నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
దీఘనికాయే
పాథికవగ్గట్ఠకథా
౧. పాథికసుత్తవణ్ణనా
సునక్ఖత్తవత్థువణ్ణనా
౧. ఏవం మే సుతం…పే… మల్లేసు విహరతీతి పాథికసుత్తం. తత్రాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా. మల్లేసు విహరతీతి మల్లా నామ జానపదినో రాజకుమారా, తేసం నివాసో ఏకోపి జనపదో రుళ్హీసద్దేన ‘‘మల్లా’’తి వుచ్చతి, తస్మిం మల్లేసు జనపదే. ‘‘అనుపియం నామ మల్లానం నిగమో’’తి అనుపియన్తి ఏవంనామకో మల్లానం జనపదస్స ఏకో నిగమో, తం గోచరగామం కత్వా ఏకస్మిం ఛాయూదకసమ్పన్నే వనసణ్డే విహరతీతి అత్థో. అనోపియన్తిపి పాఠో. పావిసీతి పవిట్ఠో. భగవా పన న తావ పవిట్ఠో, పవిసిస్సామీతి నిక్ఖన్తత్తా పన పావిసీతి వుత్తో. యథా కిం, యథా ‘‘గామం గమిస్సామీ’’తి నిక్ఖన్తో పురిసో తం గామం అపత్తోపి ‘‘కుహిం ఇత్థన్నామో’’తి వుత్తే ‘‘గామం గతో’’తి వుచ్చతి, ఏవం. ఏతదహోసీతి గామసమీపే ఠత్వా సూరియం ఓలోకేన్తస్స ఏతదహోసి. అతిప్పగో ఖోతి అతివియ పగో ఖో, న తావ కులేసు యాగుభత్తం నిట్ఠితన్తి. కిం పన భగవా కాలం అజానిత్వా నిక్ఖన్తోతి? న అజానిత్వా. పచ్చూసకాలేయేవ హి భగవా ఞాణజాలం పత్థరిత్వా లోకం వోలోకేన్తో ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠం భగ్గవగోత్తం ఛన్నపరిబ్బాజకం దిస్వా ‘‘అజ్జాహం ఇమస్స పరిబ్బాజకస్స మయా పుబ్బే కతకారణం సమాహరిత్వా ధమ్మం కథేస్సామి, సా ధమ్మకథా అస్స మయి పసాదప్పటిలాభవసేన సఫలా భవిస్సతీ’’తి ఞత్వావ పరిబ్బాజకారామం పవిసితుకామో అతిప్పగోవ నిక్ఖమి. తస్మా తత్థ పవిసితుకామతాయ ఏవం చిత్తం ఉప్పాదేసి.
౨. ఏతదవోచాతి భగవన్తం దిస్వా మానథద్ధతం అకత్వా సత్థారం పచ్చుగ్గన్త్వా ఏతం ఏతు ఖో, భన్తేతిఆదికం వచనం అవోచ. ఇమం పరియాయన్తి ఇమం వారం, అజ్జ ఇమం ఆగమనవారన్తి అత్థో. కిం పన భగవా పుబ్బేపి తత్థ గతపుబ్బోతి? న గతపుబ్బో, లోకసముదాచారవసేన పన ఏవమాహ. లోకియా హి చిరస్సం ఆగతమ్పి అనాగతపుబ్బమ్పి మనాపజాతికం ఆగతం దిస్వా ‘‘కుతో భవం ఆగతో, చిరస్సం భవం ఆగతో, కథం తే ఇధాగమనమగ్గో ఞాతో, కిం మగ్గమూళ్హోసీ’’తిఆదీని వదన్తి. తస్మా అయమ్పి లోకసముదాచారవసేన ఏవమాహాతి వేదితబ్బో. ఇదమాసనన్తి అత్తనో నిసిన్నాసనం పప్ఫోటేత్వా సమ్పాదేత్వా దదమానో ఏవమాహ. సునక్ఖత్తో లిచ్ఛవిపుత్తోతి సునక్ఖత్తో నామ లిచ్ఛవిరాజపుత్తో. సో కిర తస్స గిహిసహాయో హోతి, కాలేన కాలం తస్స సన్తికం గచ్ఛతి. పచ్చక్ఖాతోతి ‘‘పచ్చక్ఖామి దానాహం, భన్తే, భగవన్తం న దానాహం, భన్తే, భగవన్తం ఉద్దిస్స విహరిస్సామీ’’తి ఏవం పటిఅక్ఖాతో నిస్సట్ఠో పరిచ్చత్తో.
౩. భగవన్తం ఉద్దిస్సాతి భగవా మే సత్థా ‘‘భగవతో అహం ఓవాదం పటికరోమీ’’తి ఏవం అపదిసిత్వా. కో సన్తో కం పచ్చాచిక్ఖసీతి యాచకో వా యాచితకం పచ్చాచిక్ఖేయ్య, యాచితకో వా యాచకం. త్వం పన నేవ యాచకో న యాచితకో, ఏవం సన్తే, మోఘపురిస, కో సన్తో కో సమానో కం పచ్చాచిక్ఖసీతి దస్సేతి. పస్స మోఘపురిసాతి పస్స తుచ్ఛపురిస. యావఞ్చ తే ఇదం అపరద్ధన్తి యత్తకం ఇదం తవ అపరద్ధం, యత్తకో తే అపరాధో తత్తకో దోసోతి ఏవాహం భగ్గవ తస్స దోసం ఆరోపేసిన్తి దస్సేతి.
౪. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాతి పఞ్చసీలదససీలసఙ్ఖాతా మనుస్సధమ్మాఉత్తరి. ఇద్ధిపాటిహారియన్తి ఇద్ధిభూతం పాటిహారియం. కతే వాతి కతమ్హి వా. యస్సత్థాయాతి యస్స దుక్ఖక్ఖయస్స అత్థాయ. సో నియ్యాతి తక్కరస్సాతి సో ధమ్మో తక్కరస్స యథా మయా ధమ్మో దేసితో, తథా కారకస్స సమ్మా పటిపన్నస్స పుగ్గలస్స సబ్బవట్టదుక్ఖక్ఖయాయ అమతనిబ్బానసచ్ఛికిరియాయ గచ్ఛతి, న గచ్ఛతి, సంవత్తతి, న సంవత్తతీతి పుచ్ఛతి. తత్ర సునక్ఖత్తాతి తస్మిం సునక్ఖత్త మయా దేసితే ధమ్మే తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయ సంవత్తమానే కిం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా ఇద్ధిపాటిహారియం కతం కరిస్సతి, కో తేన కతేన అత్థో. తస్మిఞ్హి కతేపి అకతేపి మమ సాసనస్స పరిహాని నత్థి, దేవమనుస్సానఞ్హి అమతనిబ్బానసమ్పాపనత్థాయ అహం పారమియో పూరేసిం, న పాటిహారియకరణత్థాయాతి పాటిహారియస్స నిరత్థకతం దస్సేత్వా ‘‘పస్స, మోఘపురిసా’’తి దుతియం దోసం ఆరోపేసి.
౫. అగ్గఞ్ఞన్తి లోకపఞ్ఞత్తిం. ‘‘ఇదం నామ లోకస్స అగ్గ’’న్తి ఏవం జానితబ్బమ్పి అగ్గం మరియాదం న తం పఞ్ఞపేతీతి వదతి. సేసమేత్థ అనన్తరవాదానుసారేనేవ వేదితబ్బం.
౬. అనేకపరియాయేన ఖోతి ఇదం కస్మా ఆరద్ధం. సునక్ఖత్తో కిర ‘‘భగవతో గుణం మక్ఖేస్సామి, ‘‘దోసం పఞ్ఞపేస్సామీ’’తి ఏత్తకం విప్పలపిత్వా భగవతో కథం సుణన్తో అప్పతిట్ఠో నిరవో అట్ఠాసి.
అథ భగవా – ‘‘సునక్ఖత్త, ఏవం త్వం మక్ఖిభావే ఠితో సయమేవ గరహం పాపుణిస్ససీ’’తి మక్ఖిభావే ఆదీనవదస్సనత్థం అనేకపరియాయేనాతిఆదిమాహ. తత్థ అనేకపరియాయేనాతి అనేకకారణేన. వజ్జిగామేతి వజ్జిరాజానం గామే, వేసాలీనగరే నో విసహీతి నాసక్ఖి. సో అవిసహన్తోతి సో సునక్ఖత్తో యస్స పుబ్బే తిణ్ణం రతనానం వణ్ణం కథేన్తస్స ముఖం నప్పహోతి, సో దాని తేనేవ ముఖేన అవణ్ణం కథేతి, అద్ధా అవిసహన్తో అసక్కోన్తో బ్రహ్మచరియం చరితుం అత్తనో బాలతాయ అవణ్ణం కథేత్వా హీనాయావత్తో. బుద్ధో పన సుబుద్ధోవ, ధమ్మో స్వాక్ఖాతోవ, సఙ్ఘో సుప్పటిపన్నోవ. ఏవం తీణి రతనాని థోమేన్తా మనుస్సా తుయ్హేవ దోసం దస్సేస్సన్తీతి. ఇతి ఖో తేతి ఏవం ఖో తే, సునక్ఖత్త, వత్తారో భవిస్సన్తి. తతో ఏవం దోసే ఉప్పన్నే సత్థా అతీతానాగతే అప్పటిహతఞాణో, మయ్హం ఏవం దోసో ఉప్పజ్జిస్సతీతి జానన్తోపి పురేతరం న కథేసీతి వత్తుం న లచ్ఛసీతి దస్సేతి. అపక్కమేవాతి అపక్కమియేవ, అపక్కన్తో వా చుతోతి అత్థో. యథా తం ఆపాయికోతి యథా అపాయే నిబ్బత్తనారహో సత్తో అపక్కమేయ్య, ఏవమేవ అపక్కమీతి అత్థో.
కోరక్ఖత్తియవత్థువణ్ణనా
౭. ఏకమిదాహన్తి ఇమినా కిం దస్సేతి? ఇదం సుత్తం ద్వీహి పదేహి ఆబద్ధం ఇద్ధిపాటిహారియం న కరోతీతి చ అగ్గఞ్ఞం న పఞ్ఞపేతీతి చ. తత్థ ‘‘అగ్గఞ్ఞం న పఞ్ఞపేతీ’’తి ఇదం పదం సుత్తపరియోసానే దస్సేస్సతి. ‘‘పాటిహారియం న కరోతీ’’తి ఇమస్స పన పదస్స అనుసన్ధిదస్సనవసేన అయం దేసనా ఆరద్ధా.
తత్థ ఏకమిదాహన్తి ఏకస్మిం అహం. సమయన్తి సమయే, ఏకస్మిం కాలే అహన్తి అత్థో. థూలూసూతి థూలూ నామ జనపదో, తత్థ విహరామి. ఉత్తరకా నామాతి ఇత్థిలిఙ్గవసేన ఉత్తరకాతి ఏవంనామకో థూలూనం జనపదస్స నిగమో, తం నిగమం గోచరగామం కత్వాతి అత్థో. అచేలోతి నగ్గో. కోరక్ఖత్తియోతి అన్తోవఙ్కపాదో ఖత్తియో. కుక్కురవతికోతి సమాదిన్నకుక్కురవతో సునఖో వియ ఘాయిత్వా ఖాదతి, ఉద్ధనన్తరే నిపజ్జతి, అఞ్ఞమ్పి సునఖకిరియమేవ కరోతి. చతుక్కుణ్డికోతి చతుసఙ్ఘట్టితో ద్వే జాణూని ద్వే చ కప్పరే భూమియం ఠపేత్వా విచరతి. ఛమానికిణ్ణన్తి భూమియం నికిణ్ణం పక్ఖిత్తం ఠపితం. భక్ఖసన్తి భక్ఖం యంకిఞ్చి ఖాదనీయం భోజనీయం. ముఖేనేవాతి హత్థేన అపరామసిత్వా ఖాదనీయం ముఖేనేవ ఖాదతి, భోజనీయమ్పి ముఖేనేవ భుఞ్జతి. సాధురూపోతి సున్దరరూపో. అయం సమణోతి అయం అరహతం సమణో ఏకోతి. తత్థ వతాతి పత్థనత్థే నిపాతో. ఏవం కిరస్స పత్థనా అహోసి ‘‘ఇమినా సమణేన సదిసో అఞ్ఞో సమణో నామ నత్థి, అయఞ్హి అప్పిచ్ఛతాయ వత్థం న నివాసేతి, ‘ఏస పపఞ్చో’తి మఞ్ఞమానో భిక్ఖాభాజనమ్పి న పరిహరతి, ఛమానికిణ్ణమేవ ఖాదతి, అయం సమణో నామ. మయం పన కిం సమణా’’తి? ఏవం సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స పచ్ఛతో చరన్తోవ ఇమం పాపకం వితక్కం వితక్కేసి.
ఏతదవోచాతి భగవా కిర చిన్తేసి ‘‘అయం సునక్ఖత్తో పాపజ్ఝాసయో, కిం ను ఇమం దిస్వా చిన్తేసీ’’తి? అథేవం చిన్తేన్తో తస్స అజ్ఝాసయం విదిత్వా ‘‘అయం మోఘపురిసో మాదిసస్స సబ్బఞ్ఞునో పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తో అచేలం అరహాతి మఞ్ఞతి, ఇధేవ దానాయం బాలో నిగ్గహం అరహతీ’’తి అనివత్తిత్వావ ఏతం త్వమ్పి నామాతిఆదివచనమవోచ. తత్థ త్వమ్పి నామాతి గరహత్థే పికారో. గరహన్తో హి నం భగవా ‘‘త్వమ్పి నామా’’తి ఆహ. ‘‘త్వమ్పి నామ ఏవం హీనజ్ఝాసయో, అహం సమణో సక్యపుత్తియోతి ఏవం పటిజానిస్ససీ’’తి అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. కిం పన మం, భన్తేతి మయ్హం, భన్తే, కిం గారయ్హం దిస్వా భగవా ‘‘ఏవమాహా’’తి పుచ్ఛతి. అథస్స భగవా ఆచిక్ఖన్తో ‘‘నను తే’’తిఆదిమాహ. మచ్ఛరాయతీతి ‘‘మా అఞ్ఞస్స అరహత్తం హోతూ’’తి కిం భగవా ఏవం అరహత్తస్స మచ్ఛరాయతీతి పుచ్ఛతి. న ఖో అహన్తి అహం, మోఘపురిస, సదేవకస్స లోకస్స అరహత్తప్పటిలాభమేవ పచ్చాసీసామి, ఏతదత్థమేవ మే బహూని దుక్కరాని కరోన్తేన పారమియో పూరితా, న ఖో అహం, మోఘపురిస, అరహత్తస్స మచ్ఛరాయామి. పాపకం దిట్ఠిగతన్తి న అరహన్తం అరహాతి, అరహన్తే చ అనరహన్తోతి ఏవం తస్స దిట్ఠి ఉప్పన్నా. తం సన్ధాయ ‘‘పాపకం దిట్ఠిగత’’న్తి ఆహ. యం ఖో పనాతి యం ఏతం అచేలం ఏవం మఞ్ఞసి. సత్తమం దివసన్తి సత్తమే దివసే. అలసకేనాతి అలసకబ్యాధినా. కాలఙ్కరిస్సతీతి ఉద్ధుమాతఉదరో మరిస్సతి.
కాలకఞ్చికాతి తేసం అసురానం నామం. తేసం కిర తిగావుతో అత్తభావో అప్పమంసలోహితో పురాణపణ్ణసదిసో కక్కటకానం వియ అక్ఖీని నిక్ఖమిత్వా మత్థకే తిట్ఠన్తి, ముఖం సూచిపాసకసదిసం మత్థకస్మింయేవ హోతి, తేన ఓణమిత్వా గోచరం గణ్హన్తి. బీరణత్థమ్బకేతి బీరణతిణత్థమ్బో తస్మిం సుసానే అత్థి, తస్మా తం బీరణత్థమ్బకన్తి వుచ్చతి.
