పఞ్హావారస్స ఘటనే అనులోమగణనా
౪౩౯. ఇదానేత్థ యథాలద్ధాని విస్సజ్జనాని గణనావసేన దస్సేతుం హేతుయా సత్తాతిఆది వుత్తం. తత్థ సత్తాతి కుసలేన కుసలం, అబ్యాకతం, కుసలాబ్యాకతన్తి తీణి. తథా అకుసలేన; అబ్యాకతేన అబ్యాకతమేవాతి ఏవం సత్త. ఆరమ్మణే నవాతి ఏకమూలకఏకావసానాని నవ. అధిపతియా దసాతి కుసలం కుసలస్స సహజాతతో చేవ ఆరమ్మణతో చ; అకుసలస్స ఆరమ్మణతోవ అబ్యాకతస్స సహజాతతో చేవ ఆరమ్మణతో చ; కుసలాబ్యాకతస్స సహజాతతోవాతి కుసలమూలకాని చత్తారి. అకుసలం అకుసలస్స సహజాతతో చేవ ఆరమ్మణతో చ; అబ్యాకతస్స సహజాతతోవ తథా అకుసలాబ్యాకతస్సాతి అకుసలమూలకాని తీణి. అబ్యాకతో అబ్యాకతస్స సహజాతతో చేవ ఆరమ్మణతో చ; కుసలస్స ఆరమ్మణతోవ తథా అకుసలస్సాతి అబ్యాకతమూలకాని తీణీతి ఏవం దస. ఏత్థ పన ఆరమ్మణాధిపతిపి సత్తధా, సహజాతాధిపతిపి సత్తధావ లబ్భతి.
అనన్తరే సత్తాతి కుసలమూలకాని ద్వే, తథా అకుసలమూలకాని, అబ్యాకతమూలకాని తీణీతి ఏవం సత్త. సమనన్తరేపి ఏతానేవ. సహజాతే నవాతి కుసలమూలకాని తీణి, అకుసలమూలకాని తీణి, అబ్యాకతమూలకం ఏకం, తథా కుసలాబ్యాకతమూలకం, అకుసలాబ్యాకతమూలకఞ్చాతి ఏవం నవ. అఞ్ఞమఞ్ఞే తీణీతి కుసలేన కుసలం, అకుసలేన అకుసలం, అబ్యాకతేన అబ్యాకతన్తి ఏవం తీణి. నిస్సయే తేరసాతి సహజాతతోవ కుసలమూలకాని తీణి, తథా అకుసలమూలకాని, తథా అబ్యాకతమూలకాని. ఏత్థ పన పురేజాతమ్పి లబ్భతి. అబ్యాకతఞ్హి అబ్యాకతస్స సహజాతమ్పి హోతి పురేజాతమ్పి; కుసలస్స పురేజాతమేవ తథా అకుసలస్స. పున కుసలాబ్యాకతో సహజాతపురేజాతతో కుసలస్స, సహజాతతోవ అబ్యాకతస్స, తథా అకుసలాబ్యాకతోతి ఏవం తేరస. ఉపనిస్సయే నవాతి ఏకమూలకేకావసానా నవ. తేసం విభఙ్గే తేవీసతి భేదా దస్సితా. తేసు ఆరమ్మణూపనిస్సయే సత్త, అనన్తరూపనిస్సయే సత్త, పకతూపనిస్సయే నవ హోన్తి. పురేజాతే తీణీతి అబ్యాకతో అబ్యాకతస్స, కుసలస్స, అకుసలస్సాతి ఏవం తీణి.
పచ్ఛాజాతే తీణీతి కుసలో అబ్యాకతస్స, అకుసలో అబ్యాకతస్స, అబ్యాకతో అబ్యాకతస్సాతి ఏవం తీణి. ఆసేవనే తీణి అఞ్ఞమఞ్ఞసదిసాని. కమ్మే సత్త హేతుసదిసాని. తత్థ ద్వీసు విస్సజ్జనేసు నానాక్ఖణికకమ్మమ్పి ఆగతం, పఞ్చసు సహజాతమేవ. విపాకే ఏకం అబ్యాకతేన అబ్యాకతం. ఆహారఇన్ద్రియఝానమగ్గేసు సత్త హేతుసదిసానేవ. ఇన్ద్రియం పనేత్థ సహజాతపురేజాతవసేన ఆగతం. సమ్పయుత్తే తీణి అఞ్ఞమఞ్ఞసదిసాని. విప్పయుత్తే పఞ్చాతి సహజాతపచ్ఛాజాతతో కుసలేన అబ్యాకతం, అకుసలేన అబ్యాకతం, సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతతో అబ్యాకతేన అబ్యాకతం, వత్థుపురేజాతతో అబ్యాకతేన కుసలం, తథా అకుసలన్తి ఏకం కుసలమూలం, ఏకం అకుసలమూలం, తీణి అబ్యాకతమూలానీతి ఏవం పఞ్చ.
