ్ఛతోయేవ.
ఏణిజఙ్ఘోతి ఏణిమిగసదిసజఙ్ఘో మంసుస్సదేన పరిపుణ్ణజఙ్ఘో, న ఏకతో బద్ధపిణ్డికమంసో, సమన్తతో సమసణ్ఠితేన మంసేన పరిక్ఖిత్తాహి సువట్టితాహి సాలిగబ్భయవగబ్భసదిసాహి జఙ్ఘాహి సమన్నాగతోతి అత్థో.
అనోనమన్తోతి అనమన్తో, ఏతేనస్స అఖుజ్జఅవామనభావో దీపితో. అవసేసజనా హి ఖుజ్జా వా హోన్తి వామనా వా. ఖుజ్జానం ఉపరిమకాయో అపరిపుణ్ణో హోతి, వామనానం హేట్ఠిమకాయో. తే అపరిపుణ్ణకాయత్తా న సక్కోన్తి అనోనమన్తా జణ్ణుకాని పరిమజ్జితుం. మహాపురిసో పన పరిపుణ్ణఉభయకాయత్తా సక్కోతి.
కోసోహితవత్థగుయ్హోతి ఉసభవారణాదీనం వియ సువణ్ణపదుమకణ్ణికసదిసేహి కోసేహి ఓహితం పటిచ్ఛన్నం వత్థగుయ్హం అస్సాతి కోసోహితవత్థగుయ్హో. వత్థగుయ్హన్తి వత్థేన గుహితబ్బం అఙ్గజాతం వుచ్చతి.
సువణ్ణవణ్ణోతి జాతిహిఙ్గులకేన మజ్జిత్వా దీపిదాఠాయ ఘంసిత్వా గేరుకపరికమ్మం కత్వా ఠపితఘనసువణ్ణరూపసదిసోతి అత్థో. ఏతేనస్స ఘనసినిద్ధసణ్హసరీరతం దస్సేత్వా ఛవివణ్ణదస్సనత్థం కఞ్చనసన్నిభత్తచోతి వుత్తం. పురిమస్స వా వేవచనమేతం.
రజోజల్లన్తి రజో వా మలం వా. న ఉపలిమ్పతీతి న లగ్గతి పదుమపలాసతో ఉదకబిన్దు వియ వివట్టతి. హత్థధోవనాదీని పన ఉతుగ్గహణత్థాయ చేవ దాయకానం పుఞ్ఞఫలత్థాయ చ బుద్ధా కరోన్తి, వత్తసీసేనాపి చ కరోన్తియేవ. సేనాసనం పవిసన్తేన హి భిక్ఖునా పాదే ధోవిత్వా పవిసితబ్బన్తి వుత్తమేతం.
ఉద్ధగ్గలోమోతి ఆవట్టపరియోసానే ఉద్ధగ్గాని హుత్వా ముఖసోభం ఉల్లోకయమానాని వియ ఠితాని లోమాని అస్సాతి ఉద్ధగ్గలోమో.
బ్రహ్ముజుగత్తోతి బ్రహ్మా వియ ఉజుగత్తో, ఉజుమేవ ఉగ్గతదీఘసరీరో భవిస్సతి. యేభుయ్యేన హి సత్తా ఖన్ధే కటియం జాణూసూతి తీసు ఠానేసు నమన్తి, తే కటియం నమన్తా పచ్ఛతో నమన్తి, ఇతరేసు ద్వీసు ఠానేసు పురతో. దీఘసరీరా పన ఏకే పస్సవఙ్కా హోన్తి, ఏకే ముఖం ఉన్నమేత్వా నక్ఖత్తాని గణయన్తా వియ చరన్తి, ఏకే అప్పమంసలోహితా సూలసదిసా హోన్తి, ఏకే పురతో పబ్భారా హోన్తి, పవేధమానా గచ్ఛన్తి. అయం పన ఉజుమేవ ఉగ్గన్త్వా దీఘప్పమాణో దేవనగరే ఉస్సితసువణ్ణతోరణం వియ భవిస్సతీతి దీపేన్తి. యథా చేతం, ఏవం యం యం జాతమత్తస్స సబ్బసో అపరిపుణ్ణం మహాపురిసలక్ఖణం హోతి, తం తం ఆయతిం తథాభావితం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
సత్తుస్సదోతి ద్వే హత్థపిట్ఠియో ద్వే పాదపిట్ఠియో ద్వే అంసకూటాని ఖన్ధోతి ఇమేసు సత్తసు ఠానేసు పరిపుణ్ణో మంసుస్సదో అస్సాతి సత్తుస్సదో. అఞ్ఞేసం పన హత్థపాదపిట్ఠాదీసు సిరాజాలం పఞ్ఞాయతి, అంసకూటక్ఖన్ధేసు అట్ఠికోటియో. తే మనుస్సా పేతా వియ ఖాయన్తి, న తథా మహాపురిసో, మహాపురిసో పన సత్తసు ఠానేసు పరిపుణ్ణమంసుస్సదత్తా నిగూళ్హసిరాజాలేహి హత్థపిట్ఠాదీహి వట్టేత్వా సుట్ఠపితసువణ్ణాళిఙ్గసదిసేన ఖన్ధేన సిలారూపకం వియ ఖాయతి, చిత్తకమ్మరూపకం వియ చ ఖాయతి.