తేనుపసఙ్కమీతి భగవతి ఏత్తకం వత్వా తస్మిం గామే పిణ్డాయ చరిత్వా విహారం గతే విహారా నిక్ఖమిత్వా ఉపసఙ్కమి. యేన త్వన్తి యేన కారణేన త్వం. యస్మాపి భగవతా బ్యాకతో, తస్మాతి అత్థో. మత్తం మత్తన్తి పమాణయుత్తం పమాణయుత్తం. ‘‘మన్తా మన్తా’’తిపి పాఠో, పఞ్ఞాయ ఉపపరిక్ఖిత్వా ఉపపరిక్ఖిత్వాతి అత్థో. యథా సమణస్స గోతమస్సాతి యథా సమణస్స గోతమస్స మిచ్ఛా వచనం అస్స, తథా కరేయ్యాసీతి ఆహ. ఏవం వుత్తే అచేలో సునఖో వియ ఉద్ధనట్ఠానే నిపన్నో సీసం ఉక్ఖిపిత్వా అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేన్తో కిం కథేసి ‘‘సమణో నామ గోతమో అమ్హాకం వేరీ విసభాగో, సమణస్స గోతమస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ మయం సూరియే ఉగ్గతే ఖజ్జోపనకా వియ జాతా. సమణో గోతమో అమ్హే, ఏవం వాచం వదేయ్య అఞ్ఞథా వా. వేరినో పన కథా నామ తచ్ఛా న హోతి, గచ్ఛ త్వం అహమేత్థ కత్తబ్బం జానిస్సామీ’’తి వత్వా పునదేవ నిపజ్జి.
౮. ఏకద్వీహికాయాతి ఏకం ద్వేతి వత్వా గణేసి. యథా తన్తి యథా అసద్దహమానో కోచి గణేయ్య, ఏవం గణేసి. ఏకదివసఞ్చ తిక్ఖత్తుం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకో దివసో అతీతో, ద్వే దివసా అతీతాతి ఆరోచేసి. సత్తమం దివసన్తి సో కిర సునక్ఖత్తస్స వచనం సుత్వా సత్తాహం నిరాహారోవ అహోసి. అథస్స సత్తమే దివసే ఏకో ఉపట్ఠాకో ‘‘అమ్హాకం కులూపకసమణస్స అజ్జ సత్తమో దివసో గేహం అనాగచ్ఛన్తస్స అఫాసు ను ఖో జాత’’న్తి సూకరమంసం పచాపేత్వా భత్తమాదాయ గన్త్వా పురతో భూమియం నిక్ఖిపి. అచేలో దిస్వా చిన్తేసి ‘‘సమణస్స గోతమస్స కథా తచ్ఛా వా అతచ్ఛా వా హోతు, ఆహారం పన ఖాదిత్వా సుహితస్స మే మరణమ్పి సుమరణ’’న్తి ద్వే హత్థే జణ్ణుకాని చ భూమియం ఠపేత్వా కుచ్ఛిపూరం భుఞ్జి. సో రత్తిభాగే జీరాపేతుం అసక్కోన్తో అలసకేన కాలమకాసి. సచేపి హి సో ‘‘న భుఞ్జేయ్య’’న్తి చిన్తేయ్య, తథాపి తం దివసం భుఞ్జిత్వా అలసకేన కాలం కరేయ్య. అద్వేజ్ఝవచనా హి తథాగతాతి.
బీరణత్థమ్బకేతి తిత్థియా కిర ‘‘కాలఙ్కతో కోరక్ఖత్తియో’’తి సుత్వా దివసాని గణేత్వా ఇదం తావ సచ్చం జాతం, ఇదాని నం అఞ్ఞత్థ ఛడ్డేత్వా ‘‘ముసావాదేన సమణం గోతమం నిగ్గణ్హిస్సామా’’తి గన్త్వా తస్స సరీరం వల్లియా బన్ధిత్వా ఆకడ్ఢన్తా ‘‘ఏత్థ ఛడ్డేస్సామ, ఏత్థ ఛడ్డేస్సామా’’తి గచ్ఛన్తి. గతగతట్ఠానం అఙ్గణమేవ హోతి. తే కడ్ఢమానా బీరణత్థమ్బకసుసానంయేవ గన్త్వా సుసానభావం ఞత్వా ‘‘అఞ్ఞత్థ ఛడ్డేస్సామా’’తి ఆకడ్ఢింసు. అథ నేసం వల్లి ఛిజ్జిత్థ, పచ్ఛా చాలేతుం నాసక్ఖింసు. తే తతోవ పక్కన్తా. తేన వుత్తం – ‘‘బీరణత్థమ్బకే సుసానే ఛడ్డేసు’’న్తి.
౯. తేనుపసఙ్కమీతి కస్మా ఉపసఙ్కమి? సో కిర చిన్తేసి ‘‘అవసేసం తావ సమణస్స గోతమస్స వచనం సమేతి, మతస్స పన ఉట్ఠాయ అఞ్ఞేన సద్ధిం కథనం నామ నత్థి, హన్దాహం గన్త్వా పుచ్ఛామి. సచే కథేతి, సున్దరం. నో చే కథేతి, సమణం గోతమం ముసావాదేన నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి ఇమినా కారణేన ఉపసఙ్కమి. ఆకోటేసీతి పహరి. జానామి ఆవుసోతి మతసరీరం ఉట్ఠహిత్వా కథేతుం సమత్థం నామ నత్థి, ఇదం కథం కథేసీతి? బుద్ధానుభావేన. భగవా కిర కోరక్ఖత్తియం అసురయోనితో ఆనేత్వా సరీరే అధిమోచేత్వా కథాపేసి. తమేవ వా సరీరం కథాపేసి, అచిన్తేయ్యో హి బుద్ధవిసయో.
౧౦. తథేవ తం విపాకన్తి తస్స వచనస్స విపాకం తథేవ, ఉదాహు నోతి లిఙ్గవిపల్లాసో కతో, తథేవ సో విపాకోతి అత్థో. కేచి పన ‘‘విపక్క’’న్తిపి పఠన్తి, నిబ్బత్తన్తి అత్థో.
ఏత్థ ఠత్వా పాటిహారియాని సమానేతబ్బాని. సబ్బానేవ హేతాని పఞ్చ పాటిహారియాని హోన్తి. ‘‘సత్తమే దివసే మరిస్సతీ’’తి వుత్తం, సో తథేవ మతో, ఇదం పఠమం పాటిహారియం. ‘‘అలసకేనా’’తి వుత్తం, అలసకేనేవ మతో, ఇదం దుతియం. ‘‘కాలకఞ్చికేసు నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి వుత్తం, తత్థేవ నిబ్బత్తో, ఇదం తతియం. ‘‘బీరణత్థమ్బకే సుసానే ఛడ్డేస్సన్తీ’’తి వుత్తం, తత్థేవ ఛడ్డితో, ఇదం చతుత్థం. ‘‘నిబ్బత్తట్ఠానతో ఆగన్త్వా సునక్ఖత్తేన సద్ధిం కథేస్సతీ’’తి వుత్తో, సో కథేసియేవ, ఇదం పఞ్చమం పాటిహారియం.
అచేలకళారమట్టకవత్థువణ్ణనా
౧౧. కళారమట్టకోతి నిక్ఖన్తదన్తమత్తకో. నామమేవ వా తస్సేతం. లాభగ్గప్పత్తోతి లాభగ్గం పత్తో, అగ్గలాభం పత్తోతి వుత్తం హోతి. యసగ్గప్పత్తోతి యసగ్గం అగ్గపరివారం పత్తో. వతపదానీతి వతానియేవ, వతకోట్ఠాసా వా. సమత్తానీతి గహితాని. సమాదిన్నానీతి తస్సేవ వేవచనం. పురత్థిమేన వేసాలిన్తి వేసాలితో అవిదూరే పురత్థిమాయ దిసాయ. చేతియన్తి యక్ఖచేతియట్ఠానం. ఏస నయో సబ్బత్థ.
౧౨. యేన అచేలకోతి భగవతో వత్తం కత్వా యేన అచేలో కళారమట్టకో తేనుపసఙ్కమి. పఞ్హం అపుచ్ఛీతి గమ్భీరం తిలక్ఖణాహతం పఞ్హం పుచ్ఛి. న సమ్పాయాసీతి న సమ్మా ఞాణగతియా పాయాసి, అన్ధో వియ విసమట్ఠానే తత్థ తత్థేవ పక్ఖలి. నేవ ఆదిం, న పరియోసానమద్దస. అథ వా ‘‘న సమ్పాయాసీ’’తి న సమ్పాదేసి, సమ్పాదేత్వా కథేతుం నాసక్ఖి. అసమ్పాయన్తోతి కబరక్ఖీని పరివత్తేత్వా ఓలోకేన్తో ‘‘అసిక్ఖితకస్స సన్తికే వుట్ఠోసి, అనోకాసేపి పబ్బజితో పఞ్హం పుచ్ఛన్తో విచరసి, అపేహి మా ఏతస్మిం ఠానే అట్ఠాసీ’’తి వదన్తో. కోపఞ్చ దోసఞ్చ అప్పచ్చయఞ్చ పాత్వాకాసీతి కుప్పనాకారం కోపం, దుస్సనాకారం దోసం, అతుట్ఠాకారభూతం దోమనస్ససఙ్ఖాతం అప్పచ్చయఞ్చ పాకటమకాసి. ఆసాదిమ్హసేతి ఆసాదియిమ్హ ఘట్టయిమ్హ. మా వత నో అహోసీతి అహో వత మే న భవేయ్య. మం వత నో అహోసీతిపి పాఠో. తత్థ మన్తి సామివచనత్థే ఉపయోగవచనం, అహోసి వత ను మమాతి అత్థో. ఏవఞ్చ పన చిన్తేత్వా ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా ‘‘ఖమథ మే, భన్తే’’తి తం ఖమాపేసి. సోపి ఇతో పట్ఠాయ అఞ్ఞం కిఞ్చి పఞ్హం నామ న పుచ్ఛిస్ససీతి. ఆమ న పుచ్ఛిస్సామీతి. యది ఏవం గచ్ఛ, ఖమామి తేతి తం ఉయ్యోజేసి.
౧౪. పరిహితోతి పరిదహితో నివత్థవత్థో. సానుచారికోతి అనుచారికా వుచ్చతి భరియా, సహ అనుచారికాయ సానుచారికో, తం తం బ్రహ్మచరియం పహాయ సభరియోతి అత్థో. ఓదనకుమ్మాసన్తి సురామంసతో అతిరేకం ఓదనమ్పి కుమ్మాసమ్పి భుఞ్జమానో. యసా నిహీనోతి యం లాభగ్గయసగ్గం పత్తో, తతో పరిహీనో హుత్వా. ‘‘కతం హోతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మా ఇద్ధిపాటిహారియ’’న్తి ఇధ సత్తవతపదాతిక్కమవసేన సత్త పాటిహారియాని వేదితబ్బాని.
అచేలపాథికపుత్తవత్థువణ్ణనా
౧౫. పాథికపుత్తోతి పాథికస్స పుత్తో. ఞాణవాదేనాతి ఞాణవాదేన సద్ధిం. ఉపడ్ఢపథన్తి యోజనం చే, నో అన్తరే భవేయ్య, గోతమో అడ్ఢయోజనం, అహం అడ్ఢయోజనం. ఏస నయో అడ్ఢయోజనాదీసు. ఏకపదవారమ్పి అతిక్కమ్మ గచ్ఛతో జయో భవిస్సతి, అనాగచ్ఛతో పరాజయోతి. తే తత్థాతి తే మయం తత్థ సమాగతట్ఠానే. తద్దిగుణం తద్దిగుణాహన్తి తతో తతో దిగుణం దిగుణం అహం కరిస్సామి, భగవతా సద్ధిం పాటిహారియం కాతుం అసమత్థభావం జానన్తోపి ‘‘ఉత్తమపురిసేన సద్ధిం పట్ఠపేత్వా అసక్కుణన్తస్సాపి పాసంసో హోతీ’’తి ఞత్వా ఏవమాహ. నగరవాసినోపి తం సుత్వా ‘‘అసమత్థో నామ ఏవం న గజ్జతి, అద్ధా అయమ్పి అరహా భవిస్సతీ’’తి తస్స మహన్తం సక్కారమకంసు.
౧౬. యేనాహం తేనుపసఙ్కమీతి ‘‘సునక్ఖత్తో కిర పాథికపుత్తో ఏవం వదతీ’’తి అస్సోసి. అథస్స హీనజ్ఝాసయత్తా హీనదస్సనాయ చిత్తం ఉదపాది.
సో భగవతో వత్తం కత్వా భగవతి గన్ధకుటిం పవిట్ఠే పాథికపుత్తస్స సన్తికం గన్త్వా పుచ్ఛి ‘‘తుమ్హే కిర ఏవరూపిం కథం కథేథా’’తి? ‘‘ఆమ, కథేమా’’తి. యది ఏవం ‘‘మా భాయిత్థ విస్సత్థా పునప్పునం ఏవం వదథ, అహం సమణస్స గోతమస్స ఉపట్ఠాకో, తస్స విసయం విజానామి, తుమ్హేహి సద్ధిం పాటిహారియం కాతుం న సక్ఖిస్సతి, అహం సమణస్స గోతమస్స కథేత్వా భయం ఉప్పాదేత్వా తం అఞ్ఞతో గహేత్వా గమిస్సామి, తుమ్హే మా భాయిత్థా’’తి తం అస్సాసేత్వా భగవతో సన్తికం గతో. తేన వుత్తం ‘‘యేనాహం తేనుపసఙ్కమీ’’తి. తం వాచన్తిఆదీసు ‘‘అహం అబుద్ధోవ సమానో బుద్ధోమ్హీతి విచరిం, అభూతం మే కథితం నాహం బుద్ధో’’తి వదన్తో తం వాచం పజహతి నామ. రహో నిసీదిత్వా చిన్తయమానో ‘‘అహం ‘ఏత్తకం కాలం అబుద్ధోవ సమానో బుద్ధోమ్హీ’తి విచరిం, ఇతో దాని పట్ఠాయ నాహం బుద్ధో’’తి చిన్తయన్తో తం చిత్తం పజహతి నామ. ‘‘అహం ‘ఏత్తకం కాలం అబుద్ధోవ సమానో బుద్ధోమ్హీ’తి పాపకం దిట్ఠిం గహేత్వా విచరిం, ఇతో దాని పట్ఠాయ ఇమం దిట్ఠిం పజహామీ’’తి పజహన్తో తం దిట్ఠిం పటినిస్సజ్జతి నామ. ఏవం అకరోన్తో పన తం వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వాతి వుచ్చతి. విపతేయ్యాతి బన్ధనా ముత్తతాలపక్కం వియ గీవతో పతేయ్య, సత్తధా వా పన ఫలేయ్య.
౧౭. రక్ఖతేతన్తి రక్ఖతు ఏతం. ఏకంసేనాతి నిప్పరియాయేన. ఓధారితాతి భాసితా. అచేలో చ, భన్తే, పాథికపుత్తోతి ఏవం ఏకంసేన భగవతో వాచాయ ఓధారితాయ సచే అచేలో పాథికపుత్తో. విరూపరూపేనాతి విగతరూపేన విగచ్ఛితసభావేన రూపేన అత్తనో రూపం పహాయ అదిస్సమానేన కాయేన. సీహబ్యగ్ఘాదివసేన వా వివిధరూపేన సమ్ముఖీభావం ఆగచ్ఛేయ్య. తదస్స భగవతో ముసాతి ఏవం సన్తే భగవతో తం వచనం ముసా భవేయ్యాతి ముసావాదేన నిగ్గణ్హాతి. ఠపేత్వా కిర ఏతం న అఞ్ఞేన భగవా ముసావాదేన నిగ్గహితపుబ్బోతి.
౧౮. ద్వయగామినీతి సరూపేన అత్థిభావం, అత్థేన నత్థిభావన్తి ఏవం ద్వయగామినీ. అలికతుచ్ఛనిప్ఫలవాచాయ ఏతం అధివచనం.
