పఞ్హవేయ్యాకరణవణ్ణనా

౩౫౭. కిం సంయోజనాతి కిం బన్ధనా, కేన బన్ధనేన బద్ధా హుత్వా. పుథుకాయాతి బహుజనా. అవేరాతి అప్పటిఘా. అదణ్డాతి ఆవుధదణ్డధనదణ్డవినిముత్తా. అసపత్తాతి అపచ్చత్థికా. అబ్యాపజ్జాతి విగతదోమనస్సా. విహరేము అవేరినోతి అహో వత కేనచి సద్ధిం అవేరినో విహరేయ్యామ, కత్థచి కోపం న ఉప్పాదేత్వా అచ్ఛరాయ గహితకం జఙ్ఘసహస్సేన సద్ధిం పరిభుఞ్జేయ్యామాతి దానం దత్వా పూజం కత్వా చ పత్థయన్తి. ఇతి చ నేసం హోతీతి ఏవఞ్చ నేసం అయం పత్థనా హోతి. అథ చ పనాతి ఏవం పత్థనాయ సతిపి.

ఇస్సామచ్ఛరియసంయోజనాతి పరసమ్పత్తిఖీయనలక్ఖణా ఇస్సా, అత్తసమ్పత్తియా పరేహి సాధారణభావస్స అసహనలక్ఖణం మచ్ఛరియం, ఇస్సా చ మచ్ఛరియఞ్చ సంయోజనం ఏతేసన్తి ఇస్సామచ్ఛరియసంయోజనా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారతో పన ఇస్సామచ్ఛరియాని అభిధమ్మే వుత్తానేవ.

ఆవాసమచ్ఛరియేన పనేత్థ యక్ఖో వా పేతో వా హుత్వా తస్సేవ ఆవాసస్స సఙ్కారం సీసేన ఉక్ఖిపిత్వా విచరతి. కులమచ్ఛరియేన తస్మిం కులే అఞ్ఞేసం దానాదీని కరోన్తే దిస్వా ‘‘భిన్నం వతిదం కులం మమా’’తి చిన్తయతో లోహితమ్పి ముఖతో ఉగ్గచ్ఛతి, కుచ్ఛివిరేచనమ్పి హోతి, అన్తానిపి ఖణ్డాఖణ్డాని హుత్వా నిక్ఖమన్తి. లాభమచ్ఛరియేన సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా సన్తకే లాభే మచ్ఛరాయిత్వా పుగ్గలికపరిభోగేన పరిభుఞ్జిత్వా యక్ఖో వా పేతో వా మహాఅజగరో వా హుత్వా నిబ్బత్తతి. సరీరవణ్ణగుణవణ్ణమచ్ఛరియేన పన పరియత్తిధమ్మమచ్ఛరియేన చ అత్తనోవ వణ్ణం వణ్ణేతి, న పరేసం వణ్ణం, ‘‘కిం వణ్ణో ఏసో’’తి తం తం దోసం వదన్తో పరియత్తిఞ్చ కస్సచి కిఞ్చి అదేన్తో దుబ్బణ్ణో చేవ ఏళమూగో చ హోతి.

అపిచ ఆవాసమచ్ఛరియేన లోహగేహే పచ్చతి. కులమచ్ఛరియేన అప్పలాభో హోతి. లాభమచ్ఛరియేన గూథనిరయే నిబ్బత్తతి. వణ్ణమచ్ఛరియేన భవే నిబ్బత్తస్స వణ్ణో నామ న హోతి. ధమ్మమచ్ఛరియేన కుక్కుళనిరయే నిబ్బత్తతి. ఇదం పన ఇస్సామచ్ఛరియసంయోజనం సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయతి. యావ తం నప్పహీయతి, తావ దేవమనుస్సా అవేరతాదీని పత్థయన్తాపి వేరాదీహి న పరిముచ్చన్తియేవ.

తిణ్ణా మేత్థ కఙ్ఖాతి ఏతస్మిం పఞ్హే మయా తుమ్హాకం వచనం సుత్వా కఙ్ఖా తిణ్ణాతి వదతి, న మగ్గవసేన తిణ్ణకఙ్ఖతం దీపేతి. విగతా కథంకథాతి ఇదం కథం, ఇదం కథన్తి అయమ్పి కథంకథా విగతా.