అత్థియా తేరసాతి సహజాతతో కుసలేన కుసలం, సహజాతపచ్ఛాజాతతో కుసలేన అబ్యాకతం, సహజాతతోవ కుసలేన కుసలాబ్యాకతన్తి కుసలమూలాని తీణి, తథా అకుసలమూలాని, సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతాహారిన్ద్రియతో పన అబ్యాకతేన అబ్యాకతం, వత్థారమ్మణపురేజాతతో అబ్యాకతేన కుసలం, తథా అకుసలం, సహజాతపురేజాతతో కుసలో చ అబ్యాకతో చ అకుసలస్స; స్వేవ అబ్యాకతస్స సహజాతపచ్ఛాజాతఆహారిన్ద్రియతో సహజాతపురేజాతతో చ కుసలో చ అబ్యాకతో చ కుసలస్స; స్వేవ అబ్యాకతస్స సహజాతపచ్ఛాజాతఆహారిన్ద్రియతోతి ఏవం తేరస. నత్థివిగతేసు సత్త అనన్తరసదిసాని. అవిగతే తేరస అత్థిసదిసానీతి. ఏవమేత్థ సత్త గణనపరిచ్ఛేదా ఏకం తీణి పఞ్చ సత్త నవ దస తేరసాతి. తేసు విపాకవసేన ఏకమేవ ఏకకం, అఞ్ఞమఞ్ఞపురేజాతపచ్ఛాజాతాసేవనసమ్పయుత్తవసేన పఞ్చ తికా, విప్పయుత్తవసేన ఏకమేవ పఞ్చకం, హేతుఅనన్తరసమనన్తరకమ్మఆహారిన్ద్రియఝానమగ్గనత్థివిగతవసేన దస సత్తకా, ఆరమ్మణసహజాతఉపనిస్సయవసేన తయో నవకా, అధిపతివసేన ఏకం దసకం, నిస్సయఅత్థిఅవిగతవసేన తయో తేరసకాతి ఏవం తస్మిం తస్మిం పచ్చయే నిద్దిట్ఠవారే గణనవసేన సాధుకం సల్లక్ఖేత్వా తేసం వసేన దుకతికాదీసు పచ్చయసంసన్దనే గణనా వేదితబ్బా.
౪౪౦. యే పన పచ్చయా యేసం పచ్చయానం విసభాగా వా విరుద్ధా వా హోన్తి, తే తేహి సద్ధిం న యోజేతబ్బా. సేయ్యథిదం – హేతుపచ్చయస్స తావ ఆరమ్మణానన్తరసమనన్తరూపనిస్సయపురేజాతపచ్ఛాజాతకమ్మాసేవనాహారఝాననత్థివిగతా అధిపతిపచ్చయే చ ఠపేత్వా వీమంసం సేసాధిపతినో విసభాగా, సహజాతాదయో సభాగా. కస్మా? తథా భావాభావతో. హేతుపచ్చయో హి యేసం హేతుపచ్చయో హోతి, తేసం సహజాతాదిపచ్చయోపి హోతి, ఆరమ్మణాదిపచ్చయో పన న హోతీతి ఆరమ్మణాదయో తస్స విసభాగా నామ. తస్మా సో తేహి, తే వా తేన సద్ధిం, న యోజేతబ్బా. పురేజాతపచ్ఛాజాతసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తఅత్థినత్థివిగతావిగతా చ అఞ్ఞమఞ్ఞవిరుద్ధా, తేపి అఞ్ఞమఞ్ఞం న యోజేతబ్బా. తత్థ అయోజనీయే వజ్జేత్వా యోజనీయేహి యోగే యే వారా లబ్భన్తి, తే సఙ్ఖేపతో దస్సేతుం హేతుపచ్చయా అధిపతియా చత్తారీతిఆది వుత్తం.
