అనులోమపచ్చనీయవణ్ణనా

౫౫౦. అనులోమపచ్చనీయే ‘‘హేతుయా సత్త, ఆరమ్మణే నవా’’తి ఏవం అనులోమే ‘‘నహేతుయా పన్నరస, నారమ్మణే పన్నరసా’’తి ఏవం పచ్చనీయే చ లద్ధగణనేసు పచ్చయేసు యో పచ్చయో అనులోమతో ఠితో, తస్స అనులోమే లద్ధవారేహి సద్ధిం యే పచ్చనీయతో ఠితస్స పచ్చనీయే లద్ధవారేసు సదిసవారా, తేసం వసేన గణనా వేదితబ్బా. అనులోమస్మిఞ్హి హేతుపచ్చయే ‘‘హేతుయా సత్తా’’తి సత్త వారా లద్ధా, పచ్చనీయే నారమ్మణపచ్చయే ‘‘నారమ్మణే పన్నరసా’’తి పన్నరస లద్ధా. తేసు యే హేతుయా సత్త వుత్తా, తేహి సద్ధిం నారమ్మణే వుత్తేసు పన్నరససు ‘‘కుసలో కుసలస్స, అబ్యాకతస్స, కుసలాబ్యాకతస్స, అకుసలో అకుసలస్స, అబ్యాకతస్స, అకుసలాబ్యాకతస్స, అబ్యాకతో అబ్యాకతస్సా’’తి ఇమే సత్త సదిసా. తే సన్ధాయ హేతుపచ్చయా నఆరమ్మణే సత్తాతి వుత్తం. నఅధిపతియా సత్తాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

నసహజాతస్స పన హేతుపచ్చయస్స అభావా నసహజాతే ఏకోపి న లబ్భతి, తస్మా తేన సద్ధిం యోజనా న కతా. నఅఞ్ఞమఞ్ఞే కుసలాదయో తయో రూపాబ్యాకతస్స లబ్భన్తి, తే సన్ధాయ తీణీతి వుత్తం. తథా నసమ్పయుత్తే. నవిప్పయుత్తే పన కుసలం కుసలస్స, అకుసలం అకుసలస్స, అబ్యాకతం అబ్యాకతస్సాతి అరూపధమ్మవసేన తీణి వేదితబ్బాని. ననిస్సయనోఅత్థినోఅవిగతా నసహజాతో వియ న లబ్భన్తియేవాతి తేహిపి సద్ధిం యోజనా న కతా. ఏవమేత్థ సత్త తీణీతి ద్వేయేవ గణనపరిచ్ఛేదా, తేసం వసేన ఊనతరగణనేన సద్ధిం అతిరేకగణనస్సపి గణనం పరిహాపేత్వా పచ్చయఘటనేసు గణనా వేదితబ్బా.

౫౫౧. తత్థ హేతుసహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతన్తి నారమ్మణే సత్తాతి కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో, సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతపచ్చయేన పచ్చయో, నారమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో. కుసలా హేతూ సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో, సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతపచ్చయేన పచ్చయో, నారమ్మణపచ్చయేన పచ్చయోతి ఇమినా నయేన సత్త వారా ఉద్ధరితబ్బా. నాధిపతియా సత్తాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. దుతియే ఘటనే అఞ్ఞమఞ్ఞస్స పవిట్ఠత్తా ఠపేత్వా నసమ్పయుత్తం సేసేసు తీణీతి వుత్తం. నసమ్పయుత్తే పన అఞ్ఞమఞ్ఞవిప్పయుత్తం పటిసన్ధినామరూపం సన్ధాయ ఏకన్తి వుత్తం. అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో చేత్థ అనులోమఘటనే పవిట్ఠత్తా పచ్చనీయతో న లబ్భతి, తస్మా ‘‘నఅఞ్ఞమఞ్ఞే’’తి న వుత్తం. యథా చేత్థ, ఏవం సేసఘటనేసుపి పవిట్ఠపచ్చయా పచ్చనీయతో న లబ్భన్తీతి న వుత్తా. తతియఘటనే సమ్పయుత్తస్స పవిట్ఠత్తా సబ్బత్థ తీణియేవ. చతుత్థఘటనే విప్పయుత్తస్స పవిట్ఠత్తా తీణి కుసలాదీని చిత్తసముట్ఠానరూపస్స. పఞ్చమే విపాకస్స పవిట్ఠత్తా సబ్బత్థ ఏకం అబ్యాకతేన అబ్యాకతం. ఇతో పరేసుపి విపాకసమ్పయుత్తేసు ఏసేవ నయో.