౧౯. అజితోపి నామ లిచ్ఛవీనం సేనాపతీతి సో కిర భగవతో ఉపట్ఠాకో అహోసి, సో కాలమకాసి. అథస్స సరీరకిచ్చం కత్వా మనుస్సా పాథికపుత్తం పుచ్ఛింసు ‘‘కుహిం నిబ్బత్తో సేనాపతీ’’తి? సో ఆహ – ‘‘మహానిరయే నిబ్బత్తో’’తి. ఇదఞ్చ పన వత్వా పున ఆహ ‘‘తుమ్హాకం సేనాపతి మమ సన్తికం ఆగమ్మ అహం తుమ్హాకం వచనమకత్వా సమణస్స గోతమస్స వాదం పతిట్ఠపేత్వా నిరయే నిబ్బత్తోమ్హీ’’తి పరోదిత్థాతి. తేనుపసఙ్కమి దివావిహారాయాతి ఏత్థ ‘‘పాటిహారియకరణత్థాయా’’తి కస్మా న వదతి? అభావా. సమ్ముఖీభావోపి హిస్స తేన సద్ధిం నత్థి, కుతో పాటిహారియకరణం, తస్మా తథా అవత్వా ‘‘దివావిహారాయా’’తి ఆహ.
ఇద్ధిపాటిహారియకథావణ్ణనా
౨౦. గహపతినేచయికాతి గహపతి మహాసాలా. తేసఞ్హి మహాధనధఞ్ఞనిచయో, తస్మా ‘‘నేచయికా’’తి వుచ్చన్తి. అనేకసహస్సాతి సహస్సేహిపి అపరిమాణగణనా. ఏవం మహతిం కిర పరిసం ఠపేత్వా సునక్ఖత్తం అఞ్ఞో సన్నిపాతేతుం సమత్థో నత్థి. తేనేవ భగవా ఏత్తకం కాలం సునక్ఖత్తం గహేత్వా విచరి.
౨౧. భయన్తి చిత్తుత్రాసభయం. ఛమ్భితత్తన్తి సకలసరీరచలనం. లోమహంసోతి లోమానం ఉద్ధగ్గభావో. సో కిర చిన్తేసి – ‘‘అహం అతిమహన్తం కథం కథేత్వా సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలేన సద్ధిం పటివిరుద్ధో, మయ్హం ఖో పనబ్భన్తరే అరహత్తం వా పాటిహారియకరణహేతు వా నత్థి, సమణో పన గోతమో పాటిహారియం కరిస్సతి, అథస్స పాటిహారియం దిస్వా మహాజనో ‘త్వం దాని పాటిహారియం కాతుం అసక్కోన్తో కస్మా అత్తనో పమాణమజానిత్వా లోకే అగ్గపుగ్గలేన సద్ధిం పటిమల్లో హుత్వా గజ్జసీ’తి కట్ఠలేడ్డుదణ్డాదీహి విహేఠేస్సతీ’’తి. తేనస్స మహాజనసన్నిపాతఞ్చేవ తేన భగవతో చ ఆగమనం సుత్వా భయం వా ఛమ్భితత్తం వా లోమహంసో వా ఉదపాది. సో తతో దుక్ఖా ముచ్చితుకామో తిన్దుకఖాణుకపరిబ్బాజకారామం అగమాసి. తమత్థం దస్సేతుం అథ ఖో భగవాతిఆదిమాహ. తత్థ ఉపసఙ్కమీతి న కేవలం ఉపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పన దూరం అడ్ఢయోజనన్తరం పరిబ్బాజకారామం పవిట్ఠో. తత్థపి చిత్తస్సాదం అలభమానో అన్తన్తేన ఆవిజ్ఝిత్వా ఆరామపచ్చన్తే ఏకం గహనట్ఠానం ఉపధారేత్వా పాసాణఫలకే నిసీది. అథ భగవా చిన్తేసి – ‘‘సచే అయం బాలో కస్సచిదేవ కథం గహేత్వా ఇధాగచ్ఛేయ్య, మా నస్సతు బాలో’’తి ‘‘నిసిన్నపాసాణఫలకం తస్స సరీరే అల్లీనం హోతూ’’తి అధిట్ఠాసి. సహ అధిట్ఠానచిత్తేన తం తస్స సరీరే అల్లీయి. సో మహాఅద్దుబన్ధనబద్ధో వియ ఛిన్నపాదో వియ చ అహోసి.
అస్సోసీతి ఇతో చితో చ పాథికపుత్తం పరియేసమానా పరిసా తస్స అనుపదం గన్త్వా నిసిన్నట్ఠానం ఞత్వా ఆగతేన అఞ్ఞతరేన పురిసేన ‘‘తుమ్హే కం పరియేసథా’’తి వుత్తే పాథికపుత్తన్తి. సో ‘‘తిన్దుకఖాణుకపరిబ్బాజకారామే నిసిన్నో’’తి వుత్తవచనేన అస్సోసి.
౨౨. సంసప్పతీతి ఓసీదతి. తత్థేవ సఞ్చరతి. పావళా వుచ్చతి ఆనిసదట్ఠికా.
౨౩. పరాభూతరూపోతి పరాజితరూపో, వినట్ఠరూపో వా.
౨౫. గోయుగేహీతి గోయుత్తేహి సతమత్తేహి వా సహస్సమత్తేహి వా యుగేహి. ఆవిఞ్ఛేయ్యామాతి ఆకడ్ఢేయ్యామ. ఛిజ్జేయ్యున్తి ఛిన్దేయ్యుం. పాథికపుత్తో వా బన్ధట్ఠానే ఛిజ్జేయ్య.
౨౬. దారుపత్తికన్తేవాసీతి దారుపత్తికస్స అన్తేవాసీ. తస్స కిర ఏతదహోసి ‘‘తిట్ఠతు తావ పాటిహారియం, సమణో గోతమో ‘అచేలో పాథికపుత్తో ఆసనాపి న వుట్ఠహిస్సతీ’తి ఆహ. హన్దాహం గన్త్వా యేన కేనచి ఉపాయేన తం ఆసనా వుట్ఠాపేమి. ఏత్తావతా చ సమణస్స గోతమస్స పరాజయో భవిస్సతీ’’తి. తస్మా ఏవమాహ.
౨౭. సీహస్సాతి చత్తారో సీహా తిణసీహో చ కాళసీహో చ పణ్డుసీహో చ కేసరసీహో చ. తేసం చతున్నం సీహానం కేసరసీహో అగ్గతం గతో, సో ఇధాధిప్పేతో. మిగరఞ్ఞోతి సబ్బచతుప్పదానం రఞ్ఞో. ఆసయన్తి నివాసం. సీహనాదన్తి అభీతనాదం. గోచరాయ పక్కమేయ్యన్తి ఆహారత్థాయ పక్కమేయ్యం. వరం వరన్తి ఉత్తముత్తమం, థూలం థూలన్తి అత్థో. ముదుమంసానీతి ముదూని మంసాని. ‘‘మధుమంసానీ’’తిపి పాఠో, మధురమంసానీతి అత్థో. అజ్ఝుపేయ్యన్తి ఉపగచ్ఛేయ్యం. సీహనాదం నదిత్వాతి యే దుబ్బలా పాణా, తే పలాయన్తూతి అత్తనో సూరభావసన్నిస్సితేన కారుఞ్ఞేన నదిత్వా.
౨౮. విఘాససంవడ్ఢోతి విఘాసేన సంవడ్ఢో, విఘాసం భక్ఖితా తిరిత్తమంసం ఖాదిత్వా వడ్ఢితో. దిత్తోతి దప్పితో థూలసరీరో. బలవాతి బలసమ్పన్నో. ఏతదహోసీతి కస్మా అహోసి? అస్మిమానదోసేన.
తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – ఏకదివసం కిర సో సీహో గోచరతో నివత్తమానో తం సిఙ్గాలం భయేన పలాయమానం దిస్వా కారుఞ్ఞజాతో హుత్వా ‘‘వయస, మా భాయి, తిట్ఠ కో నామ త్వ’’న్తి ఆహ. జమ్బుకో నామాహం సామీతి. వయస, జమ్బుక, ఇతో పట్ఠాయ మం ఉపట్ఠాతుం సక్ఖిస్ససీతి. ఉపట్ఠహిస్సామీతి. సో తతో పట్ఠాయ ఉపట్ఠాతి. సీహో గోచరతో ఆగచ్ఛన్తో మహన్తం మహన్తం మంసఖణ్డం ఆహరతి. సో తం ఖాదిత్వా అవిదూరే పాసాణపిట్ఠే వసతి. సో కతిపాహచ్చయేనేవ థూలసరీరో మహాఖన్ధో జాతో. అథ నం సీహో అవోచ – ‘‘వయస, జమ్బుక, మమ విజమ్భనకాలే అవిదూరే ఠత్వా ‘విరోచ సామీ’తి వత్తుం సక్ఖిస్ససీ’’తి. సక్కోమి సామీతి. సో తస్స విజమ్భనకాలే తథా కరోతి. తేన సీహస్స అతిరేకో అస్మిమానో హోతి.
అథేకదివసం జరసిఙ్గాలో ఉదకసోణ్డియం పానీయం పివన్తో అత్తనో ఛాయం ఓలోకేన్తో అద్దస అత్తనో థూలసరీరతఞ్చేవ మహాఖన్ధతఞ్చ. దిస్వా ‘జరసిఙ్గాలోస్మీ’తి మనం అకత్వా ‘‘అహమ్పి సీహో జాతో’’తి మఞ్ఞి. తతో అత్తనావ అత్తానం ఏతదవోచ – ‘‘వయస, జమ్బుక, యుత్తం నామ తవ ఇమినా అత్తభావేన పరస్స ఉచ్ఛిట్ఠమంసం ఖాదితుం, కిం త్వం పురిసో న హోసి, సీహస్సాపి చత్తారో పాదా ద్వే దాఠా ద్వే కణ్ణా ఏకం నఙ్గుట్ఠం, తవపి సబ్బం తథేవ, కేవలం తవ కేసరభారమత్తమేవ నత్థీ’’తి. తస్సేవం చిన్తయతో అస్మిమానో వడ్ఢి. అథస్స తేన అస్మిమానదోసేన ఏతం ‘‘కో చాహ’’న్తిఆది మఞ్ఞితమహోసి. తత్థ కో చాహన్తి అహం కో, సీహో మిగరాజా కో, న మే ఞాతి, న సామికో, కిమహం తస్స నిపచ్చకారం కరోమీతి అధిప్పాయో. సిఙ్గాలకంయేవాతి సిఙ్గాలరవమేవ. భేరణ్డకంయేవాతి అప్పియఅమనాపసద్దమేవ. కే చ ఛవే సిఙ్గాలేతి కో చ లామకో సిఙ్గాలో. కే పన సీహనాదేతి కో పన సీహనాదో సిఙ్గాలస్స చ సీహనాదస్స చ కో సమ్బన్ధోతి అధిప్పాయో. సుగతాపదానేసూతి సుగతలక్ఖణేసు. సుగతస్స సాసనసమ్భూతాసు తీసు సిక్ఖాసు. కథం పనేస తత్థ జీవతి? ఏతస్స హి చత్తారో పచ్చయే దదమానా సీలాదిగుణసమ్పన్నానం సమ్బుద్ధానం దేమాతి దేన్తి, తేన ఏస అబుద్ధో సమానో బుద్ధానం నియామితపచ్చయే పరిభుఞ్జన్తో సుగతాపదానేసు జీవతి నామ. సుగతాతిరిత్తానీతి తేసం కిర భోజనాని దదమానా బుద్ధానఞ్చ బుద్ధసావకానఞ్చ దత్వా పచ్ఛా అవసేసం సాయన్హసమయే దేన్తి. ఏవమేస సుగతాతిరిత్తాని భుఞ్జతి నామ. తథాగతేతి తథాగతం అరహన్తం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఆసాదేతబ్బం ఘట్టయితబ్బం. అథ వా ‘‘తథాగతే’’తిఆదీని ఉపయోగబహువచనానేవ. ఆసాదేతబ్బన్తి ఇదమ్పి బహువచనమేవ ఏకవచనం వియ వుత్తం. ఆసాదనాతి అహం బుద్ధేన సద్ధిం పాటిహారియం కరిస్సామీతి ఘట్టనా.
౨౯. సమేక్ఖియానాతి సమేక్ఖిత్వా, మఞ్ఞిత్వాతి అత్థో. అమఞ్ఞీతి పున అమఞ్ఞిత్థ కోత్థూతి సిఙ్గాలో.
౩౦. అత్తానం విఘాసే సమేక్ఖియాతి సోణ్డియం ఉచ్ఛిట్ఠోదకే థూలం అత్తభావం దిస్వా. యావ అత్తానం న పస్సతీతి యావ అహం సీహవిఘాససంవడ్ఢితకో జరసిఙ్గాలోతి ఏవం యథాభూతం అత్తానం న పస్సతి. బ్యగ్ఘోతి మఞ్ఞతీతి సీహోహమస్మీతి మఞ్ఞతి, సీహేన వా సమానబలో బ్యగ్ఘోయేవ అహన్తి మఞ్ఞతి.
౩౧. భుత్వాన భేకేతి ఆవాటమణ్డూకే ఖాదిత్వా. ఖలమూసికాయోతి ఖలేసు మూసికాయో చ ఖాదిత్వా. కటసీసు ఖిత్తాని చ కోణపానీతి సుసానేసు ఛడ్డితకుణపాని చ ఖాదిత్వా. మహావనేతి మహన్తే వనస్మిం. సుఞ్ఞవనేతి తుచ్ఛవనే. వివడ్ఢోతి వడ్ఢితో. తథేవ సో సిఙ్గాలకం అనదీతి ఏవం సంవడ్ఢోపి మిగరాజాహమస్మీతి మఞ్ఞిత్వాపి యథా పుబ్బే దుబ్బలసిఙ్గాలకాలే, తథేవ సో సిఙ్గాలరవంయేవ అరవీతి. ఇమాయపి గాథాయ భేకాదీని భుత్వా వడ్ఢితసిఙ్గాలో వియ లాభసక్కారగిద్ధో త్వన్తి పాథికపుత్తమేవ ఘట్టేసి.
నాగేహీతి హత్థీహి. మహాబన్ధనాతి మహతా కిలేసబన్ధనా మోచేత్వా. మహావిదుగ్గాతి మహావిదుగ్గం నామ చత్తారో ఓఘా. తతో ఉద్ధరిత్వా నిబ్బానథలే పతిట్ఠపేత్వా.
అగ్గఞ్ఞపఞ్ఞత్తికథావణ్ణనా
౩౬. ఇతి ‘‘భగవా ఏత్తకేన కథామగ్గేన పాటిహారియం న కరోతీ’’తి పదస్స అనుసన్ధిం దస్సేత్వా ఇదాని ‘‘న అగ్గఞ్ఞం పఞ్ఞాపేతీ’’తి ఇమస్స అనుసన్ధిం దస్సేన్తో అగ్గఞ్ఞఞ్చాహన్తి దేసనం ఆరభి. తత్థ అగ్గఞ్ఞఞ్చాహన్తి అహం, భగ్గవ, అగ్గఞ్ఞఞ్చ పజానామి లోకుప్పత్తిచరియవంసఞ్చ. తఞ్చ పజానామీతి న కేవలం అగ్గఞ్ఞమేవ, తఞ్చ అగ్గఞ్ఞం పజానామి. తతో చ ఉత్తరితరం సీలసమాధితో పట్ఠాయ యావ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణా పజానామి. తఞ్చ పజానం న పరామసామీతి తఞ్చ పజానన్తోపి అహం ఇదం నామ పజానామీతి తణ్హాదిట్ఠిమానవసేన న పరామసామి. నత్థి తథాగతస్స పరామాసోతి దీపేతి. పచ్చత్తఞ్ఞేవ నిబ్బుతి విదితాతి అత్తనాయేవ అత్తని కిలేసనిబ్బానం విదితం. యదభిజానం తథాగతోతి యం కిలేసనిబ్బానం జానన్తో తథాగతో. నో అనయం ఆపజ్జతీతి అవిదితనిబ్బానా తిత్థియా వియ అనయం దుక్ఖం బ్యసనం నాపజ్జతి.