తత్థ కిఞ్చాపి హేతుపచ్చయస్స అధిపతినా సంసన్దనే ఊనతరగణనవసేన సత్తహి వారేహి భవితబ్బం, యస్మా పన అధిపతీసు వీమంసావ హేతుపచ్చయో, న ఇతరే, తస్మా విసభాగే వజ్జేత్వా సభాగవసేన ‘‘చత్తారీ’’తి వుత్తం. తాని ఏవం వేదితబ్బాని – కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో; కుసలా వీమంసా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం, కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో; కుసలా వీమంసా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం, కుసలో ధమ్మో కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చ ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో; కుసలా వీమంసా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం, అబ్యాకతో ధమ్మో అబ్యాకతస్స ధమ్మస్స హేతుపచ్చయేన పచ్చయో అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో; విపాకాబ్యాకతా కిరియాబ్యాకతా వీమంసా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానన్తి. ఏత్థ చ విపాకాబ్యాకతా లోకుత్తరతోవ గహేతబ్బా. ఆరమ్మణపచ్చయఅనన్తరపచ్చయాదయో పన విసభాగత్తా న యోజితా. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ లబ్భమానఞ్చ అలబ్భమానఞ్చ ఞత్వా లబ్భమానవసేన వారా ఉద్ధరితబ్బా.
సహజాతే సత్తాతి హేతుయా లద్ధానేవ. అఞ్ఞమఞ్ఞే తీణీతి సుద్ధికఅఞ్ఞమఞ్ఞే లద్ధానేవ. నిస్సయే సత్తాతి హేతుయా లద్ధానేవ. విపాకే ఏకన్తి సుద్ధికవిపాకే లద్ధమేవ. ఇన్ద్రియమగ్గేసు చత్తారీతి హేట్ఠా వుత్తనయానేవ. సమ్పయుత్తే తీణీతి సుద్ధికసమ్పయుత్తే లద్ధానేవ. విప్పయుత్తే తీణీతి కుసలాదిచిత్తసముట్ఠానం రూపం పచ్చయుప్పన్నం కత్వా వేదితబ్బాని. అత్థిఅవిగతేసు సత్తాతి హేతుయా లద్ధానేవ.
౪౪౧-౪౪౩. ఏవం యేహి అధిపతిపచ్చయాదీహి ఏకాదసహి పచ్చయేహి సద్ధిం హేతుపచ్చయో యోజనం లభతి, తేసం వసేన దుమూలకనయే గణనం దస్సేత్వా ఇదాని తిమూలకాదీసు తస్స దస్సనత్థం లక్ఖణం ఠపేన్తో హేతుసహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతన్తి సత్తాతిఆదిమాహ. పోత్థకేసు పన నిస్సఉపనిస్సఅధిపాతి ఏవం పరిహీనక్ఖరాని పచ్చయనామాని లిఖన్తి, తం సఞ్ఞాకరణమత్తవసేన లిఖితం. తస్మా తాదిసేసు ఠానేసు పరిపుణ్ణా పాళి కాతబ్బా. యం పనిదం లక్ఖణం ఠపితం, తేన ఇదం దీపేతి – అయం హేతుపచ్చయో సహజాతాదీహి చతూహి సద్ధిం సంసన్దనే అత్తనో విభఙ్గే లద్ధాని సత్తేవ విస్సజ్జనాని లభతి. సచే పనేత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో పవిసతి, అఞ్ఞమఞ్ఞే లద్ధాని తీణి లభతి. సచే సమ్పయుత్తపచ్చయో పవిసతి, తానేవ తీణి లభతి. సచే విప్పయుత్తపచ్చయో పవిసతి, హేతువిప్పయుత్తదుకే లద్ధాని తీణి లభతి. సచే విపాకపచ్చయో పవిసతి, సబ్బేహి విపాకసభాగేహి సద్ధిం సంసన్దనే ఏవమేవ విస్సజ్జనం లభతి. సచే పనేత్థ ఇన్ద్రియమగ్గపచ్చయా పవిసన్తి, తేహి సద్ధిం దుమూలకే లద్ధాని చత్తారియేవ లభతి. సచే తేహి సద్ధిం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో పవిసతి, హేతాధిపతిదుకే దస్సితేసు చతూసు విస్సజ్జనేసు ‘‘కుసలో ధమ్మో అబ్యాకతస్స, కుసలో ధమ్మో కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చా’’తి ద్వే అపనేత్వా సేసాని ద్వే లభతి. సచేపి తత్థ సమ్పయుత్తపచ్చయో పవిసతి, తానేవ ద్వే లభతి. సచే పన విప్పయుత్తపచ్చయో పవిసతి, ఇతరాని ద్వే లభతి. సచే పన తేసు విపాకపచ్చయో పవిసతి, సబ్బత్థ ఏకమేవ లభతి. అధిపతినా పన సద్ధిం హేతాధిపతిదుకతో ఊనతరగణనేసు అప్పవిసన్తేసు చత్తారియేవ లభతి. ఊనతరగణనేసు పవిసన్తేసు తేసం వసేన ద్వే ఏకన్తి లభతి. ఏవం తేసం తేసం పచ్చయానం సమాయోగే లబ్భమానం గణనం విదిత్వా తిమూలకాదీసు గణనా ఉద్ధరితబ్బాతి.