౫౫౨. హేతుసహజాతనిస్సయఇన్ద్రియమగ్గఅత్థిఅవిగతన్తి నారమ్మణే చత్తారీతి కుసలో కుసలస్స, అబ్యాకతస్స, కుసలాబ్యాకతస్స; అబ్యాకతో అబ్యాకతస్సాతి ఇమేసం వసేన వేదితబ్బాని. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. నఅఞ్ఞమఞ్ఞే ద్వేతి కుసలో అబ్యాకతస్స, తథా అబ్యాకతో. పరతోపి ద్వీసు ఏసేవ నయో. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బఘటనేసు లబ్భమానవసేన గణనా వేదితబ్బా. సబ్బానిపి చేతాని ఇమస్మిం అనులోమపచ్చనీయే సహజాతవసేన చేవ పకిణ్ణకవసేన చ పన్నరసాధికాని చత్తారి ఘటనసతాని వుత్తాని. తేసు తస్మిం తస్మిం ఘటనే యే అనులోమతో ఠితా పచ్చయా, తేసం ఏకోపి పచ్చనీయతో న లబ్భతి. హేతుమూలకే చేత్థ పఠమే ఘటనే అనులోమతో పఞ్చన్నం పచ్చయానం ఠితత్తా పచ్చనీయతో ఏకూనవీసతి పచ్చయా ఆగతా. ఏవం సేసేసుపి అనులోమతో ఠితావసేసా పచ్చనీయతో ఆగతా. అనులోమతో చేత్థ బహూసుపి ఠితేసు పచ్చనీయతో ఏకేకోవ ఆగతోతి వేదితబ్బో. యథా చ హేతుమూలకే, ఏవం ఆరమ్మణాదిమూలకేసుపి సబ్బమేతం విధానం యథానురూపతో వేదితబ్బన్తి.

అనులోమపచ్చనీయవణ్ణనా.

పచ్చనీయానులోమవణ్ణనా

౬౩౧. పచ్చనీయానులోమేపి ‘‘హేతుయా సత్త, ఆరమ్మణే నవా’’తి ఏవం అనులోమే ‘‘నహేతుయా పన్నరస, నారమ్మణే పన్నరసా’’తి ఏవం పచ్చనీయే చ లద్ధగణనేసు పచ్చయేసు యో పచ్చనీయతో ఠితో, తస్స పచ్చనీయతో లద్ధవారేసు యే అనులోమతో ఠితస్స అనులోమతో లద్ధవారేహి సదిసా వారా, తేసం వసేన గణనా వేదితబ్బా. పచ్చనీయస్మిఞ్హి నహేతుపచ్చయే ‘‘నహేతుయా పన్నరసా’’తి పన్నరస వారా లద్ధా, అనులోమే ఆరమ్మణపచ్చయే ‘‘ఆరమ్మణే నవా’’తి నవ వారా లద్ధా. తత్థ యే నహేతుయా పన్నరస వుత్తా, తేసు యే వారా ఆరమ్మణే వుత్తేహి నవహి సదిసా, తేసం వసేన గణనా వేదితబ్బా. తత్థ యే ఆరమ్మణే నవ వుత్తా, తే నహేతుయా వుత్తేసు పన్నరససు కుసలో ‘‘కుసలాకుసలాబ్యాకతానం, అకుసలో అకుసలకుసలాబ్యాకతానం, అబ్యాకతో అబ్యాకతకుసలాకుసలాన’’న్తి ఇమేహి నవహి సదిసా, తే సన్ధాయ నహేతుయా ఆరమ్మణే నవాతి వుత్తం. అధిపతియా దసాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఆరమ్మణాదీనఞ్హి అనులోమగణనాయ యే వారా వుత్తా నహేతుపచ్చయేన సద్ధిం సంసన్దనేపి తే సబ్బే లబ్భన్తీతి వేదితబ్బా. ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స నహేతుపచ్చయేన పచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో, దానం దత్వా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా తం పచ్చవేక్ఖతి, పుబ్బే సుచిణ్ణాని పచ్చవేక్ఖతీ’’తి ఇమినా ఉపాయేన తేసం పాళి ఉద్ధరితబ్బా.

నహేతుపచ్చయా అధిపతియా దసాతి ఏత్థ ఠపేత్వా వీమంసాధిపతిం సేసాధిపతివసేన అనులోమవిభఙ్గే ఆగతవారా ఉద్ధరితబ్బా. ఏవమేత్థ నవ దససత్తతీణితేరసఏకన్తి ఛ గణనపరిచ్ఛేదా, తేసం వసేన ఊనతరగణనేన సద్ధిం అతిరేకగణనస్సాపి గణనం పరిహాపేత్వా నహేతుమూలకాదీనం నయానం తిమూలకాదీసు సబ్బసంసన్దనేసు గణనా వేదితబ్బా. ఇదం తావ సాధారణలక్ఖణం. న పనేతం సబ్బసంసన్దనేసు గచ్ఛతి, యేహి పన పచ్చయేహి సద్ధిం యేసం పచ్చయానం సంసన్దనే యే వారా విరుజ్ఝన్తి, తే అపనేత్వా అవసేసానం వసేనపేత్థ గణనా వేదితబ్బా.