౩౭. ఇదాని యం తం తిత్థియా అగ్గఞ్ఞం పఞ్ఞపేన్తి, తం దస్సేన్తో సన్తి భగ్గవాతిఆదిమాహ. తత్థ ఇస్సరకుత్తం బ్రహ్మకుత్తన్తి ఇస్సరకతం బ్రహ్మకతం, ఇస్సరనిమ్మితం బ్రహ్మనిమ్మితన్తి అత్థో. బ్రహ్మా ఏవ హి ఏత్థ ఆధిపచ్చభావేన ఇస్సరోతి వేదితబ్బో. ఆచరియకన్తి ఆచరియభావం ఆచరియవాదం. తత్థ ఆచరియవాదో అగ్గఞ్ఞం. అగ్గఞ్ఞం పన ఏత్థ దేసితన్తి కత్వా సో అగ్గఞ్ఞం త్వేవ వుత్తో. కథం విహితకన్తి కేన విహితం కిన్తి విహితం. సేసం బ్రహ్మజాలే విత్థారితనయేనేవ వేదితబ్బం.
౪౧. ఖిడ్డాపదోసికన్తి ఖిడ్డాపదోసికమూలం.
౪౭. అసతాతి అవిజ్జమానేన, అసంవిజ్జమానట్ఠేనాతి అత్థో. తుచ్ఛాతి తుచ్ఛేన అన్తోసారవిరహితేన. ముసాతి ముసావాదేన. అభూతేనాతి భూతత్థవిరహితేన. అబ్భాచిక్ఖన్తీతి అభిఆచిక్ఖన్తి. విపరీతోతి విపరీతసఞ్ఞో విపరీతచిత్తో. భిక్ఖవో చాతి న కేవలం సమణో గోతమోయేవ, యే చ అస్స అనుసిట్ఠిం కరోన్తి, తే భిక్ఖూ చ విపరీతా. అథ యం సన్ధాయ విపరీతోతి వదన్తి, తం దస్సేతుం సమణో గోతమోతిఆది వుత్తం. సుభం విమోక్ఖన్తి వణ్ణకసిణం. అసుభన్త్వేవాతి సుభఞ్చ అసుభఞ్చ సబ్బం అసుభన్తి ఏవం పజానాతి. సుభన్త్వేవ తస్మిం సమయేతి సుభన్తి ఏవ చ తస్మిం సమయే పజానాతి, న అసుభం. భిక్ఖవో చాతి యే తే ఏవం వదన్తి, తేసం భిక్ఖవో చ అన్తేవాసికసమణా విపరీతా. పహోతీతి సమత్థో పటిబలో.
౪౮. దుక్కరం ఖోతి అయం పరిబ్బాజకో యదిదం ‘‘ఏవంపసన్నో అహం, భన్తే’’తిఆదిమాహ, తం సాఠేయ్యేన కోహఞ్ఞేన ఆహ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘సమణో గోతమో మయ్హం ఏత్తకం ధమ్మకథం కథేసి, తమహం సుత్వాపి పబ్బజితుం న సక్కోమి, మయా ఏతస్స సాసనం పటిపన్నసదిసేన భవితుం వట్టతీ’’తి. తతో సో సాఠేయ్యేన కోహఞ్ఞేన ఏవమాహ. తేనస్స భగవా మమ్మం ఘట్టేన్తో వియ ‘‘దుక్కరం ఖో ఏతం, భగ్గవ తయా అఞ్ఞదిట్ఠికేనా’’తిఆదిమాహ. తం పోట్ఠపాదసుత్తే వుత్తత్థమేవ. సాధుకమనురక్ఖాతి సుట్ఠు అనురక్ఖ.
ఇతి భగవా పసాదమత్తానురక్ఖణే పరిబ్బాజకం నియోజేసి. సోపి ఏవం మహన్తం సుత్తన్తం సుత్వాపి నాసక్ఖి కిలేసక్ఖయం కాతుం. దేసనా పనస్స ఆయతిం వాసనాయ పచ్చయో అహోసి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ
పాథికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. ఉదుమ్బరికసుత్తవణ్ణనా
నిగ్రోధపరిబ్బాజకవత్థువణ్ణనా
౪౯. ఏవం మే సుతన్తి ఉదుమ్బరికసుత్తం. తత్రాయమపుబ్బపదవణ్ణనా – పరిబ్బాజకోతి ఛన్నపరిబ్బాజకో. ఉదుమ్బరికాయ పరిబ్బాజకారామేతి ఉదుమ్బరికాయ దేవియా సన్తకే పరిబ్బాజకారామే. సన్ధానోతి తస్స నామం. అయం పన మహానుభావో పరివారేత్వా విచరన్తానం పఞ్చన్నం ఉపాసకసతానం అగ్గపురిసో అనాగామీ భగవతా మహాపరిసమజ్ఝే ఏవం సంవణ్ణితో –
‘‘ఛహి, భిక్ఖవే, అఙ్గేహి సమన్నాగతో సన్ధానో గహపతి తథాగతే నిట్ఠఙ్గతో సద్ధమ్మే ఇరియతి. కతమేహి ఛహి? బుద్ధే అవేచ్చప్పసాదేన ధమ్మే అవేచ్చప్పసాదేన సఙ్ఘే అవేచ్చప్పసాదేన అరియేన సీలేన అరియేన ఞాణేన అరియాయ విముత్తియా. ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ఛహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో సన్ధానో గహపతి తథాగతే నిట్ఠఙ్గతో సద్ధమ్మే ఇరియతీ’’తి (అ. ని. ౬.౧౨౦-౧౩౯).
సో పాతోయేవ ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ పుబ్బణ్హసమయే బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స దానం దత్వా భిక్ఖూసు విహారం గతేసు ఘరే ఖుద్దకమహల్లకానం దారకానం సద్దేన ఉబ్బాళ్హో సత్థు సన్తికే ‘‘ధమ్మం సోస్సామీ’’తి నిక్ఖన్తో. తేన వుత్తం దివా దివస్స రాజగహా నిక్ఖమీతి. తత్థ దివా దివస్సాతి దివసస్స దివా నామ మజ్ఝన్హాతిక్కమో, తస్మిం దివసస్సాపి దివాభూతే అతిక్కన్తమత్తే మజ్ఝన్హికే నిక్ఖమీతి అత్థో. పటిసల్లీనోతి తతో తతో రూపాదిగోచరతో చిత్తం పటిసంహరిత్వా నిలీనో ఝానరతిసేవనావసేన ఏకీభావం గతో. మనోభావనీయానన్తి మనవడ్ఢకానం. యే చ ఆవజ్జతో మనసికరోతో చిత్తం వినీవరణం హోతి ఉన్నమతి వడ్ఢతి.
౫౦. ఉన్నాదినియాతిఆదీని పోట్ఠపాదసుత్తే విత్థారితనయేనేవ వేదితబ్బాని.
౫౧. యావతాతి యత్తకా. అయం తేసం అఞ్ఞతరోతి అయం తేసం అబ్భన్తరో ఏకో సావకో, భగవతో కిర సావకా గిహిఅనాగామినోయేవ పఞ్చసతా రాజగహే పటివసన్తి. యేసం ఏకేకస్స పఞ్చ పఞ్చ ఉపాసకసతాని పరివారా, తే సన్ధాయ ‘‘అయం తేసం అఞ్ఞతరో’’తి ఆహ. అప్పేవ నామాతి తస్స ఉపసఙ్కమనం పత్థయమానో ఆహ. పత్థనాకారణం పన పోట్ఠపాదసుత్తే వుత్తమేవ.
౫౨. ఏతదవోచాతి ఆగచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గేయేవ తేసం కథాయ సుతత్తా ఏతం అఞ్ఞథా ఖో ఇమేతిఆదివచనం అవోచ. తత్థ అఞ్ఞతిత్థియాతి దస్సనేనపి ఆకప్పేనపి కుత్తేనపి ఆచారేనపి విహారేనపి ఇరియాపథేనపి అఞ్ఞే తిత్థియాతి అఞ్ఞతిత్థియా. సఙ్గమ్మ సమాగమ్మాతి సఙ్గన్త్వా సమాగన్త్వా రాసి హుత్వా నిసిన్నట్ఠానే. అరఞ్ఞవనపత్థానీతి అరఞ్ఞవనపత్థాని గామూపచారతో ముత్తాని దూరసేనాసనాని. పన్తానీతి దూరతరాని మనుస్సూపచారవిరహితాని. అప్పసద్దానీతి విహారూపచారేన గచ్ఛతో అద్ధికజనస్సపి సద్దేన మన్దసద్దాని. అప్పనిగ్ఘోసానీతి అవిభావితత్థేన నిగ్ఘోసేన మన్దనిగ్ఘోసాని. విజనవాతానీతి అన్తోసఞ్చారినో జనస్స వాతేన విగతవాతాని. మనుస్సరాహస్సేయ్యకానీతి మనుస్సానం రహస్సకరణస్స యుత్తాని అనుచ్ఛవికాని. పటిసల్లానసారుప్పానీతి ఏకీభావస్స అనురూపాని. ఇతి సన్ధానో గహపతి ‘‘అహో మమ సత్థా యో ఏవరూపాని సేనాసనాని పటిసేవతీ’’తి అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ఉత్తమఙ్గే సిరస్మిం పతిట్ఠపేత్వా ఇమం ఉదానం ఉదానేన్తో నిసీది.
౫౩. ఏవం వుత్తేతి ఏవం సన్ధానేన గహపతినా ఉదానం ఉదానేన్తేన వుత్తే. నిగ్రోధో పరిబ్బాజకో అయం గహపతి మమ సన్తికే నిసిన్నోపి అత్తనో సత్థారంయేవ థోమేతి ఉక్కంసతి, అమ్హే పన అత్థీతిపి న మఞ్ఞతి, ఏతస్మిం ఉప్పన్నకోపం సమణస్స గోతమస్స ఉపరి పాతేస్సామీతి సన్ధానం గహపతిం ఏతదవోచ.
యగ్ఘేతి చోదనత్థే నిపాతో. జానేయ్యాసీతి బుజ్ఝేయ్యాసి పస్సేయ్యాసి. కేన సమణో గోతమో సద్ధిం సల్లపతీతి కేన కారణేన కేన పుగ్గలేన సద్ధిం సమణో గోతమో సల్లపతి వదతి భాసతి. కిం వుత్తం హోతి – ‘‘యది కిఞ్చి సల్లాపకారణం భవేయ్య, యది వా కోచి సమణస్స గోతమస్స సన్తికం సల్లాపత్థికో గచ్ఛేయ్య, సల్లపేయ్య, న పన కారణం అత్థి, న తస్స సన్తికం కోచి గచ్ఛతి, స్వాయం కేన సమణో గోతమో సద్ధిం సల్లపతి, అసల్లపన్తో కథం ఉన్నాదీ భవిస్సతీ’’తి.
సాకచ్ఛన్తి సంసన్దనం. పఞ్ఞావేయ్యత్తియన్తి ఉత్తరపచ్చుత్తరనయేన ఞాణబ్యత్తభావం. సుఞ్ఞాగారహతాతి సుఞ్ఞాగారేసు నట్ఠా, సమణేన హి గోతమేన బోధిమూలే అప్పమత్తికా పఞ్ఞా అధిగతా, సాపిస్స సుఞ్ఞాగారేసు ఏకకస్స నిసీదతో నట్ఠా. యది పన మయం వియ గణసఙ్గణికం కత్వా నిసీదేయ్య, నాస్స పఞ్ఞా నస్సేయ్యాతి దస్సేతి. అపరిసావచరోతి అవిసారదత్తా పరిసం ఓతరితుం న సక్కోతి. నాలం సల్లాపాయాతి న సమత్థో సల్లాపం కాతుం. అన్తమన్తానేవాతి కోచి మం పఞ్హం పుచ్ఛేయ్యాతి పఞ్హాభీతో అన్తమన్తానేవ పన్తసేనాసనాని సేవతి. గోకాణాతి ఏకక్ఖిహతా కాణగావీ. సా కిర పరియన్తచారినీ హోతి, అన్తమన్తానేవ సేవతి. సా కిర కాణక్ఖిభావేన వనన్తాభిముఖీపి న సక్కోతి భవితుం. కస్మా? యస్మా పత్తేన వా సాఖాయ వా కణ్టకేన వా పహారస్స భాయతి. గున్నం అభిముఖీపి న సక్కోతి భవితుం. కస్మా? యస్మా సిఙ్గేన వా కణ్ణేన వా వాలేన వా పహారస్స భాయతి. ఇఙ్ఘాతి చోదనత్థే నిపాతో. సంసాదేయ్యామాతి ఏకపఞ్హపుచ్ఛనేనేవ సంసాదనం విసాదమాపన్నం కరేయ్యామ. తుచ్ఛకుమ్భీవ నన్తి రిత్తఘటం వియ నం. ఓరోధేయ్యామాతి వినన్ధేయ్యామ. పూరితఘటో హి ఇతో చితో చ పరివత్తేత్వా న సువినన్ధనీయో హోతి. రిత్తకో యథారుచి పరివత్తేత్వా సక్కా హోతి వినన్ధితుం, ఏవమేవ హతపఞ్ఞతాయ రిత్తకుమ్భిసదిసం సమణం గోతమం వాదవినన్ధనేన సమన్తా వినన్ధిస్సామాతి వదతి.
ఇతి పరిబ్బాజకో సత్థు సువణ్ణవణ్ణం నలాటమణ్డలం అపస్సన్తో దసబలస్స పరమ్ముఖా అత్తనో బలం దీపేన్తో అసమ్భిన్నం ఖత్తియకుమారం జాతియా ఘట్టయన్తో చణ్డాలపుత్తో వియ అసమ్భిన్నకేసరసీహం మిగరాజానం థామేన ఘట్టేన్తో జరసిఙ్గాలో వియ చ నానప్పకారం తుచ్ఛగజ్జితం గజ్జి. ఉపాసకోపి చిన్తేసి ‘‘అయం పరిబ్బాజకో అతి వియ గజ్జతి, అవీచిఫుసనత్థాయ పాదం, భవగ్గగ్గహణత్థాయ హత్థం పసారయన్తో వియ నిరత్థకం వాయమతి. సచే మే సత్థా ఇమం ఠానమాగచ్ఛేయ్య, ఇమస్స పరిబ్బాజకస్స యావ భవగ్గా ఉస్సితం మానద్ధజం ఠానసోవ ఓపాతేయ్యా’’తి.
౫౪. భగవాపి తేసం తం కథాసల్లాపం అస్సోసియేవ. తేన వుత్తం ‘‘అస్సోసి ఖో ఇమం కథాసల్లాప’’న్తి.
సుమాగధాయాతి సుమాగధా నామ పోక్ఖరణీ, యస్సా తీరే నిసిన్నో అఞ్ఞతరో పురిసో పదుమనాళన్తరేహి అసురభవనం పవిసన్తం అసురసేనం అద్దస. మోరనివాపోతి నివాపో వుచ్చతి భత్తం, యత్థ మోరానం అభయేన సద్ధిం నివాపో దిన్నో, తం ఠానన్తి అత్థో. అబ్భోకాసేతి అఙ్గణట్ఠానే. అస్సాసపత్తాతి తుట్ఠిపత్తా సోమనస్సపత్తా. అజ్ఝాసయన్తి ఉత్తమనిస్సయభూతం. ఆదిబ్రహ్మచరియన్తి పురాణబ్రహ్మచరియసఙ్ఖాతం అరియమగ్గం. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘కో నామ సో, భన్తే, ధమ్మో యేన భగవతా సావకా వినీతా అజ్ఝాసయాదిబ్రహ్మచరియభూతం అరియమగ్గం పూరేత్వా అరహత్తాధిగమవసేన అస్సాసపత్తా పటిజానన్తీ’’తి.
తపోజిగుచ్ఛావాదవణ్ణనా
౫౫. విప్పకతాతి మమాగమనపచ్చయా అనిట్ఠితా, వ హుత్వా ఠితా, కథేహి, అహమేతం నిట్ఠపేత్వా మత్థకం పాపేత్వా దస్సేమీతి సబ్బఞ్ఞుపవారణం పవారేసి.