ఏతేసు పన ఘటనేసు సబ్బపఠమాని చత్తారి ఘటనాని సామఞ్ఞతో నవన్నమ్పి హేతూనం వసేన వుత్తాని అవిపాకాని. అబ్యాకతేన అబ్యాకతవిస్సజ్జనే పనేత్థ విపాకహేతుపి లబ్భతి.
తతో పరాని పఞ్చ ఘటనాని విపాకహేతువసేన వుత్తాని. తత్థ సబ్బేపి సహజాతవిపాకా చేవ విపాకసహజాతరూపా చ. తేసు పఠమే ఘటనే విపాకా చేవ తంసముట్ఠానరూపా చ లబ్భన్తి, దుతియే విపాకా చేవ పటిసన్ధియఞ్చ వత్థురూపం. తతియే అరూపధమ్మావ. చతుత్థే విపాకచిత్తసముట్ఠానరూపమేవ లబ్భతి. పఞ్చమే వత్థురూపమేవ.
తతో పరాని పఞ్చదస ఘటనాని ఇన్ద్రియమగ్గయుత్తాని అమోహహేతువసేన వుత్తాని. తత్థ పఠమాని నవ నిరాధిపతీని, పచ్ఛిమాని ఛ సాధిపతీని. నిరాధిపతికేసుపి పఠమాని చత్తారి సామఞ్ఞతో సబ్బత్థ అమోహవసేన వుత్తాని, పచ్ఛిమాని పఞ్చ విపాకామోహవసేన. తత్థ నిరాధిపతికేసు పఠమే చత్తారీతి హేట్ఠా హేతాధిపతిదుకే దస్సితానేవ. దుతియే చిత్తసముట్ఠానరూపం పరిహాయతి. తతియే వత్థురూపం పరిహాయతి. చతుత్థే కుసలో ధమ్మో చిత్తసముట్ఠానానం, అబ్యాకతో తంసముట్ఠానానన్తి రూపమేవ లబ్భతి. తతో పరాని విపాకయుత్తాని పఞ్చ హేట్ఠా వుత్తనయానేవ. సాధిపతికేసు పఠమాని తీణి ఘటనాని సామఞ్ఞతో విపాకావిపాకహేతువసేన వుత్తాని. తేసు పఠమే చత్తారి వుత్తనయానేవ. దుతియే రూపం పరిహాయతి, తతియే అరూపం పరిహాయతి. తతో పరాని తీణి విపాకహేతువసేన వుత్తాని. తేసు పఠమే రూపారూపం లబ్భతి, దుతియే అరూపమేవ, తతియే రూపమేవ. ఏవమ్పి తేసం తేసం పచ్చయానం సమాయోగే లబ్భమానం గణనం విదిత్వా తిమూలకాదీసు గణనా ఉద్ధరితబ్బాతి.
హేతుమూలకం నిట్ఠితం.
౪౪౪. ఆరమ్మణమూలకేపి అధిపతిపచ్చయాదయో సత్త ఆరమ్మణేన సభాగా, సేసా సోళస విసభాగాతి తే అయోజేత్వా సత్తేవ యోజితా. తేసు అధిపతియా సత్తాతి కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స, అకుసలస్స ధమ్మస్స, అబ్యాకతస్సాతి ఏవం కుసలమూలాని తీణి, అకుసలమూలం ఏకం, అబ్యాకతమూలాని తీణీతి సత్త. నిస్సయే తీణీతి వత్థువసేన అబ్యాకతమూలానేవ. ఉపనిస్సయే సత్త హేట్ఠిమాని ఏవ. పురేజాతే తీణీతి వత్థారమ్మణవసేన అబ్యాకతమూలాని. విప్పయుత్తే తీణీతి వత్థువసేనేవ. అత్థిఅవిగతేసు తీణీతి వత్థారమ్మణవసేన. యథా పన హేతుమూలకే లక్ఖణదస్సనత్థం ఘటనాని ఠపితాని, తథా ఆరమ్మణమూలకాదీసుపి.