౩౫౮. నిదానాదీని వుత్తత్థానేవ. పియాప్పియనిదానన్తి పియసత్తసఙ్ఖారనిదానం మచ్ఛరియం, అప్పియసత్తసఙ్ఖారనిదానా ఇస్సా. ఉభయం వా ఉభయనిదానం. పబ్బజితస్స హి సద్ధివిహారికాదయో, గహట్ఠస్స పుత్తాదయో హత్థిఅస్సాదయో వా సత్తా పియా హోన్తి కేళాయితా మమాయితా, ముహుత్తమ్పి తే అపస్సన్తో అధివాసేతుం న సక్కోతి. సో అఞ్ఞం తాదిసం పియసత్తం లభన్తం దిస్వా ఇస్సం కరోతి. ‘‘ఇమినా అమ్హాకం కిఞ్చి కమ్మం అత్థి, ముహుత్తం తావ నం దేథా’’తి తమేవ అఞ్ఞేహి యాచితో ‘‘న సక్కా దాతుం, కిలమిస్సతి వా ఉక్కణ్ఠిస్సతి వా’’తిఆదీని వత్వా మచ్ఛరియం కరోతి. ఏవం తావ ఉభయమ్పి పియసత్తనిదానం హోతి. భిక్ఖుస్స పన పత్తచీవరపరిక్ఖారజాతం, గహట్ఠస్స వా అలఙ్కారాదిఉపకరణం పియం హోతి మనాపం, సో అఞ్ఞస్స తాదిసం ఉప్పజ్జమానం దిస్వా ‘‘అహో వతస్స ఏవరూపం న భవేయ్యా’’తి ఇస్సం కరోతి, యాచితో వాపి ‘‘మయమ్పేతం మమాయన్తా న పరిభుఞ్జామ, న సక్కా దాతు’’న్తి మచ్ఛరియం కరోతి. ఏవం ఉభయమ్పి పియసఙ్ఖారనిదానం హోతి. అప్పియే పన తే వుత్తప్పకారే సత్తే చ సఙ్ఖారే చ లభిత్వా సచేపిస్స తే అమనాపా హోన్తి, తథాపి కిలేసానం విపరీతవుత్తితాయ ‘‘ఠపేత్వా మం కో అఞ్ఞో ఏవరూపస్స లాభీ’’తి ఇస్సం వా కరోతి, యాచితో తావకాలికమ్పి అదదమానో మచ్ఛరియం వా కరోతి. ఏవం ఉభయమ్పి అప్పియసత్తసఙ్ఖారనిదానం హోతి.

ఛన్దనిదానన్తి ఏత్థ పరియేసనఛన్దో, పటిలాభఛన్దో, పరిభోగఛన్దో, సన్నిధిఛన్దో, విస్సజ్జనఛన్దోతి పఞ్చవిధో ఛన్దో.

కతమో పరియేసనఛన్దో? ఇధేకచ్చో అతిత్తో ఛన్దజాతో రూపం పరియేసతి, సద్దం. గన్ధం. రసం. ఫోట్ఠబ్బం పరియేసతి, ధనం పరియేసతి. అయం పరియేసనఛన్దో.

కతమో పటిలాభఛన్దో? ఇధేకచ్చో అతిత్తో ఛన్దజాతో రూపం పటిలభతి, సద్దం. గన్ధం. రసం. ఫోట్ఠబ్బం పటిలభతి, ధనం పటిలభతి. అయం పటిలాభఛన్దో.

కతమో పరిభోగఛన్దో? ఇధేకచ్చో అతిత్తో ఛన్దజాతో రూపం పరిభుఞ్జతి, సద్దం. గన్ధం. రసం. ఫోట్ఠబ్బం పరిభుఞ్జతి, ధనం పరిభుఞ్జతి. అయం పరిభోగఛన్దో.