నహేతుపచ్చయా నఆరమ్మణపచ్చయా అధిపతియా సత్తాతి ఏత్థ హి కుసలో అకుసలస్స; అబ్యాకతో కుసలస్స, అకుసలస్సాతి ఇమే ఆరమ్మణాధిపతివసేన లబ్భమానా తయో వారా విరుజ్ఝన్తి. కస్మా? నఆరమ్మణపచ్చయాతి వుత్తత్తా. తస్మా తే అపనేత్వా సహజాతాధిపతినయేనేవేత్థ ‘‘కుసలో కుసలస్స, అబ్యాకతస్స, కుసలాబ్యాకతస్స; అకుసలో అకుసలస్స, అబ్యాకతస్స, అకుసలాబ్యాకతస్స; అబ్యాకతో అబ్యాకతస్సా’’తి సత్త వారా వేదితబ్బా. తేపి నహేతుపచ్చయాతి వచనతో ఠపేత్వా వీమంసాధిపతిం సేసాధిపతీనం వసేన. ఏవం సబ్బత్థ ఊనతరగణనపచ్చయవసేన అవిరుజ్ఝమానగణనవసేన చ గణనా వేదితబ్బా.

యేసు చ పచ్చయేసు పచ్చనీయతో ఠితేసు యే అనులోమతో న తిట్ఠన్తి, తేపి వేదితబ్బా. సేయ్యథిదం – అనన్తరే పచ్చనీయతో ఠితే సమనన్తరాసేవననత్థివిగతా అనులోమతో న తిట్ఠన్తి, సహజాతే పచ్చనీయతో ఠితే హేతుఅఞ్ఞమఞ్ఞవిపాకఝానమగ్గసమ్పయుత్తా అనులోమతో న తిట్ఠన్తి, నిస్సయే పచ్చనీయతో ఠితే వత్థుపురేజాతో అనులోమతో న తిట్ఠతి. ఆహారే వా ఇన్ద్రియే వా పచ్చనీయతో ఠితే హేతుఅఞ్ఞమఞ్ఞవిపాకఝానమగ్గసమ్పయుత్తా అనులోమతో న తిట్ఠన్తి. ఆరమ్మణే పన పచ్చనీయతో ఠితే అధిపతిఉపనిస్సయా అనులోమతో న తిట్ఠన్తి, ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయా పన న లబ్భన్తి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ యం లబ్భతి, యఞ్చ న లబ్భతి, తం జానిత్వా లబ్భమానవసేన వారా ఉద్ధరితబ్బా.

తత్థ సబ్బేసుపి తిమూలకాదీసు అనన్తరే సత్తాతిఆదయో దుమూలకే లద్ధవారాయేవ సత్తమూలకాదీసు పన నసహజాతపచ్చయా నిస్సయే తీణీతి పురేజాతవసేన వత్థునిస్సయే తీణి. కమ్మే ద్వే నానాక్ఖణికవసేనేవ. ఆహారే ఏకం కబళీకారాహారవసేన. ఇన్ద్రియే ఏకం రూపిన్ద్రియవసేన. కమేన గన్త్వా విప్పయుత్తే తీణీతి కుసలాదీనం అబ్యాకతన్తాని పచ్ఛాజాతవసేన. అత్థిఅవిగతేసు పఞ్చాతి తాని చేవ తీణి, కుసలాబ్యాకతా అబ్యాకతస్స, అకుసలాబ్యాకతా అబ్యాకతస్సాతి ఇమాని చ ద్వే పచ్ఛాజాతాహారిన్ద్రియవసేనాతి. పచ్ఛాజాతపచ్చయస్స పచ్చనీకభావతో పట్ఠాయ పన అత్థిఅవిగతేసు ఏకన్తి అబ్యాకతో అబ్యాకతస్స ఆహారిన్ద్రియవసేన. నాహారే గహితే నఇన్ద్రియపచ్చయాతి న గహేతబ్బం. తథా నఇన్ద్రియే గహితే నాహారపచ్చయాతి. కస్మా? ద్వీసు ఏకతో గహితేసు గణేతబ్బవారస్స అభావతో. ఝానమగ్గాదీసుపి పచ్చనీకతో ఠితేసు ఆహారతో వా ఇన్ద్రియతో వా ఏకం అనులోమం అకత్వావ అవసానే ఇన్ద్రియే ఏకం, అత్థియా ఏకం, అవిగతే ఏకం, ఆహారే ఏకం, అత్థియా ఏకం, అవిగతే ఏకన్తి వుత్తం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

నహేతుమూలకం.