౪౪౫. తత్థ యాని తావ ఇమస్మిం ఆరమ్మణమూలకే పఞ్చ ఘటనాని ఠపితాని. తత్థ పఠమం ఆరమ్మణాధిపతివసేన సాధిపతికం. తత్థ సత్తాతి ఆరమ్మణాధిపతిదుకే లద్ధవిస్సజ్జనానేవ. దుతియం నిరాధిపతికం. తత్థ తీణీతి వత్థారమ్మణవసేన ఆరమ్మణవసేనేవ వా అబ్యాకతమూలాని. తతియం నిస్సయేన వుత్తం. తత్థ తీణీతి వత్థువసేన అబ్యాకతమూలాని. చతుత్థపఞ్చమాని సాధిపతికాని. తేసు చతుత్థే ఏకన్తి వత్థారమ్మణవసేన ఆరమ్మణవసేనేవ వా అబ్యాకతమూలం అకుసలం. పఞ్చమే ఏకన్తి నిస్సయతో అబ్యాకతమూలకం అకుసలం. ఏవమిధాపి లబ్భమానవసేన తికాదీసు గణనా వేదితబ్బా. తథా అధిపతిమూలకాదీసు. ఆరమ్మణఇన్ద్రియవిపాకవసేన విత్థారయోజనం పన అవత్వా తత్థ తత్థ వత్తబ్బయుత్తకమేవ వదామాతి.
౪౪౬. అధిపతిమూలకే సహజాతే సత్తాతి సహజాతాధిపతివసేన కుసలమూలాని తీణి, అకుసలమూలాని తీణి, అబ్యాకతమూలం ఏకం. సహజాతేన పన సద్ధిం ఆరమ్మణాధిపతి, ఆరమ్మణాధిపతినా చ సద్ధిం సహజాతం న లబ్భతి. అఞ్ఞమఞ్ఞే తీణీతి సహజాతాధిపతివసేనేవ. నిస్సయే అట్ఠాతి కుసలమూలాని తీణి, అకుసలమూలాని తీణి, అబ్యాకతమూలాని ద్వే. అబ్యాకతో హి అధిపతి అబ్యాకతస్స సహజాతతో చేవ ఆరమ్మణతో చ నిస్సయో హోతి, అకుసలస్స ఆరమ్మణతోవ. కుసలస్స పన ఉభయథాపి న హోతీతి అబ్యాకతమూలాని ద్వేయేవాతి ఏవం అట్ఠ. ఉపనిస్సయే సత్త ఆరమ్మణసదిసానేవ. పురేజాతే ఏకన్తి అబ్యాకతాధిపతి ఆరమ్మణవసేన అకుసలస్స. విపాకే ఏకం అబ్యాకతేన అబ్యాకతం లోకుత్తరం. ఆహారాదీసు సత్త హేట్ఠా ఏకమూలకే లద్ధానేవ. విప్పయుత్తే చత్తారీతి కుసలేన అబ్యాకతం, తథా అకుసలేన, అబ్యాకతేన అబ్యాకతఞ్చ కుసలఞ్చ. అత్థిఅవిగతేసు అట్ఠ నిస్సయసదిసానేవ.
౪౪౭-౪౫౨. ఘటనాని పనేత్థ పటిపాటియా ఆరమ్మణాదీహి అయోజేత్వా పఠమం అత్థిఅవిగతేహి యోజితాని. కిం కారణాతి? ఉభయాధిపతిమిస్సకత్తా. తత్థ పఠమే ఘటనే ఆరమ్మణాధిపతివసేన వత్థారమ్మణం లబ్భతి, దుతియే నిస్సయవసేన గరుం కత్వా అస్సాదేన్తస్స వత్థుమేవ, తతియే సహజాతాధిపతివసేన కుసలాదయో రూపానం, ఆరమ్మణాధిపతివసేన వత్థు అకుసలస్స. తతో పరాని తీణి ఘటనాని ఆరమ్మణాధిపతివసేన వుత్తాని. తత్థ పఠమే సత్తాతి హేట్ఠా వుత్తానేవ. దుతియే ఏకన్తి పురేజాతాని వత్థారమ్మణాని అకుసలస్స. తతియే వత్థుమేవ అకుసలస్స. తతో పరాని తీణి ఘటనాని విపాకావిపాకసాధారణాని సహజాతాధిపతివసేన వుత్తాని. తత్థ పఠమే రూపారూపం లబ్భతి, దుతియే అరూపమేవ, తతియే రూపమేవ. తతో పరాని తీణి విపాకాధిపతివసేన వుత్తాని. తేసుపి పఠమే రూపారూపం లబ్భతి, దుతియే అరూపం, తతియే రూపమేవ. తతో పరాని ఛ ఘటనాని ఆహారిన్ద్రియయుత్తాని చిత్తాధిపతివసేన వుత్తాని. తత్థ తీణి అవిపాకాని, తీణి సవిపాకాని. తేసు గణనా పాకటాయేవ. తతో పరాని ఛ ఘటనాని తథేవ విరియాధిపతివసేన వుత్తాని. నను చ అధిపతిపటిపాటియా పఠమం విరియాధిపతివసేన వత్తబ్బాని సియుం, కస్మా తథా న వుత్తానీతి? పరతో హేతువసేన వుత్తఘటనేహి సదిసత్తా. పరతో హి హేతువసేన ఘటనాని అమోహస్స వీమంసాధిపతిత్తా వీమంసాయ చ సమ్మాదిట్ఠిభావతో మగ్గసమ్పయుత్తాని. విరియమ్పి చ సమ్మావాయామమిచ్ఛావాయామభావేన మగ్గోతి తేన సద్ధిం ఘటనాని పరతో హేతువసేన వుత్తఘటనేహి సదిసానీతి పరివత్తేత్వా వుత్తాని. తేసుపి గణనా పాకటాయేవ.