౫౬. దుజ్జానం ఖోతి భగవా పరిబ్బాజకస్స వచనం సుత్వా ‘‘అయం పరిబ్బాజకో మయా సావకానం దేసేతబ్బం ధమ్మం తేహి పూరేతబ్బం పటిపత్తిం పుచ్ఛతి, సచస్సాహం ఆదితోవ తం కథేస్సామి, కథితమ్పి నం న జానిస్సతి, అయం పన వీరియేన పాపజిగుచ్ఛనవాదో, హన్దాహం ఏతస్సేవ విసయే పఞ్హం పుచ్ఛాపేత్వా పుథుసమణబ్రాహ్మణానం లద్ధియా నిరత్థకభావం దస్సేమి. అథ పచ్ఛా ఇమం పఞ్హం బ్యాకరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా దుజ్జానం ఖో ఏతన్తిఆదిమాహ. తత్థ సకే ఆచరియకేతి అత్తనో ఆచరియవాదే. అధిజేగుచ్ఛేతి వీరియేన పాపజిగుచ్ఛనభావే. కథం సన్తాతి కథం భూతా. తపోజిగుచ్ఛాతి వీరియేన పాపజిగుచ్ఛా పాపవివజ్జనా. పరిపుణ్ణాతి పరిసుద్ధా. కథం అపరిపుణ్ణాతి కథం అపరిసుద్ధా హోతీతి ఏవం పుచ్ఛాతి. యత్ర హి నామాతి యో నామ.
౫౭. అప్పసద్దే కత్వాతి నిరవే అప్పసద్దే కత్వా. సో కిర చిన్తేసి – ‘‘సమణో గోతమో ఏకం పఞ్హమ్పి న కథేతి, సల్లాపకథాపిస్స అతిబహుకా నత్థి, ఇమే పన ఆదితో పట్ఠాయ సమణం గోతమం అనువత్తన్తి చేవ పసంసన్తి చ, హన్దాహం ఇమే నిస్సద్దే కత్వా సయం కథేమీ’’తి. సో తథా అకాసి. తేన వుత్తం ‘‘అప్పసద్దే కత్వా’’తి. ‘‘తపోజిగుచ్ఛవాదా’’తిఆదీసు తపోజిగుచ్ఛం వదామ, మనసాపి తమేవ సారతో గహేత్వా విచరామ, కాయేనపిమ్హా తమేవ అల్లీనా, నానప్పకారకం అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా విహరామాతి అత్థో.
ఉపక్కిలేసవణ్ణనా
౫౮. తపస్సీతి తపనిస్సితకో. ‘‘అచేలకో’’తిఆదీని సీహనాదే (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౯౩) విత్థారితనయేనేవ వేదితబ్బాని. తపం సమాదియతీతి అచేలకభావాదికం తపం సమ్మా ఆదియతి, దళ్హం గణ్హాతి. అత్తమనో హోతీతి కో అఞ్ఞో మయా సదిసో ఇమస్మిం తపే అత్థీతి తుట్ఠమనో హోతి. పరిపుణ్ణసఙ్కప్పోతి అలమేత్తావతాతి ఏవం పరియోసితసఙ్కప్పో, ఇదఞ్చ తిత్థియానం వసేన ఆగతం. సాసనావచరేనాపి పన దీపేతబ్బం. ఏకచ్చో హి ధుతఙ్గం సమాదియతి, సో తేనేవ ధుతఙ్గేన కో అఞ్ఞో మయా సదిసో ధుతఙ్గధరోతి అత్తమనో హోతి పరిపుణ్ణసఙ్కప్పో. తపస్సినో ఉపక్కిలేసో హోతీతి దువిధస్సాపేతస్స తపస్సినో అయం ఉపక్కిలేసో హోతి. ఏత్తావతాయం తపో ఉపక్కిలేసో హోతీతి వదామి.
అత్తానుక్కంసేతీతి ‘‘కో మయా సదిసో అత్థీ’’తి అత్తానం ఉక్కంసతి ఉక్ఖిపతి. పరం వమ్భేతీతి ‘‘అయం న మాదిసో’’తి పరం సంహారేతి అవక్ఖిపతి.
మజ్జతీతి మానమదకరణేన మజ్జతి. ముచ్ఛతీతి ముచ్ఛితో హోతి గధితో అజ్ఝాపన్నో. పమాదమాపజ్జతీతి ఏతదేవ సారన్తి పమాదమాపజ్జతి. సాసనే పబ్బజితోపి ధుతఙ్గసుద్ధికో హోతి, న కమ్మట్ఠానసుద్ధికో. ధుతఙ్గమేవ అరహత్తం వియ సారతో పచ్చేతి.
౫౯. లాభసక్కారసిలోకన్తి ఏత్థ చత్తారో పచ్చయా లబ్భన్తీతి లాభా, తేయేవ సుట్ఠు కత్వా పటిసఙ్ఖరిత్వా లద్ధా సక్కారో, వణ్ణభణనం సిలోకో. అభినిబ్బత్తేతీతి అచేలకాదిభావం తేరసధుతఙ్గసమాదానం వా నిస్సాయ మహాలాభో ఉప్పజ్జతి, తస్మా ‘‘అభినిబ్బత్తేతీ’’తి వుత్తో. సేసమేత్థ పురిమవారనయేనేవ దువిధస్సాపి తపస్సినో వసేన వేదితబ్బం.
౬౦. వోదాసం ఆపజ్జతీతి ద్వేభాగం ఆపజ్జతి, ద్వే భాగే కరోతి. ఖమతీతి రుచ్చతి. నక్ఖమతీతి న రుచ్చతి. సాపేక్ఖో పజహతీతి సతణ్హో పజహతి. కథం? పాతోవ ఖీరభత్తం భుత్తో హోతి. అథస్స మంసభోజనం ఉపనేతి. తస్స ఏవం హోతి ‘‘ఇదాని ఏవరూపం కదా లభిస్సామ, సచే జానేయ్యామ, పాతోవ ఖీరభత్తం న భుఞ్జేయ్యామ, కిం మయా సక్కా కాతుం, గచ్ఛ భో, త్వమేవ భుఞ్జా’’తి జీవితం పరిచ్చజన్తో వియ సాపేక్ఖో పజహతి. గధితోతి గేధజాతో. ముచ్ఛితోతి బలవతణ్హాయ ముచ్ఛితో సంముట్ఠస్సతీ హుత్వా. అజ్ఝాపన్నోతి ఆమిసే అతిలగ్గో, ‘‘భుఞ్జిస్సథ, ఆవుసో’’తి ధమ్మనిమన్తనమత్తమ్పి అకత్వా మహన్తే మహన్తే కబళే కరోతి. అనాదీనవదస్సావీతిఆదీనవమత్తమ్పి న పస్సతి. అనిస్సరణపఞ్ఞోతి ఇధ మత్తఞ్ఞుతానిస్సరణపచ్చవేక్ఖణపరిభోగమత్తమ్పి న కరోతి. లాభసక్కారసిలోకనికన్తిహేతూతి లాభాదీసు తణ్హాహేతు.
౬౧. సంభక్ఖేతీతి సంఖాదతి. అసనివిచక్కన్తి విచక్కసణ్ఠానా అసనియేవ. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘అసనివిచక్కం ఇమస్స దన్తకూటం మూలబీజాదీసు న కిఞ్చి న సంభుఞ్జతి. అథ చ పన నం సమణప్పవాదేన సమణోతి సఞ్జానన్తీ’’తి. ఏవం అపసాదేతి అవక్ఖిపతి. ఇదం తిత్థియవసేన ఆగతం. భిక్ఖువసేన పనేత్థ అయం యోజనా, అత్తనా ధుతఙ్గధరో హోతి, సో అఞ్ఞం ఏవం అపసాదేతి ‘‘కిం సమణా నామ ఇమే సమణమ్హాతి వదన్తి, ధుతఙ్గమత్తమ్పి నత్థి, ఉద్దేసభత్తాదీని పరియేసన్తా పచ్చయబాహుల్లికా విచరన్తీ’’తి. లూఖాజీవిన్తి అచేలకాదివసేన వా ధుతఙ్గవసేన వా లూఖాజీవిం. ఇస్సామచ్ఛరియన్తి పరస్స సక్కారాదిసమ్పత్తిఖీయనలక్ఖణం ఇస్సం, సక్కారాదికరణఅక్ఖమనలక్ఖణం మచ్ఛరియఞ్చ.
౬౨. ఆపాథకనిసాదీ హోతీతి మనుస్సానం ఆపాథే దస్సనట్ఠానే నిసీదతి. యత్థ తే పస్సన్తి, తత్థ ఠితో వగ్గులివతం చరతి, పఞ్చాతపం తప్పతి, ఏకపాదేన తిట్ఠతి, సూరియం నమస్సతి. సాసనే పబ్బజితోపి సమాదిన్నధుతఙ్గో సబ్బరత్తిం సయిత్వా మనుస్సానం చక్ఖుపథే తపం కరోతి, మహాసాయన్హేయేవ చీవరకుటిం కరోతి, సూరియే ఉగ్గతే పటిసంహరతి, మనుస్సానం ఆగతభావం ఞత్వా ఘణ్డిం పహరిత్వా చీవరం మత్థకే ఠపేత్వా చఙ్కమం ఓతరతి, సమ్ముఞ్జనిం గహేత్వా విహారఙ్గణం సమ్మజ్జతి.
అత్తానన్తి అత్తనో గుణం అదస్సయమానోతి ఏత్థ అ-కారో నిపాతమత్తం, దస్సయమానోతి అత్థో. ఇదమ్పి మే తపస్మిన్తి ఇదమ్పి కమ్మం మమేవ తపస్మిం, పచ్చత్తే వా భుమ్మం, ఇదమ్పి మమ తపోతి అత్థో. సో హి అసుకస్మిం ఠానే అచేలకో అత్థి ముత్తాచారోతిఆదీని సుత్వా అమ్హాకం ఏస తపో, అమ్హాకం సో అన్తేవాసికోతిఆదీని భణతి. అసుకస్మిం వా పన ఠానే పంసుకూలికో భిక్ఖు అత్థీతిఆదీని సుత్వా అమ్హాకం ఏస తపో, అమ్హాకం సో అన్తేవాసికోతిఆదీని భణతి.
కిఞ్చిదేవాతి కిఞ్చి వజ్జం దిట్ఠిగతం వా. పటిచ్ఛన్నం సేవతీతి యథా అఞ్ఞే న జానన్తి, ఏవం సేవతి. అక్ఖమమానం ఆహ ఖమతీతి అరుచ్చమానంయేవ రుచ్చతి మేతి వదతి. అత్తనా కతం అతిమహన్తమ్పి వజ్జం అప్పమత్తకం కత్వా పఞ్ఞపేతి, పరేన కతం దుక్కటమత్తం వీతిక్కమమ్పి పారాజికసదిసం కత్వా దస్సేతి. అనుఞ్ఞేయ్యన్తి అనుజానితబ్బం అనుమోదితబ్బం.
౬౩. కోధనో హోతి ఉపనాహీతి కుజ్ఝనలక్ఖణేన కోధేన, వేరఅప్పటినిస్సగ్గలక్ఖణేన ఉపనాహేన చ సమన్నాగతో. మక్ఖీ హోతి పళాసీతి పరగుణమక్ఖనలక్ఖణేన మక్ఖేన, యుగగ్గాహలక్ఖణేన పళాసేన చ సమన్నాగతో.
ఇస్సుకీ హోతి మచ్ఛరీతి పరసక్కారాదీసు ఉసూయనలక్ఖణాయ ఇస్సాయ, ఆవాసకులలాభవణ్ణధమ్మేసు మచ్ఛరాయనలక్ఖణేన పఞ్చవిధమచ్ఛేరేన చ సమన్నాగతో హోతి. సఠో హోతి మాయావీతి కేరాటికలక్ఖణేన సాఠేయ్యేన, కతప్పటిచ్ఛాదనలక్ఖణాయ మాయాయ చ సమన్నాగతో హోతి. థద్ధో హోతి అతిమానీతి నిస్సినేహనిక్కరుణథద్ధలక్ఖణేన థమ్భేన, అతిక్కమిత్వా మఞ్ఞనలక్ఖణేన అతిమానేన చ సమన్నాగతో హోతి. పాపిచ్ఛో హోతీతి అసన్తసమ్భావనపత్థనలక్ఖణాయ పాపిచ్ఛతాయ సమన్నాగతో హోతి. పాపికానన్తి తాసంయేవ లామకానం ఇచ్ఛానం వసం గతో. మిచ్ఛాదిట్ఠికోతి నత్థి దిన్నన్తిఆదినయప్పవత్తాయ అయాథావదిట్ఠియా ఉపేతో. అన్తగ్గాహికాయాతి సాయేవ దిట్ఠి ఉచ్ఛేదన్తస్స గహితత్తా ‘‘అన్తగ్గాహికా’’తి వుచ్చతి, తాయ సమన్నాగతోతి అత్థో. సన్దిట్ఠిపరామాసీతిఆదీసు సయం దిట్ఠి సన్దిట్ఠి, సన్దిట్ఠిమేవ పరామసతి గహేత్వా వదతీతి సన్దిట్ఠిపరామాసీ. ఆధానం వుచ్చతి దళ్హం సుట్ఠు ఠపితం, తథా కత్వా గణ్హాతీతి ఆధానగ్గాహీ. అరిట్ఠో వియ న సక్కా హోతి పటినిస్సజ్జాపేతున్తి దుప్పటినిస్సగ్గీ. యదిమేతి యది ఇమే.
పరిసుద్ధపపటికప్పత్తకథావణ్ణనా
౬౪. ఇధ, నిగ్రోధ, తపస్సీతి ఏవం భగవా అఞ్ఞతిత్థియేహి గహితలద్ధిం తేసం రక్ఖితం తపం సబ్బమేవ సంకిలిట్ఠన్తి ఉపక్కిలేసపాళిం దస్సేత్వా ఇదాని పరిసుద్ధపాళిదస్సనత్థం దేసనమారభన్తో ఇధ, నిగ్రోధాతిఆదిమాహ. తత్థ ‘‘న అత్తమనో’’తిఆదీని వుత్తవిపక్ఖవసేనేవ వేదితబ్బాని. సబ్బవారేసు చ లూఖతపస్సినో చేవ ధుతఙ్గధరస్స చ వసేన యోజనా వేదితబ్బా. ఏవం సో తస్మిం ఠానే పరిసుద్ధో హోతీతి ఏవం సో తేన న అత్తమనతా న పరిపుణ్ణసఙ్కప్పభావసఙ్ఖాతేన కారణేన పరిసుద్ధో నిరుపక్కిలేసో హోతి, ఉత్తరి వాయమమానో కమ్మట్ఠానసుద్ధికో హుత్వా అరహత్తం పాపుణాతి. ఇమినా నయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో.
౬౯. అద్ధా ఖో, భన్తేతి భన్తే ఏవం సన్తే ఏకంసేనేవ వీరియేన పాపజిగుచ్ఛనవాదో పరిసుద్ధో హోతీతి అనుజానాతి. ఇతో పరఞ్చ అగ్గభావం వా సారభావం వా అజానన్తో అగ్గప్పత్తా సారప్పత్తా చాతి ఆహ. అథస్స భగవా సారప్పత్తభావం పటిసేధేన్తో న ఖో నిగ్రోధాతిఆదిమాహ. పపటికప్పత్తా హోతీతి సారవతో రుక్ఖస్స సారం ఫేగ్గుం తచఞ్చ అతిక్కమ్మ బహిపపటికసదిసా హోతీతి దస్సేతి.
పరిసుద్ధతచప్పత్తాదికథావణ్ణనా
౭౦. అగ్గం పాపేతూతి దేసనావసేన అగ్గం పాపేత్వా దేసేతు, సారం పాపేత్వా దేసేతూతి దసబలం యాచతి. చాతుయామసంవరసంవుతోతి చతుబ్బిధేన సంవరేన పిహితో. న పాణం అతిపాతేతీతి పాణం న హనతి. న భావితమాసీసతీతి భావితం నామ తేసం సఞ్ఞాయ పఞ్చ కామగుణా, తే న ఆసీసతి న సేవతీతి అత్థో.
అదుం చస్స హోతీతి ఏతఞ్చస్స ఇదాని వుచ్చమానం ‘‘సో అభిహరతీ’’తిఆదిలక్ఖణం. తపస్సితాయాతి తపస్సిభావేన హోతి. తత్థ సో అభిహరతీతి సో తం సీలం అభిహరతి, ఉపరూపరి వడ్ఢేతి. సీలం మే పరిపుణ్ణం, తపో ఆరద్ధో, అలమేత్తావతాతి న వీరియం విస్సజ్జేతి. నో హీనాయావత్తతీతి హీనాయ గిహిభావత్థాయ న ఆవత్తతి. సీలతో ఉత్తరి విసేసాధిగమత్థాయ వీరియం కరోతియేవ, ఏవం కరోన్తో సో వివిత్తం సేనాసనం భజతి. ‘‘అరఞ్ఞ’’న్తిఆదీని సామఞ్ఞఫలే (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౧౬) విత్థారితానేవ. ‘‘మేత్తాసహగతేనా’’తిఆదీని విసుద్ధిమగ్గే వణ్ణితాని. తచప్పత్తాతి పపటికతో అబ్భన్తరం తచం పత్తా. ఫేగ్గుప్పత్తాతి తచతో అబ్భన్తరం ఫేగ్గుం పత్తా, ఫేగ్గుసదిసా హోతీతి అత్థో.