కతమో సన్నిధిఛన్దో? ఇధేకచ్చో అతిత్తో ఛన్దజాతో ధనసన్నిచయం కరోతి ‘‘ఆపదాసు భవిస్సతీ’’తి. అయం సన్నిధిఛన్దో.

కతమో విస్సజ్జనఛన్దో? ఇధేకచ్చో అతిత్తో ఛన్దజాతో ధనం విస్సజ్జేతి, హత్థారోహానం, అస్సారోహానం, రథికానం, ధనుగ్గహానం – ‘‘ఇమే మం రక్ఖిస్సన్తి గోపిస్సన్తి మమాయిస్సన్తి సమ్పరివారయిస్సన్తీ’’తి. అయం విస్సజ్జనఛన్దో. ఇమే పఞ్చ ఛన్దా. ఇధ తణ్హామత్తమేవ, తం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం.

వితక్కనిదానోతి ఏత్థ ‘‘లాభం పటిచ్చ వినిచ్ఛయో’’తి (దీ. ని. ౨.౧౧౦) ఏవం వుత్తో వినిచ్ఛయవితక్కో వితక్కో నామ. వినిచ్ఛయోతి ద్వే వినిచ్ఛయా తణ్హావినిచ్ఛయో చ, దిట్ఠివినిచ్ఛయో చ. అట్ఠసతం తణ్హావిచరితం తణ్హావినిచ్ఛయో నామ. ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో దిట్ఠివినిచ్ఛయో నామాతి ఏవం వుత్తతణ్హావినిచ్ఛయవసేన హి ఇట్ఠానిట్ఠపియాప్పియవవత్థానం న హోతి. తదేవ హి ఏకచ్చస్స ఇట్ఠం హోతి, ఏకచ్చస్స అనిట్ఠం పచ్చన్తరాజమజ్ఝిమదేసరాజూనం గణ్డుప్పాదమిగమంసాదీసు వియ. తస్మిం పన తణ్హావినిచ్ఛయవినిచ్ఛితే పటిలద్ధవత్థుస్మిం ‘‘ఏత్తకం రూపస్స భవిస్సతి, ఏత్తకం సద్దస్స, ఏత్తకం గన్ధస్స, ఏత్తకం రసస్స, ఏత్తకం ఫోట్ఠబ్బస్స భవిస్సతి, ఏత్తకం మయ్హం భవిస్సతి, ఏత్తకం పరస్స భవిస్సతి, ఏత్తకం నిదహిస్సామి, ఏత్తకం పరస్స దస్సామీ’’తి వవత్థానం వితక్కవినిచ్ఛయేన హోతి. తేనాహ ‘‘ఛన్దో ఖో, దేవానమిన్ద, వితక్కనిదానో’’తి.

పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిదానోతి తయో పపఞ్చా తణ్హాపపఞ్చో, మానపపఞ్చో, దిట్ఠిపపఞ్చోతి. తత్థ అట్ఠసతతణ్హావిచరితం తణ్హాపపఞ్చో నామ. నవవిధో మానో మానపపఞ్చో నామ. ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో దిట్ఠిపపఞ్చో నామ. తేసు ఇధ తణ్హాపపఞ్చో అధిప్పేతో. కేనట్ఠేన పపఞ్చో? మత్తపమత్తాకారపాపనట్ఠేన పపఞ్చో. తంసమ్పయుత్తా సఞ్ఞా పపఞ్చసఞ్ఞా. సఙ్ఖా వుచ్చతి కోట్ఠాసో ‘‘సఞ్ఞానిదానా హి పపఞ్చసఙ్ఖా’’తిఆదీసు వియ. ఇతి పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిదానోతి పపఞ్చసఞ్ఞాకోట్ఠాసనిదానో వితక్కోతి అత్థో.

పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖానిరోధసారుప్పగామినిన్తి ఏతిస్సా పపఞ్చసఞ్ఞాసఙ్ఖాయ ఖయా నిరోధో వూపసమో, తస్స సారుప్పఞ్చేవ తత్థ గామినిం చాతి సహ విపస్సనాయ మగ్గం పుచ్ఛతి.