౪౫౩-౪౫౬. అనన్తరసమనన్తరమూలకేసు సత్తాతి కుసలో కుసలస్స అబ్యాకతస్స చ, తథా అకుసలో, అబ్యాకతో తిణ్ణన్నమ్పీతి ఏవం సత్త. కమ్మే ఏకన్తి కుసలా మగ్గచేతనా అత్తనో విపాకాబ్యాకతస్స. ఘటనాని పనేతేసు తీణి తీణియేవ. తాని బహుతరపటిపాటియా వుత్తాని.
౪౫౭-౪౬౦. సహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయమూలకేసు యే యే దుకమూలకే పచ్చయా వుత్తా తే తేయేవ ఆదితో ఠితేన సభాగా. తస్మా దుకమూలకే గణనం ఞత్వా యే ఉపరి పచ్చయా ఘటితా, తేసు ఊనతరగణనస్స వసేన సబ్బఘటనేసు గణనా వేదితబ్బా. తత్థ సహజాతమూలకే దస ఘటనాని. తేసు పఞ్చ అవిపాకాని, పఞ్చ సవిపాకాని. తత్థ అవిపాకేసు తావ పఠమే కుసలో కుసలస్స అబ్యాకతస్స, కుసలాబ్యాకతస్స, కుసలాబ్యాకతో అబ్యాకతస్సాతి చత్తారి, తథా అకుసలో, అబ్యాకతో అబ్యాకతస్సేవాతి ఏవం నవ. తత్థ కుసలాకుసలాదికేసు అట్ఠసు విస్సజ్జనేసు అరూపఞ్చేవ చిత్తసముట్ఠానరూపఞ్చ లబ్భతి. అబ్యాకతే వత్థురూపమ్పి. దుతియే ఘటనే అబ్యాకతవిస్సజ్జనే రూపేసు వత్థుమేవ లబ్భతి, తతియే తీసుపి అరూపమేవ, చతుత్థే చిత్తసముట్ఠానరూపమేవ, పఞ్చమే పటిసన్ధియం వత్థునా సద్ధిం అరూపధమ్మా. సవిపాకేసు పఠమే విపాకా చేవ విపాకచిత్తసముట్ఠానరూపఞ్చ, దుతియే విపాకా చేవ వత్థురూపఞ్చ, తతియే విపాకమేవ, చతుత్థే విపాకచిత్తసముట్ఠానమేవ, పఞ్చమే వత్థురూపమేవ లబ్భతి.
అఞ్ఞమఞ్ఞమూలకే ఛ ఘటనాని. తేసు పఠమాని తీణి అవిపాకాని, పచ్ఛిమాని తీణి సవిపాకాని. తేసు గణనా పాకటాయేవ.
౪౬౧. నిస్సయమూలకే నిస్సయపచ్చయా ఆరమ్మణే తీణీతి వత్థుం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తకుసలాదివసేన వేదితబ్బాని. ఉపనిస్సయే ఏకన్తి వత్థుం ఆరమ్మణూపనిస్సయం కత్వా ఉప్పన్నాకుసలం. సేసం దుమూలకే హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౪౬౨-౪౬౪. ఇమస్మిం పన నిస్సయపచ్చయే వీసతి ఘటనాని. తేసు పురిమాని ఛ ఘటనాని పురేజాతసహజాతవసేన వుత్తాని, తతో చత్తారి పురేజాతవసేనేవ, తతో దస సహజాతవసేనేవ. తత్థ పఠమే ఘటనే తేరసాతి నిస్సయపచ్చయవిభఙ్గే వుత్తానేవ. దుతియే అట్ఠాతి సహజాతాధిపతివసేన సత్త, వత్థుం గరుం కత్వా అకుసలఞ్చాతి అట్ఠ. తతియే సత్త ఇన్ద్రియపచ్చయే లద్ధానేవ. చతుత్థే పఞ్చ విప్పయుత్తే లద్ధాని. పఞ్చమే చత్తారీతి కుసలాదీని చిత్తసముట్ఠానానం, వత్థు చ అకుసలస్స. ఛట్ఠే తీణీతి కుసలాదీని చిత్తసముట్ఠానస్స. పురేజాతవసేన చతూసు పఠమే తీణీతి వత్థు కుసలాదీనం, చక్ఖాదీని చ అబ్యాకతస్స. దుతియే వత్థుమేవ కుసలాదీనం. తతియే ఏకన్తి వత్థు అకుసలస్స. చతుత్థే చక్ఖాదీని విఞ్ఞాణపఞ్చకస్స. సహజాతవసేన దస సవిపాకావిపాకవసేన ద్విధా భిన్దిత్వా సహజాతమూలకే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.