౭౪. ‘‘ఏత్తావతా, ఖో నిగ్రోధ, తపోజిగుచ్ఛా అగ్గప్పత్తా చ హోతి సారప్పత్తా చా’’తి ఇదం భగవా తిత్థియానం వసేనాహ. తిత్థియానఞ్హి లాభసక్కారో రుక్ఖస్స సాఖాపలాససదిసో. పఞ్చసీలమత్తకం పపటికసదిసం. అట్ఠసమాపత్తిమత్తం తచసదిసం. పుబ్బేనివాసఞాణావసానా అభిఞ్ఞా ఫేగ్గుసదిసా. దిబ్బచక్ఖుం పనేతే అరహత్తన్తి గహేత్వా విచరన్తి. తేన నేసం తం రుక్ఖస్స సారసదిసం. సాసనే పన లాభసక్కారో సాఖాపలాససదిసో. సీలసమ్పదా పపటికసదిసా. ఝానసమాపత్తియో తచసదిసా. లోకియాభిఞ్ఞా ఫేగ్గుసదిసా. మగ్గఫలం సారో. ఇతి భగవతా అత్తనో సాసనం ఓనతవినతఫలభారభరితరుక్ఖూపమాయ ఉపమితం. సో దేసనాకుసలతాయ తతో తచసారసమ్పత్తితో మమ సాసనం ఉత్తరితరఞ్చేవ పణీతతరఞ్చ, తం తువం కదా జానిస్ససీతి అత్తనోదేసనాయ విసేసభావం దస్సేతుం ‘‘ఇతి ఖో నిగ్రోధా’’తి దేసనం ఆరభి. తే పరిబ్బాజకాతి తే తస్స పరివారా తింససతసఙ్ఖ్యా పరిబ్బాజకా. ఏత్థ మయం అనస్సామాతి ఏత్థ అచేలకపాళిఆదీసు, ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘అమ్హాకం అచేలకపాళిమత్తమ్పి నత్థి, కుతో పరిసుద్ధపాళి. అమ్హాకం పరిసుద్ధపాళిమత్తమ్పి నత్థి, కుతో చాతుయామసంవరాదీని. చాతుయామసంవరోపి నత్థి, కుతో అరఞ్ఞవాసాదీని. అరఞ్ఞవాసోపి నత్థి, కుతో నీవరణప్పహానాదీని. నీవరణప్పహానమ్పి నత్థి, కుతో బ్రహ్మవిహారాదీని. బ్రహ్మవిహారమత్తమ్పి నత్థి, కుతో పుబ్బేనివాసాదీని. పుబ్బేనివాసఞాణమత్తమ్పి నత్థి, కుతో అమ్హాకం దిబ్బచక్ఖు. ఏత్థ మయం సఆచరియకా నట్ఠా’’తి. ఇతో భియ్యో ఉత్తరితరన్తి ఇతో దిబ్బచక్ఖుఞాణాధిగమతో భియ్యో అఞ్ఞం ఉత్తరితరం విసేసాధిగమం మయం సుతివసేనాపి న జానామాతి వదన్తి.
నిగ్రోధస్సపజ్ఝాయనవణ్ణనా
౭౫. అథ నిగ్రోధం పరిబ్బాజకన్తి ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘ఇమే పరిబ్బాజకా ఇదాని భగవతో భాసితం సుస్సూసన్తి, ఇమినా చ నిగ్రోధేన భగవతో పరమ్ముఖా కక్ఖళం దురాసదవచనం వుత్తం, ఇదాని అయమ్పి సోతుకామో జాతో, కాలో దాని మే ఇమస్స మానద్ధజం నిపాతేత్వా భగవతో సాసనం ఉక్ఖిపితు’’న్తి. అథ నిగ్రోధం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచ. అపరమ్పిస్స అహోసి ‘‘అయం మయి అకథేన్తే సత్థారం న ఖమాపేస్సతి, తదస్స అనాగతే అహితాయ దుక్ఖాయ సంవత్తిస్సతి, మయా పన కథితే ఖమాపేస్సతి, తదస్స భవిస్సతి దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి. అథ నిగ్రోధం పరిబ్బాజకం ఏతదవోచ. అపరిసావచరం పన నం కరోథాతి ఏత్థ పనాతి నిపాతో, అథ నం అపరిసావచరం కరోథాతి అత్థో. ‘‘అపరిసావచరేత’’న్తిపి పాఠో, అపరిసావచరం వా ఏతం కరోథ, గోకాణాదీనం వా అఞ్ఞతరన్తి అత్థో.
గోకాణన్తి ఏత్థాపి గోకాణం పరియన్తచారినిం వియ కరోథాతి అత్థో. తుణ్హీభూతోతి తుణ్హీభావం ఉపగతో. మఙ్కుభూతోతి నిత్తేజతం ఆపన్నో. పత్తక్ఖన్ధోతి ఓనతగీవో. అధోముఖోతి హేట్ఠాముఖో.
౭౬. బుద్ధో సో భగవా బోధాయాతి సయం బుద్ధో సత్తానమ్పి చతుసచ్చబోధత్థాయ ధమ్మం దేసేతి. దన్తోతి చక్ఖుతోపి దన్తో…పే… మనతోపి దన్తో. దమథాయాతి అఞ్ఞేసమ్పి దమనత్థాయ ఏవ, న వాదత్థాయ. సన్తోతి రాగసన్తతాయ సన్తో, దోసమోహసన్తతాయ సబ్బ అకుసలసబ్బాభిసఙ్ఖారసన్తతాయ సన్తో. సమథాయాతి మహాజనస్స రాగాదిసమనత్థాయ ధమ్మం దేసేతి. తిణ్ణోతి చత్తారో ఓఘే తిణ్ణో. తరణాయాతి మహాజనస్స ఓఘనిత్థరణత్థాయ. పరినిబ్బుతోతి కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బుతో. పరినిబ్బానాయాతి మహాజనస్సాపి సబ్బకిలేసపరినిబ్బానత్థాయ ధమ్మం దేసేతి.
బ్రహ్మచరియపరియోసానాదివణ్ణనా
౭౭. అచ్చయోతిఆదీని సామఞ్ఞఫలే (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౫౦) వుత్తాని. ఉజుజాతికోతి కాయవఙ్కాదివిరహితో ఉజుసభావో. అహమనుసాసామీతి అహం తాదిసం పుగ్గలం అనుసాసామి, ధమ్మం అస్స దేసేమి. సత్తాహన్తి సత్తదివసాని, ఇదం సబ్బమ్పి భగవా దన్ధపఞ్ఞం పుగ్గలం సన్ధాయాహ అసఠో పన అమాయావీ ఉజుజాతికో తంముహుత్తేనేవ అరహత్తం పత్తుం సక్ఖిస్సతి. ఇతి భగవా ‘‘అసఠ’’న్తిఆదివచనేన సఠో హి వఙ్కవఙ్కో, మయాపి న సక్కా అనుసాసితున్తి దీపేన్తో పరిబ్బాజకం పాదేసు గహేత్వా మహామేరుపాదతలే వియ ఖిపిత్థ. కస్మా? అయఞ్హి అతిసఠో, కుటిలచిత్తో సత్థరి ఏవం కథేన్తేపి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘేసు నాధిముచ్చతి, అధిముచ్చనత్థాయ సోతం న ఓదహతి, కోహఞ్ఞే ఠితో సత్థారం ఖమాపేతి. తస్మా భగవా తస్సజ్ఝాసయం విదిత్వా ‘‘ఏతు విఞ్ఞూ పురిసో అసఠో’’తిఆదిమాహ. సఠం పనాహం అనుసాసితుం న సక్కోమీతి.
౭౮. అన్తేవాసికమ్యతాతి అన్తేవాసికమ్యతాయ, అమ్హే అన్తేవాసికే ఇచ్ఛన్తో. ఏవమాహాతి ‘‘ఏతు విఞ్ఞుపురిసో’’తిఆదిమాహ. యో ఏవ వో ఆచరియోతి యో ఏవ తుమ్హాకం పకతియా ఆచరియో. ఉద్దేసా నో చావేతుకామోతి అత్తనో అనుసాసనిం గాహాపేత్వా అమ్హే అమ్హాకం ఉద్దేసతో చావేతుకామో. సో ఏవ వో ఉద్దేసో హోతూతి యో తుమ్హాకం పకతియా ఉద్దేసో, సో తుమ్హాకంయేవ హోతు, న మయం తుమ్హాకం ఉద్దేసేన అత్థికా. ఆజీవాతి ఆజీవతో. అకుసలసఙ్ఖాతాతి అకుసలాతి కోట్ఠాసం పత్తా. అకుసలా ధమ్మాతి ద్వాదస అకుసలచిత్తుప్పాదధమ్మా తణ్హాయేవ వా విసేసేన. సా హి పునబ్భవకరణతో ‘‘పోనోబ్భవికా’’తి వుత్తా. సదరథాతి కిలేసదరథసమ్పయుత్తా. జాతిజరామరణియాతి జాతిజరామరణానం పచ్చయభూతా. సంకిలేసికా ధమ్మాతి ద్వాదస అకుసలచిత్తుప్పాదా. వోదానియాతి, సమథవిపస్సనా ధమ్మా. తే హి సత్తే వోదాపేన్తి, తస్మా ‘‘వోదానియా’’తి వుచ్చన్తి. పఞ్ఞాపారిపూరిన్తి మగ్గపఞ్ఞాపారిపూరిం. వేపుల్లత్తఞ్చాతి ఫలపఞ్ఞావేపుల్లతం, ఉభోపి వా ఏతాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవ. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘తతో తుమ్హే మగ్గపఞ్ఞఞ్చేవ ఫలపఞ్ఞఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సథా’’తి. ఏవం భగవా పరిబ్బాజకే ఆరబ్భ అత్తనో ఓవాదానుసాసనియా ఫలం దస్సేన్తో అరహత్తనికూటేన దేసనం నిట్ఠపేసి.
౭౯. యథా తం మారేనాతి యథా మారేన పరియుట్ఠితచిత్తా నిసీదన్తి ఏవమేవ తుణ్హీభూతా…పే… అప్పటిభానా నిసిన్నా.
మారో కిర సత్థా అతివియ గజ్జన్తో బుద్ధబలం దీపేత్వా ఇమేసం పరిబ్బాజకానం ధమ్మం దేసేతి, కదాచి ధమ్మాభిసమయో భవేయ్య, హన్దాహం పరియుట్ఠామీతి సో తేసం చిత్తాని పరియుట్ఠాసి. అప్పహీనవిపల్లాసానఞ్హి చిత్తం మారస్స యథాకామకరణీయం హోతి. తేపి మారేన పరియుట్ఠితచిత్తా థద్ధఙ్గపచ్చఙ్గా వియ తుణ్హీ అప్పటిభానా నిసీదింసు. అథ సత్థా ఇమే పరిబ్బాజకా అతివియ నిరవా హుత్వా నిసిన్నా, కిం ను ఖోతి ఆవజ్జన్తో మారేన పరియుట్ఠితభావం అఞ్ఞాసి. సచే పన తేసం మగ్గఫలుప్పత్తిహేతు భవేయ్య, మారం పటిబాహిత్వాపి భగవా ధమ్మం దేసేయ్య, సో పన తేసం నత్థి. ‘‘సబ్బేపి మే తుచ్ఛపురిసా’’తి అఞ్ఞాసి. తేన వుత్తం ‘‘అథ ఖో భగవతో ఏతదహోసి సబ్బేపి మే మోఘపురిసా’’తిఆది.
తత్థ ఫుట్ఠా పాపిమతాతి పాపిమతా మారేన ఫుట్ఠా. యత్ర హి నామాతి యేసు నామ. అఞ్ఞాణత్థమ్పీతి జాననత్థమ్పి. కిం కరిస్సతి సత్తాహోతి సమణేన గోతమేన పరిచ్ఛిన్నసత్తాహో అమ్హాకం కిం కరిస్సతి. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘సమణేన గోతమేన ‘సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సతి సత్తాహ’న్తి వుత్తం, సో సత్తాహో అమ్హాకం కిం అప్ఫాసుకం కరిస్సతి. హన్ద మయం సత్తాహబ్భన్తరే ఏతం ధమ్మం సచ్ఛికాతుం సక్కా, న సక్కాతి అఞ్ఞాణత్థమ్పి బ్రహ్మచరియం చరిస్సామా’’తి. అథ వా జానామ తావస్స ధమ్మన్తి ఏకదివసే ఏకవారం అఞ్ఞాణత్థమ్పి ఏతేసం చిత్తం నుప్పన్నం, సత్తాహో పన ఏతేసం కుసీతానం కిం కరిస్సతి, కిం సక్ఖిస్సన్తి తే సత్తాహం పూరేతున్తి అయమేత్థ అధిప్పాయో. సీహనాదన్తి పరవాదభిన్దనం సకవాదసముస్సాపనఞ్చ అభీతనాదం నదిత్వా. పచ్చుపట్ఠాసీతి పతిట్ఠితో. తావదేవాతి తస్మిఞ్ఞేవ ఖణే. రాజగహం పావిసీతి రాజగహమేవ పవిట్ఠో. తేసం పన పరిబ్బాజకానం కిఞ్చాపి ఇదం సుత్తన్తం సుత్వా విసేసో న నిబ్బత్తో, ఆయతిం పన నేసం వాసనాయ పచ్చయో భవిస్సతీతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
సుమఙ్గలవిలాసినియా దీఘనికాయట్ఠకథాయ
ఉదుమ్బరికసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. చక్కవత్తిసుత్తవణ్ణనా
అత్తదీపసరణతావణ్ణనా
౮౦. ఏవం మే సుతన్తి చక్కవత్తిసుత్తం. తత్రాయమనుత్తానపదవణ్ణనా – మాతులాయన్తి ఏవంనామకే నగరే. తం నగరం గోచరగామం కత్వా అవిదూరే వనసణ్డే విహరతి. ‘‘తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసీ’’తి ఏత్థ అయమనుపుబ్బికథా –
భగవా కిర ఇమస్స సుత్తస్స సముట్ఠానసమయే పచ్చూసకాలే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో ఇమాయ అనాగతవంసదీపికాయ సుత్తన్తకథాయ మాతులనగరవాసీనం చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయం దిస్వా పాతోవ వీసతిభిక్ఖుసహస్సపరివారో మాతులనగరం సమ్పత్తో. మాతులనగరవాసినో ఖత్తియా ‘‘భగవా ఆగతో’’తి సుత్వా పచ్చుగ్గమ్మ దసబలం నిమన్తేత్వా మహాసక్కారేన నగరం పవేసేత్వా నిసజ్జట్ఠానం సంవిధాయ భగవన్తం మహారహే పల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం అదంసు. భగవా భత్తకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా చిన్తేసి – ‘‘సచాహం ఇమస్మిం ఠానే ఇమేసం మనుస్సానం ధమ్మం దేసేస్సామి, అయం పదేసో సమ్బాధో, మనుస్సానం ఠాతుం వా నిసీదితుం వా ఓకాసో న భవిస్సతి, మహతా ఖో పన సమాగమేన భవితబ్బ’’న్తి.