సీహస్స పుబ్బద్ధం వియ కాయో అస్సాతి సీహపుబ్బద్ధకాయో. సీహస్స హి పురత్థిమకాయోవ పరిపుణ్ణో హోతి, పచ్ఛిమకాయో అపరిపుణ్ణో. మహాపురిసస్స పన సీహస్స పుబ్బద్ధకాయో వియ సబ్బో కాయో పరిపుణ్ణో. సోపి సీహస్సేవ తత్థ తత్థ వినతున్నతాదివసేన దుస్సణ్ఠితవిసణ్ఠితో న హోతి, దీఘయుత్తట్ఠానే పన దీఘో, రస్సథూలకిసపుథులఅనువట్టితయుత్తట్ఠానేసు తథావిధోవ హోతి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –
‘‘మనాపియేవ ఖో, భిక్ఖవే, కమ్మవిపాకే పచ్చుపట్ఠితే యేహి అఙ్గేహి దీఘేహి సోభతి, తాని అఙ్గాని దీఘాని సణ్ఠన్తి. యేహి అఙ్గేహి రస్సేహి సోభతి, తాని అఙ్గాని రస్సాని సణ్ఠన్తి. యేహి అఙ్గేహి థూలేహి సోభతి, తాని అఙ్గాని థూలాని సణ్ఠన్తి. యేహి అఙ్గేహి కిసేహి సోభతి, తాని అఙ్గాని కిసాని సణ్ఠన్తి. యేహి అఙ్గేహి పుథులేహి సోభతి, తాని అఙ్గాని పుథులాని సణ్ఠన్తి. యేహి అఙ్గేహి వట్టేహి సోభతి, తాని అఙ్గాని వట్టాని సణ్ఠన్తీ’’తి.
ఇతి నానాచిత్తేన పుఞ్ఞచిత్తేన చిత్తితో దసహి పారమీహి సజ్జితో మహాపురిసస్స అత్తభావో, లోకే సబ్బసిప్పినో వా సబ్బఇద్ధిమన్తో వా పతిరూపకమ్పి కాతుం న సక్కోన్తి.
చితన్తరంసోతి అన్తరంసం వుచ్చతి ద్విన్నం కోట్టానం అన్తరం, తం చితం పరిపుణ్ణం అన్తరంసం అస్సాతి చితన్తరంసో. అఞ్ఞేసఞ్హి తం ఠానం నిన్నం హోతి, ద్వే పిట్ఠికోట్టా పాటియేక్కా పఞ్ఞాయన్తి. మహాపురిసస్స పన కటితో పట్ఠాయ మంసపటలం యావ ఖన్ధా ఉగ్గమ్మ సముస్సితసువణ్ణఫలకం వియ పిట్ఠిం ఛాదేత్వా పతిట్ఠితం.
నిగ్రోధపరిమణ్డలోతి నిగ్రోధో వియ పరిమణ్డలో. యథా పఞ్ఞాసహత్థతాయ వా సతహత్థతాయ వా సమక్ఖన్ధసాఖో నిగ్రోధో దీఘతోపి విత్థారతోపి ఏకప్పమాణోవ హోతి, ఏవం కాయతోపి బ్యామతోపి ఏకప్పమాణో. యథా అఞ్ఞేసం కాయో దీఘో వా హోతి బ్యామో వా, న ఏవం విసమప్పమాణోతి అత్థో. తేనేవ యావతక్వస్స కాయోతిఆది వుత్తం. తత్థ యావతకో అస్సాతి యావతక్వస్స.