౪౬౫. ఉపనిస్సయమూలకే ఆరమ్మణే సత్తాతి ఆరమ్మణూపనిస్సయే లద్ధానేవ. అధిపతియా సత్తాతి తానేవ. అనన్తరసమనన్తరేసు అనన్తరూపనిస్సయే లద్ధానేవ. నిస్సయే ఏకన్తి వత్థు అకుసలస్స. పురేజాతే ఏకన్తి తస్సేవ వత్థుం వా ఆరమ్మణం వా. ఆసేవనే తీణి అనన్తరూపనిస్సయవసేన. కమ్మే ద్వే పకతూపనిస్సయవసేన. లోకుత్తరకుసలచేతనా పన అనన్తరూపనిస్సయోపి హోతి. విప్పయుత్తే ఏకం ఆరమ్మణూపనిస్సయవసేన, తథా అత్థిఅవిగతేసు. నత్థివిగతేసు సత్త అనన్తరసమానేవ.
౪౬౬. ఉపనిస్సయమూలకాని పన సత్త ఘటనాని హోన్తి. తత్థ పురిమాని తీణి ఆరమ్మణూపనిస్సయవసేన వుత్తాని. తత్థ పఠమే సత్తాతి కుసలో కుసలాదీనం, తథా అబ్యాకతో, అకుసలో అకుసలస్సేవాతి ఏవం సత్త. దుతియే ఏకన్తి చక్ఖాదిఅబ్యాకతం అకుసలస్స. తతియే వత్థు అకుసలస్స. తతో పరాని ద్వే అనన్తరూపనిస్సయవసేన వుత్తాని. తేసు గణనా పాకటాయేవ. తతో ద్వే అనన్తరపకతూపనిస్సయవసేన వుత్తాని. తత్థ పఠమే లోకియకుసలాకుసలచేతనాపచ్చయభావతో గహేతబ్బా, దుతియే లోకుత్తరకుసలావ.
౪౬౭-౪౬౮. పురేజాతమూలకే ఆరమ్మణే తీణీతి అబ్యాకతో కుసలాదీనం. అధిపతియా ఏకన్తి అబ్యాకతో అకుసలస్స. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ పన సత్త ఘటనాని. తేసు పఠమం వత్థారమ్మణవసేన వుత్తం, దుతియం వత్థువసేనేవ, తతియం ఆరమ్మణవసేన, చతుత్థం వత్థుస్స ఆరమ్మణకాలవసేన, పఞ్చమం ఆరమ్మణాధిపతివసేన, ఛట్ఠం వత్థునో ఆరమ్మణాధిపతికాలవసేన, సత్తమం చక్ఖాదివసేన.
౪౬౯-౪౭౨. పచ్ఛాజాతమూలకే వీసతి పచ్చయా న యుజ్జన్తి, తయోవ యోజనం లభన్తి. ఏకమేవేత్థ ఘటనం, తం కాయస్స కుసలాదీనం వసేన వేదితబ్బం. ఆసేవనమూలకేపి ఏకమేవ ఘటనం.
౪౭౩-౪౭౭. కమ్మమూలకే అనన్తరే ఏకన్తి మగ్గచేతనావసేన వుత్తం. అఞ్ఞమఞ్ఞే తీణీతి ఏత్థ పటిసన్ధియం వత్థుపి గహేతబ్బం. ఉపనిస్సయే ద్వేతి అనన్తరపకతూపనిస్సయవసేన హేట్ఠా వుత్తానేవ. ఏవం సేసానిపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఏత్థ పన ఏకాదస ఘటనాని. తత్థ పఠమాని ద్వే పకతూపనిస్సయానన్తరూపనిస్సయవిభాగతో నానాక్ఖణికకమ్మవసేన వుత్తాని. తతో పరాని చత్తారి విపాకావిపాకతో ఏకక్ఖణికకమ్మవసేన వుత్తాని. తత్థ పఠమే అరూపేన సద్ధిం చిత్తసముట్ఠానరూపం లబ్భతి, దుతియే అరూపేన సద్ధిం వత్థు, తతియే అరూపమేవ, చతుత్థే చిత్తసముట్ఠానరూపమేవ. పటిసన్ధియం పన కటత్తారూపమ్పి లబ్భతి. తతో పరాని పఞ్చ సవిపాకాని, తాని హేట్ఠా వుత్తనయానేవ. విపాకమూలకే పఞ్చ ఘటానాని ఉత్తానత్థానేవ.