౬౩౬. నారమ్మణమూలకాదీసు నఅఞ్ఞమఞ్ఞమూలకే నఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయా హేతుయా తీణీతి కుసలాదీని చిత్తసముట్ఠానానం. అధిపతియా అట్ఠాతి అధిపతియా వుత్తేసు దససు ‘‘కుసలో కుసలాబ్యాకతస్స, అకుసలో అకుసలాబ్యాకతస్సా’’తి ద్వే అపనేత్వా సేసాని అట్ఠ. సహజాతే పఞ్చాతి హేతుయా వుత్తేహి తీహి సద్ధిం ‘‘కుసలో చ అబ్యాకతో చ అబ్యాకతస్స, అకుసలో చ అబ్యాకతో చ అబ్యాకతస్సా’’తి ఇమే ద్వే. నిస్సయే సత్తాతి తేహి పఞ్చహి సద్ధిం ‘‘అబ్యాకతో కుసలస్స, అబ్యాకతో అకుసలస్సా’’తి ఇమే ద్వే వత్థువసేన. కమ్మే తీణీతి హేతుయా వుత్తానేవ. సేసతికేసుపి ఏసేవ నయో. అధిపతియా తీణీతి హేట్ఠా వుత్తానేవ.

౬౪౪. నాహారమూలకే అఞ్ఞమఞ్ఞే తీణీతి ఠపేత్వా ఆహారే సేసచేతసికవసేన వేదితబ్బాని. యథా చ హేట్ఠా, తథా ఇధాపి నాహారనఇన్ద్రియేసు ఏకేకమేవ గహితం, న ద్వే ఏకతో.

౬౪౮. నసమ్పయుత్తపచ్చయా హేతుయా తీణీతి హేట్ఠా నఅఞ్ఞమఞ్ఞే వుత్తానేవ. అధిపతియా అట్ఠాతి వుత్తానేవ. నవిప్పయుత్తమూలకే కమ్మే పఞ్చాతి కుసలాదిచేతనా సహజాతకుసలాదీనం, నానాక్ఖణికా కుసలాకుసలచేతనా కమ్మసముట్ఠానరూపస్సాతి ఏవం పఞ్చ. ఆహారిన్ద్రియేసు తీణి సహజాతసదిసాని. ఝానమగ్గాదీసు తీణి హేతుసదిసాని.

౬౫౦. నోఅత్థిమూలకే యస్మా హేతు నోఅత్థి నామ న హోతి, నియమతో అత్థియేవ, తస్మా తం అగ్గహేత్వా నారమ్మణే నవాతి వుత్తం. యథా చ హేతు, తథా అఞ్ఞేపి అత్థిపచ్చయలక్ఖణయుత్తా ఏత్థ అనులోమతో న తిట్ఠన్తి. కమ్మే ద్వేతి ఇదం పన నానాక్ఖణికకమ్మవసేన వుత్తం. పచ్చనీయతో సబ్బే లబ్భన్తి. యం పన అనులోమతో లబ్భమానమ్పి అగ్గహేత్వా తతో పురేతరా పచ్చయా పచ్చనీయతో గయ్హన్తి, సో పచ్ఛా యోజనం లభతి. తేనేవేత్థ ‘‘నోఅత్థిపచ్చయా నహేతుపచ్చయా…పే… నోఅవిగతపచ్చయా కమ్మే ద్వే’’తి వుత్తం. కస్మా పనేస సకట్ఠానేయేవ న గహితోతి? యస్మా అవసేసేసుపి పచ్చనీయతో ఠితేసు ఏకోవ అనులోమతో లబ్భతి. ఇదఞ్హి ఇమస్మిం పచ్చయానులోమే లక్ఖణం – యో సబ్బేసు పచ్చనీయతో ఠితేసు ఏకోవ అనులోమతో లబ్భతి, సో పచ్ఛా వుచ్చతీతి. నోఅత్థిపచ్చయా నోహేతుపచ్చయా…పే… నోఅవిగతపచ్చయా ఉపనిస్సయే నవాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఇదం పన పకతూపనిస్సయవసేన వుత్తం. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ లబ్భమానం అలబ్భమానం పురేవుత్తం పచ్ఛావుత్తఞ్చ వేదితబ్బన్తి.

పఞ్హావారస్స పచ్చనీయానులోమవణ్ణనా.

నిట్ఠితా చ కుసలత్తికపట్ఠానస్స వణ్ణనాతి.