అథ రాజకులానం భత్తానుమోదనం అకత్వావ పత్తం గహేత్వా నగరతో నిక్ఖమి. మనుస్సా చిన్తయింసు – ‘‘సత్థా అమ్హాకం అనుమోదనమ్పి అకత్వా గచ్ఛతి, అద్ధా భత్తగ్గం అమనాపం అహోసి, బుద్ధానం నామ న సక్కా చిత్తం గహేతుం, బుద్ధేహి సద్ధిం విస్సాసకరణం నామ సముస్సితఫణం ఆసీవిసం గీవాయ గహణసదిసం హోతి; ఏథ భో, తథాగతం ఖమాపేస్సామా’’తి. సకలనగరవాసినో భగవతా సహేవ నిక్ఖన్తా. భగవా గచ్ఛన్తోవ మగధక్ఖేత్తే ఠితం సాఖావిటపసమ్పన్నం సన్దచ్ఛాయం కరీసమత్తభూమిపత్థటం ఏకం మాతులరుక్ఖం దిస్వా ఇమస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీదిత్వా ధమ్మే దేసియమానే ‘‘మహాజనస్స ఠాననిసజ్జనోకాసో భవిస్సతీ’’తి. నివత్తిత్వా మగ్గా ఓక్కమ్మ రుక్ఖమూలం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మభణ్డాగారికం ఆనన్దత్థేరం ఓలోకేసి. థేరో ఓలోకితసఞ్ఞాయ ఏవ ‘‘సత్థా నిసీదితుకామో’’తి ఞత్వా సుగతమహాచీవరం పఞ్ఞపేత్వా అదాసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే. అథస్స పురతో మనుస్సా నిసీదింసు. ఉభోసు పస్సేసు పచ్ఛతో చ భిక్ఖుసఙ్ఘో, ఆకాసే దేవతా అట్ఠంసు, ఏవం మహాపరిసమజ్ఝగతో తత్ర ఖో భగవా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి.
తే భిక్ఖూతి తత్ర ఉపవిట్ఠా ధమ్మప్పటిగ్గాహకా భిక్ఖూ. అత్తదీపాతి అత్తానం దీపం తాణం లేణం గతిం పరాయణం పతిట్ఠం కత్వా విహరథాతి అత్థో. అత్తసరణాతి ఇదం తస్సేవ వేవచనం. అనఞ్ఞసరణాతి ఇదం అఞ్ఞసరణపటిక్ఖేపవచనం. న హి అఞ్ఞో అఞ్ఞస్స సరణం హోతి, అఞ్ఞస్స వాయామేన అఞ్ఞస్స అసుజ్ఝనతో. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘అత్తా హి అత్తనో నాథో, కో హి నాథో పరో సియా’’తి (ధ. ప. ౧౬౦). తేనాహ ‘‘అనఞ్ఞసరణా’’తి. కో పనేత్థ అత్తా నామ, లోకియలోకుత్తరో ధమ్మో. తేనాహ – ‘‘ధమ్మదీపా ధమ్మసరణా అనఞ్ఞసరణా’’తి. ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ’’తిఆదీని మహాసతిపట్ఠానే విత్థారితాని.
గోచరేతి చరితుం యుత్తట్ఠానే. సకేతి అత్తనో సన్తకే. పేత్తికే విసయేతి పితితో ఆగతవిసయే. చరతన్తి చరన్తానం. ‘‘చరన్త’’న్తిపి పాఠో, అయమేవత్థో. న లచ్ఛతీతి న లభిస్సతి న పస్సిస్సతి. మారోతి దేవపుత్తమారోపి, మచ్చుమారోపి, కిలేసమారోపి. ఓతారన్తి రన్ధం ఛిద్దం వివరం. అయం పనత్థో లేడ్డుట్ఠానతో నిక్ఖమ్మ తోరణే నిసీదిత్వా బాలాతపం తపన్తం లాపం సకుణం గహేత్వా. పక్ఖన్దసేనసకుణవత్థునా దీపేతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, సకుణగ్ఘి లాపం సకుణం సహసా అజ్ఝప్పత్తా అగ్గహేసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, లాపో సకుణో సకుణగ్ఘియా హరియమానో ఏవం పరిదేవసి ‘మయమేవమ్హ అలక్ఖికా, మయం అప్పపుఞ్ఞా, యే మయం అగోచరే చరిమ్హ పరవిసయే, సచేజ్జ మయం గోచరే చరేయ్యామ సకే పేత్తికే విసయే, న మ్యాయం సకుణగ్ఘి అలం అభవిస్స యదిదం యుద్ధాయా’తి. కో పన తే లాప గోచరో సకో పేత్తికో విసయోతి? యదిదం నఙ్గలకట్ఠకరణం లేడ్డుట్ఠానన్తి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, సకుణగ్ఘి సకే బలే అపత్థద్ధా సకే బలే అసంవదమానా లాపం సకుణం పముఞ్చి గచ్ఛ ఖో త్వం లాప, తత్రపి గన్త్వా న మోక్ఖసీతి.
అథ ఖో, భిక్ఖవే, లాపో సకుణో నఙ్గలకట్ఠకరణం లేడ్డుట్ఠానం గన్త్వా మహన్తం లేడ్డుం అభిరుహిత్వా సకుణగ్ఘిం వదమానో అట్ఠాసి ‘‘ఏహి ఖో దాని మే సకుణగ్ఘి, ఏహి ఖో దాని మే సకుణగ్ఘీ’’తి. అథ ఖో సా, భిక్ఖవే, సకుణగ్ఘి సకే బలే అపత్థద్ధా సకే బలే అసంవదమానా ఉభో పక్ఖే సన్నయ్హ లాపం సకుణం సహసా అజ్ఝప్పత్తా. యదా ఖో, భిక్ఖవే, అఞ్ఞాసి లాపో సకుణో బహుఆగతా ఖో మ్యాయం సకుణగ్ఘీతి, అథ ఖో తస్సేవ లేడ్డుస్స అన్తరం పచ్చుపాది. అథ ఖో, భిక్ఖవే, సకుణగ్ఘి తత్థేవ ఉరం పచ్చతాళేసి. ఏవఞ్హి తం, భిక్ఖవే, హోతి యో అగోచరే చరతి పరవిసయే.
తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, మా అగోచరే చరిత్థ పరవిసయే, అగోచరే, భిక్ఖవే, చరతం పరవిసయే లచ్ఛతి మారో ఓతారం, లచ్ఛతి మారో ఆరమ్మణం. కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో, యదిదం పఞ్చ కామగుణా. కతమే పఞ్చ? చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా రూపా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, సోతవిఞ్ఞేయ్యా సద్దా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, ఘానవిఞ్ఞేయ్యా గన్ధా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, జివ్హావిఞ్ఞేయ్యా రసా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా, కాయవిఞ్ఞేయ్యా ఫోట్ఠబ్బా ఇట్ఠా కన్తా మనాపా పియరూపా కామూపసంహితా రజనీయా. అయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో.
గోచరే, భిక్ఖవే, చరథ…పే… న లచ్ఛతి మారో ఆరమ్మణం. కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయో, యదిదం చత్తారో సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో? ఇధ భిక్ఖవే, భిక్ఖు కాయే కాయానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; వేదనాసు వేదనానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; చిత్తే చిత్తానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం; ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతి ఆతాపీ సమ్పజానో సతిమా, వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సం – అయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో గోచరో సకో పేత్తికో విసయోతి (సం. ని. ౫.౩౭౧).
కుసలానన్తి అనవజ్జలక్ఖణానం. సమాదానహేతూతి సమాదాయ వత్తనహేతు. ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి ఏవం ఇదం లోకియలోకుత్తరం పుఞ్ఞఫలం వడ్ఢతి, పుఞ్ఞఫలన్తి చ ఉపరూపరి పుఞ్ఞమ్పి పుఞ్ఞవిపాకోపి వేదితబ్బో.
దళ్హనేమిచక్కవత్తిరాజకథావణ్ణనా
౮౧. తత్థ దువిధం కుసలం వట్టగామీ చ వివట్టగామీ చ. తత్థ వట్టగామికుసలం నామ మాతాపితూనం పుత్తధీతాసు పుత్తధీతానఞ్చ మాతాపితూసు సినేహవసేన ముదుమద్దవచిత్తం. వివట్టగామికుసలం నామ ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తిఆదిభేదా సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా. తేసు వట్టగామిపుఞ్ఞస్స పరియోసానం మనుస్సలోకే చక్కవత్తిసిరీవిభవో. వివట్టగామికుసలస్స మగ్గఫలనిబ్బానసమ్పత్తి. తత్థ వివట్టగామికుసలస్స విపాకం సుత్తపరియోసానే దస్సేస్సతి.
ఇధ పన వట్టగామికుసలస్స విపాకదస్సనత్థం, భిక్ఖవే, యదా పుత్తధీతరో మాతాపితూనం ఓవాదే న అట్ఠంసు, తదా ఆయునాపి వణ్ణేనాపి ఇస్సరియేనాపి పరిహాయింసు. యదా పన అట్ఠంసు, తదా వడ్ఢింసూతి వత్వా వట్టగామికుసలానుసన్ధివసేన ‘‘భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే’’తి దేసనం ఆరభి. తత్థ చక్కవత్తీతిఆదీని మహాపదానే (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౩) విత్థారితానేవ.
౮౨. ఓసక్కితన్తి ఈసకమ్పి అవసక్కితం. ఠానా చుతన్తి సబ్బసో ఠానా అపగతం. తం కిర చక్కరతనం అన్తేపురద్వారే అక్ఖాహతం వియ వేహాసం అట్ఠాసి. అథస్స ఉభోసు పస్సేసు ద్వే ఖదిరత్థమ్భే నిఖణిత్వా చక్కరతనమత్థకే నేమిఅభిముఖం ఏకం సుత్తకం బన్ధింసు. అధోభాగేపి నేమిఅభిముఖం ఏకం బన్ధింసు. తేసు ఉపరిమసుత్తతో అప్పమత్తకమ్పి ఓగతం చక్కరతనం ఓసక్కితం నామ హోతి, హేట్ఠా సుత్తస్స ఠానం ఉపరిమకోటియా అతిక్కన్తగతం ఠానా చుతం నామ హోతి, తదేతం అతిబలవదోసే సతి ఏవం హోతి. సుత్తమత్తమ్పి ఏకఙ్గులద్వఙ్గులమత్తం వా భట్ఠం ఠానా చుతమేవ హోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘ఓసక్కితం ఠానా చుత’’న్తి.
అథ మే ఆరోచేయ్యాసీతి తాత, త్వం అజ్జ ఆదిం కత్వా దివసస్స తిక్ఖత్తుం చక్కరతనస్స ఉపట్ఠానం గచ్ఛ, ఏవం గచ్ఛన్తో యదా చక్కరతనం ఈసకమ్పి ఓసక్కితం ఠానా చుతం పస్ససి, అథ మయ్హం ఆచిక్ఖేయ్యాసి. జీవితఞ్హి మే తవ హత్థే నిక్ఖిత్తన్తి. అద్దసాతి అప్పమత్తో దివసస్స తిక్ఖత్తుం గన్త్వా ఓలోకేన్తో ఏకదివసం అద్దస.
౮౩. అథ ఖో, భిక్ఖవేతి భిక్ఖవే, అథ రాజా దళ్హనేమి ‘‘చక్కరతనం ఓసక్కిత’’న్తి సుత్వా ఉప్పన్నబలవదోమనస్సో ‘‘న దాని మయా చిరం జీవితబ్బం భవిస్సతి, అప్పావసేసం మే ఆయు, న మే దాని కామే పరిభుఞ్జనకాలో, పబ్బజ్జాకాలో మే ఇదానీ’’తి రోదిత్వా పరిదేవిత్వా జేట్ఠపుత్తం కుమారం ఆమన్తాపేత్వా ఏతదవోచ. సముద్దపరియన్తన్తి పరిక్ఖిత్తఏకసముద్దపరియన్తమేవ. ఇదం హిస్స కులసన్తకం. చక్కవాళపరియన్తం పన పుఞ్ఞిద్ధివసేన నిబ్బత్తం, న తం సక్కా దాతుం. కులసన్తకం పన నియ్యాతేన్తో ‘‘సముద్దపరియన్త’’న్తి ఆహ. కేసమస్సున్తి తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజన్తాపి హి పఠమం కేసమస్సుం ఓహారేన్తి. తతో పట్ఠాయ పరూళ్హకేసే బన్ధిత్వా విచరన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘కేసమస్సుం ఓహారేత్వా’’తి.
కాసాయానీతి కసాయరసపీతాని. ఆదితో ఏవం కత్వా పచ్ఛా వక్కలానిపి ధారేన్తి. పబ్బజీతి పబ్బజితో. పబ్బజిత్వా చ అత్తనో మఙ్గలవనుయ్యానేయేవ వసి. రాజిసిమ్హీతి రాజఈసిమ్హి. బ్రాహ్మణపబ్బజితా హి ‘‘బ్రాహ్మణిసయో’’తి వుచ్చన్తి. సేతచ్ఛత్తం పన పహాయ రాజపబ్బజితా రాజిసయోతి. అన్తరధాయీతి అన్తరహితం నిబ్బుతదీపసిఖా వియ అభావం ఉపగతం. పటిసంవేదేసీతి కన్దన్తో పరిదేవన్తో జానాపేసి. పేత్తికన్తి పితితో ఆగతం దాయజ్జం న హోతి, న సక్కా కుసీతేన హీనవీరియేన దస అకుసలకమ్మపథే సమాదాయ వత్తన్తేన పాపుణితుం. అత్తనో పన సుకతం కమ్మం నిస్సాయ దసవిధం ద్వాదసవిధం వా చక్కవత్తివత్తం పూరేన్తేనేవేతం పత్తబ్బన్తి దీపేతి. అథ నం వత్తపటిపత్తియం చోదేన్తో ‘‘ఇఙ్ఘ త్వ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అరియేతి నిద్దోసే. చక్కవత్తివత్తేతి చక్కవత్తీనం వత్తే.
చక్కవత్తిఅరియవత్తవణ్ణనా
౮౪. ధమ్మన్తి దసకుసలకమ్మపథధమ్మం. నిస్సాయాతి తదధిట్ఠానేన చేతసా తమేవ నిస్సయం కత్వా. ధమ్మం సక్కరోన్తోతి యథా కతో సో ధమ్మో సుట్ఠు కతో హోతి, ఏవమేతం కరోన్తో. ధమ్మం గరుం కరోన్తోతి తస్మిం గారవుప్పత్తియా తం గరుం కరోన్తో. ధమ్మం మానేన్తోతి తమేవ ధమ్మం పియఞ్చ భావనీయఞ్చ కత్వా విహరన్తో. ధమ్మం పూజేన్తోతి తం అపదిసిత్వా గన్ధమాలాదిపూజనేనస్స పూజం కరోన్తో. ధమ్మం అపచయమానోతి తస్సేవ ధమ్మస్స అఞ్జలికరణాదీహి నీచవుత్తితం కరోన్తో. ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతూతి తం ధమ్మం ధజమివ పురక్ఖత్వా కేతుమివ చ ఉక్ఖిపిత్వా పవత్తియా ధమ్మద్ధజో ధమ్మకేతు చ హుత్వాతి అత్థో. ధమ్మాధిపతేయ్యోతి ధమ్మాధిపతిభూతో ఆగతభావేన ధమ్మవసేనేవ సబ్బకిరియానం కరణేన ధమ్మాధిపతేయ్యో హుత్వా. ధమ్మికం రక్ఖావరణగుత్తిం సంవిదహస్సూతి ధమ్మో అస్సా అత్థీతి ధమ్మికా, రక్ఖా చ ఆవరణఞ్చ గుత్తి చ రక్ఖావరణగుత్తి. తత్థ ‘‘పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతీ’’తి (సం. ని. ౫.౩౮౫) వచనతో ఖన్తిఆదయో రక్ఖా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పరం రక్ఖన్తో అత్తానం రక్ఖతి. ఖన్తియా అవిహింసాయ మేత్తచిత్తతా అనుద్దయతా’’తి (సం. ని. ౫.౩౮౫). నివాసనపారుపనగేహాదీనం నివారణా ఆవరణం, చోరాదిఉపద్దవనివారణత్థం గోపాయనా గుత్తి, తం సబ్బమ్పి సుట్ఠు సంవిదహస్సు పవత్తయ ఠపేహీతి అత్థో. ఇదాని యత్థ సా సంవిదహితబ్బా, తం దస్సేన్తో అన్తోజనస్మిన్తిఆదిమాహ.
తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – అన్తోజనసఙ్ఖాతం తవ పుత్తదారం సీలసంవరే పతిట్ఠపేహి, వత్థగన్ధమాలాదీని చస్స దేహి, సబ్బోపద్దవే చస్స నివారేహి. బలకాయాదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – బలకాయో కాలం అనతిక్కమిత్వా భత్తవేతనసమ్పదానేనపి అనుగ్గహేతబ్బో. అభిసిత్తఖత్తియా భద్రస్సాజానేయ్యాదిరతనసమ్పదానేనపి ఉపసఙ్గణ్హితబ్బా. అనుయన్తఖత్తియా తేసం అనురూపయానవాహనసమ్పదానేనపి పరితోసేతబ్బా. బ్రాహ్మణా అన్నపానవత్థాదినా దేయ్యధమ్మేన. గహపతికా భత్తబీజనఙ్గలఫాలబలిబద్దాదిసమ్పదానేన. తథా నిగమవాసినో నేగమా, జనపదవాసినో చ జానపదా. సమితపాపబాహితపాపా సమణబ్రాహ్మణా సమణపరిక్ఖారసమ్పదానేన సక్కాతబ్బా. మిగపక్ఖినో అభయదానేన సమస్సాసేతబ్బా.
విజితేతి అత్తనో ఆణాపవత్తిట్ఠానే. అధమ్మకారోతి అధమ్మకిరియా. మా పవత్తిత్థాతి యథా నప్పవత్తతి, తథా నం పటిపాదేహీతి అత్థో. సమణబ్రాహ్మణాతి సమితపాపబాహితపాపా. మదప్పమాదా పటివిరతాతి నవవిధా మానమదా, పఞ్చసు కామగుణేసు చిత్తవోస్సజ్జనసఙ్ఖాతా పమాదా చ పటివిరతా. ఖన్తిసోరచ్చే నివిట్ఠాతి అధివాసనఖన్తియఞ్చ సురతభావే చ పతిట్ఠితా. ఏకమత్తానన్తి అత్తనో రాగాదీనం దమనాదీహి ఏకమత్తానం దమేన్తి సమేన్తి పరినిబ్బాపేన్తీతి వుచ్చన్తి. కాలేన కాలన్తి కాలే కాలే. అభినివజ్జేయ్యాసీతి గూథం వియ విసం వియ అగ్గిం వియ చ సుట్ఠు వజ్జేయ్యాసి. సమాదాయాతి సురభికుసుమదామం వియ అమతం వియ చ సమ్మా ఆదాయ పవత్తేయ్యాసి.
ఇధ ఠత్వా వత్తం సమానేతబ్బం. అన్తోజనస్మిం బలకాయేపి ఏకం, ఖత్తియేసు ఏకం, అనుయన్తేసు ఏకం, బ్రాహ్మణగహపతికేసు ఏకం, నేగమజానపదేసు ఏకం, సమణబ్రాహ్మణేసు ఏకం, మిగపక్ఖీసు ఏకం, అధమ్మకారప్పటిక్ఖేపో ఏకం, అధనానం ధనానుప్పదానం ఏకం సమణబ్రాహ్మణే ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్హపుచ్ఛనం ఏకన్తి ఏవమేతం దసవిధం హోతి. గహపతికే పన పక్ఖిజాతే చ విసుం కత్వా గణేన్తస్స ద్వాదసవిధం హోతి. పుబ్బే అవుత్తం వా గణేన్తేన అధమ్మరాగస్స చ విసమలోభస్స చ పహానవసేన ద్వాదసవిధం వేదితబ్బం. ఇదం ఖో తాత తన్తి ఇదం దసవిధం ద్వాదసవిధఞ్చ అరియచక్కవత్తివత్తం నామ. వత్తమానస్సాతి పూరేత్వా వత్తమానస్స. తదహుపోసథేతిఆది మహాసుదస్సనే వుత్తం.
౯౦. సమతేనాతి అత్తనో మతియా. సుదన్తి నిపాతమత్తం. పసాసతీతి అనుసాసతి. ఇదం వుత్తం హోతి – పోరాణకం రాజవంసం రాజపవేణిం రాజధమ్మం పహాయ అత్తనో మతిమత్తే ఠత్వా జనపదం అనుసాసతీతి. ఏవమయం మఘదేవవంసస్స కళారజనకో వియ దళ్హనేమివంసస్స ఉపచ్ఛేదకో అన్తిమపురిసో హుత్వా ఉప్పన్నో. పుబ్బేనాపరన్తి పుబ్బకాలేన సదిసా హుత్వా అపరకాలం. జనపదా న పబ్బన్తీతి న వడ్ఢన్తి. యథా తం పుబ్బకానన్తి యథా పుబ్బకానం రాజూనం పుబ్బే చ పచ్ఛా చ సదిసాయేవ హుత్వా పబ్బింసు, తథా న పబ్బన్తి. కత్థచి సుఞ్ఞా హోన్తి హతవిలుత్తా, తేలమధుఫాణితాదీసు చేవ యాగుభత్తాదీసు చ ఓజాపి పరిహాయిత్థాతి అత్థో.
అమచ్చా పారిసజ్జాతి అమచ్చా చేవ పరిసావచరా చ. గణకమహామత్తాతి అచ్ఛిద్దకాదిపాఠగణకా చేవ మహాఅమచ్చా చ. అనీకట్ఠాతి హత్థిఆచరియాదయో. దోవారికాతి ద్వారరక్ఖినో. మన్తస్సాజీవినోతి మన్తా వుచ్చతి పఞ్ఞా, తం నిస్సయం కత్వా యే జీవన్తి పణ్డితా మహామత్తా, తేసం ఏతం నామం.
ఆయువణ్ణాదిపరిహానికథావణ్ణనా
౯౧. నో చ ఖో అధనానన్తి బలవలోభత్తా పన అధనానం దలిద్దమనుస్సానం ధనం నానుప్పదాసి. నానుప్పదియమానేతి అననుప్పదియమానే, అయమేవ వా పాఠో. దాలిద్దియన్తి దలిద్దభావో. అత్తనా చ జీవాహీతి సయఞ్చ జీవం యాపేహీతి అత్థో. ఉద్ధగ్గికన్తిఆదీసు ఉపరూపరిభూమీసు ఫలదానవసేన ఉద్ధమగ్గమస్సాతి ఉద్ధగ్గికా. సగ్గస్స హితా తత్రుపపత్తిజననతోతి సోవగ్గికా. నిబ్బత్తట్ఠానే సుఖో విపాకో అస్సాతి సుఖవిపాకా. సుట్ఠు అగ్గానం దిబ్బవణ్ణాదీనం దసన్నం విసేసానం నిబ్బత్తనతో సగ్గసంవత్తనికా. ఏవరూపం దక్ఖిణం దానం పతిట్ఠపేతీతి అత్థో.
౯౨. పవడ్ఢిస్సతీతి వడ్ఢిస్సతి బహుం భవిస్సతి. సునిసేధం నిసేధేయ్యన్తి సుట్ఠు నిసిద్ధం నిసేధేయ్యం. మూలఘచ్చన్తి మూలహతం. ఖరస్సరేనాతి ఫరుససద్దేన. పణవేనాతి వజ్ఝభేరియా.
౯౩. సీసాని నేసం ఛిన్దిస్సామాతి యేసం అన్తమసో మూలకముట్ఠిమ్పి హరిస్సామ, తేసం తథేవ సీసాని ఛిన్దిస్సామ, యథా కోచి హటభావమ్పి న జానిస్సతి, అమ్హాకం దాని కిమేత్థ రాజాపి ఏవం ఉట్ఠాయ పరం మారేతీతి అయం నేసం అధిప్పాయో. ఉపక్కమింసూతి ఆరభింసు. పన్థదుహనన్తి పన్థఘాతం, పన్థే ఠత్వా చోరకమ్మం.
౯౪. న హి, దేవాతి సో కిర చిన్తేసి – ‘‘అయం రాజా సచ్చం దేవాతి ముఖపటిఞ్ఞాయ దిన్నాయ మారాపేతి, హన్దాహం ముసావాదం కరోమీ’’తి, మరణభయా ‘‘న హి దేవా’’తి అవోచ.
౯౬. ఏకిదన్తి ఏత్థ ఇదన్తి నిపాతమత్తం, ఏకే సత్తాతి అత్థో. చారిత్తన్తి మిచ్ఛాచారం. అభిజ్ఝాబ్యాపాదాతి అభిజ్ఝా చ బ్యాపాదో చ. మిచ్ఛాదిట్ఠీతి నత్థి దిన్నన్తిఆదికా అన్తగ్గాహికా పచ్చనీకదిట్ఠి.
౧౦౧. అధమ్మరాగోతి మాతా మాతుచ్ఛా పితుచ్ఛా మాతులానీతిఆదికే అయుత్తట్ఠానే రాగో. విసమలోభోతి పరిభోగయుత్తేసుపి ఠానేసు అతిబలవలోభో. మిచ్ఛాధమ్మోతి పురిసానం పురిసేసు ఇత్థీనఞ్చ ఇత్థీసు ఛన్దరాగో.
అమత్తేయ్యతాతిఆదీసు మాతు హితో మత్తేయ్యో, తస్స భావో మత్తేయ్యతా, మాతరి సమ్మా పటిపత్తియా ఏతం నామం. తస్సా అభావో చేవ తప్పటిపక్ఖతా చ అమత్తేయ్యతా. అపేత్తేయ్యతాదీసుపి ఏసేవ నయో. న కులే జేట్ఠాపచాయితాతి కులే జేట్ఠానం అపచితియా నీచవుత్తియా అకరణభావో.
దసవస్సాయుకసమయవణ్ణనా
౧౦౩. యం ఇమేసన్తి యస్మిం సమయే ఇమేసం. అలంపతేయ్యాతి పతినో దాతుం యుత్తా. ఇమాని రసానీతి ఇమాని లోకే అగ్గరసాని. అతిబ్యాదిప్పిస్సన్తీతి అతివియ దిప్పిస్సన్తి, అయమేవ వా పాఠో. కుసలన్తిపి న భవిస్సతీతి కుసలన్తి నామమ్పి న భవిస్సతి, పఞ్ఞత్తిమత్తమ్పి న పఞ్ఞాయిస్సతీతి అత్థో. పుజ్జా చ భవిస్సన్తి పాసంసా చాతి పూజారహా చ భవిస్సన్తి పసంసారహా చ. తదా కిర మనుస్సా ‘‘అసుకేన నామ మాతా పహతా, పితా పహతో, సమణబ్రాహ్మణా జీవితా వోరోపితా, కులే జేట్ఠానం అత్థిభావమ్పి న జానాతి, అహో పురిసో’’తి తమేవ పూజేస్సన్తి చేవ పసంసిస్సన్తి చ.
న భవిస్సతి మాతాతి వాతి అయం మయ్హం మాతాతి గరుచిత్తం న భవిస్సతి. గేహే మాతుగామం వియ నానావిధం అసబ్భికథం కథయమానా అగారవుపచారేన ఉపసఙ్కమిస్సన్తి. మాతుచ్ఛాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ మాతుచ్ఛాతి మాతుభగినీ. మాతులానీతి మాతులభరియా. ఆచరియభరియాతి సిప్పాయతనాని సిక్ఖాపకస్స ఆచరియస్స భరియా. గరూనం దారాతి చూళపితుమహాపితుఆదీనం భరియా. సమ్భేదన్తి మిస్సీభావం, మరియాదభేదం వా.
తిబ్బో ఆఘాతో పచ్చుపట్ఠితో భవిస్సతీతి బలవకోపో పునప్పునం ఉప్పత్తివసేన పచ్చుపట్ఠితో భవిస్సతి. అపరాని ద్వే ఏతస్సేవ వేవచనాని. కోపో హి చిత్తం ఆఘాతేతీతి ఆఘాతో. అత్తనో చ పరస్స చ హితసుఖం బ్యాపాదేతీతి బ్యాపాదో. మనోపదూసనతో మనోపదోసోతి వుచ్చతి. తిబ్బం వధకచిత్తన్తి పియమానస్సాపి పరం మారణత్థాయ వధకచిత్తం. తస్స వత్థుం దస్సేతుం మాతుపి పుత్తమ్హీతిఆది వుత్తం. మాగవికస్సాతి మిగలుద్దకస్స.
౧౦౪. సత్థన్తరకప్పోతి సత్థేన అన్తరకప్పో. సంవట్టకప్పం అప్పత్వా అన్తరావ లోకవినాసో. అన్తరకప్పో చ నామేస దుబ్భిక్ఖన్తరకప్పో రోగన్తరకప్పో సత్థన్తరకప్పోతి తివిధో. తత్థ లోభుస్సదాయ పజాయ దుబ్భిక్ఖన్తరకప్పో హోతి. మోహుస్సదాయ రోగన్తరకప్పో. దోసుస్సదాయ సత్థన్తరకప్పో. తత్థ దుబ్భిక్ఖన్తరకప్పేన నట్ఠా యేభుయ్యేన పేత్తివిసయే ఉపపజ్జన్తి. కస్మా? ఆహారనికన్తియా బలవత్తా. రోగన్తరకప్పేన నట్ఠా యేభుయ్యేన సగ్గే నిబ్బత్తన్తి కస్మా? తేసఞ్హి ‘‘అహో వతఞ్ఞేసం సత్తానం ఏవరూపో రోగో న భవేయ్యా’’తి మేత్తచిత్తం ఉప్పజ్జతీతి. సత్థన్తరకప్పేన నట్ఠా యేభుయ్యేన నిరయే ఉపపజ్జన్తి. కస్మా? అఞ్ఞమఞ్ఞం బలవాఘాతతాయ.
మిగసఞ్ఞన్తి ‘‘అయం మిగో, అయం మిగో’’తి సఞ్ఞం. తిణ్హాని సత్థాని హత్థేసు పాతుభవిస్సన్తీతి తేసం కిర హత్థేన ఫుట్ఠమత్తం యంకిఞ్చి అన్తమసో తిణపణ్ణం ఉపాదాయ ఆవుధమేవ భవిస్సతి. మా చ మయం కఞ్చీతి మయం కఞ్చి ఏకపురిసమ్పి జీవితా మా వోరోపయిమ్హ. మా చ అమ్హే కోచీతి అమ్హేపి కోచి ఏకపురిసో జీవితా మా వోరోపయిత్థ. యంనూన మయన్తి అయం లోకవినాసో పచ్చుపట్ఠితో, న సక్కా ద్వీహి ఏకట్ఠానే ఠితేహి జీవితం లద్ధున్తి మఞ్ఞమానా ఏవం చిన్తయింసు. వనగహనన్తి వనసఙ్ఖాతేహి తిణగుమ్బలతాదీహి గహనం దుప్పవేసట్ఠానం. రుక్ఖగహనన్తి రుక్ఖేహి గహనం దుప్పవేసట్ఠానం. నదీవిదుగ్గన్తి నదీనం అన్తరదీపాదీసు దుగ్గమనట్ఠానం. పబ్బతవిసమన్తి పబ్బతేహి విసమం, పబ్బతేసుపి వా విసమట్ఠానం. సభాగాయిస్సన్తీతి యథా అహం జీవామి దిట్ఠా భో సత్తా, త్వమ్పి తథా జీవసీతి ఏవం సమ్మోదనకథాయ అత్తనా సభాగే కరిస్సన్తి.
ఆయువణ్ణాదివడ్ఢనకథావణ్ణనా
౧౦౫. ఆయతన్తి మహన్తం. పాణాతిపాతా విరమేయ్యామాతి పాణాతిపాతతో ఓసక్కేయ్యామ. పాణాతిపాతం విరమేయ్యామాతిపి సజ్ఝాయన్తి, తత్థ పాణాతిపాతం పజహేయ్యామాతి అత్థో. వీసతివస్సాయుకాతి మాతాపితరో పాణాతిపాతా పటివిరతా, పుత్తా కస్మా వీసతివస్సాయుకా అహేసున్తి ఖేత్తవిసుద్ధియా. తేసఞ్హి మాతాపితరో సీలవన్తో జాతా. ఇతి సీలగబ్భే వడ్ఢితత్తా ఇమాయ ఖేత్తవిసుద్ధియా దీఘాయుకా అహేసుం. యే పనేత్థ కాలం కత్వా తత్థేవ నిబ్బత్తా, తే అత్తనోవ సీలసమ్పత్తియా దీఘాయుకా అహేసుం.