౪౭౮-౪౮౩. ఆహారమూలకే సత్తాతిఆదీని వుత్తనయానేవ. ఘటనాని పనేత్థ చతుత్తింస. తేసు పఠమాని పఞ్చ విపాకావిపాకసామఞ్ఞతో వుత్తాని. తత్థ పఠమే చత్తారోపి ఆహారా లబ్భన్తి; దుతియే తయో అరూపాహారావ. తతియే వత్థుపి పచ్చయుప్పన్నం హోతి, చతుత్థే తం పరిహాయతి. పఞ్చమే రూపమేవ పచ్చయుప్పన్నం. తతో పరాని పఞ్చ సవిపాకఘటనాని, తాని హేట్ఠా వుత్తనయానేవ. తతో పరాని నవ ఘటనాని చేతనాహారవసేన వుత్తాని. తతో పరాని నవ నిరాధిపతివిఞ్ఞాణాహారవసేన. తతో పరాని సాధిపతివిఞ్ఞాణాహారవసేన ఛ ఘటనాని వుత్తాని. తత్థ తీణి విపాకావిపాకసామఞ్ఞవసేన వుత్తాని. తీణి విపాకవసేనేవ. తత్థ లోకియానం విపాకానం అభావతో వత్థు పరిహాయతి.
౪౮౪-౪౯౫. ఇన్ద్రియమూలకే పురేజాతే ఏకన్తి చక్ఖున్ద్రియాదీనం వసేన అబ్యాకతేన అబ్యాకతం. సేసం దుమూలకం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఘటనాని పనేత్థ ఛ సత్తతి. తత్థ పఠమే సబ్బానిపి ఇన్ద్రియాని పచ్చయట్ఠేన లబ్భన్తి. దుతియే రూపజీవితిన్ద్రియం హాయతి. న హి తం నిస్సయో హోతి. తతియే అరూపిన్ద్రియాని రూపానం. చతుత్థే చక్ఖాదీని చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం. తతో పరాని నవ ఘటనాని సహజాతఅరూపిన్ద్రియవసేన వుత్తాని, తతో నవ మగ్గభూతానం ఇన్ద్రియానం వసేన, తతో నవ ఝానఙ్గభూతానం, తతో నవ ఝానమగ్గభూతానం, తతో నవ మనిన్ద్రియవసేనేవ, తతో సాధిపతీని ఛ, తతో వీరియవసేన మగ్గసమ్పయుత్తాని ఛ, తతో అమోహహేతువసేన నిరాధిపతీని నవ, సాధిపతీని ఛ. తేసు సబ్బేసు విపాకపచ్చయేన అయుత్తాని చ యుత్తాని చ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.
౪౯౬-౫౦౦. ఝానమూలకేపి దుమూలకం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఘటనాని పనేత్థ ఛత్తింస. తేసు పఠమాని నవ ఇన్ద్రియమగ్గభావం అనామసిత్వా సాధారణఝానఙ్గవసేనేవ వుత్తాని. తతో పరాని నవ ఇన్ద్రియభూతఝానఙ్గవసేన, తతో నవ మగ్గభూతఝానఙ్గవసేన, తతో నవ ఇన్ద్రియమగ్గభూతఝానఙ్గవసేన. చతూసుపి చేతేసు నవకేసు ఆదితో చత్తారి చత్తారి విపాకావిపాకసాధారణాని. అవసానే పఞ్చ పఞ్చ విపాకానేవ, తాని హేట్ఠా వుత్తనయానేవ.
౫౦౧-౫౦౮. మగ్గమూలకేపి దుమూలకం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఘటనాని పనేత్థ సత్తపఞ్ఞాస. తేసు పఠమాని నవ ఇన్ద్రియఝానభావం అనామసిత్వా సుద్ధికమగ్గవసేనేవ వుత్తాని. తతో నవ ఇన్ద్రియభూతమగ్గవసేన, తతో నవ ఝానభూతమగ్గవసేన, తతో నవ ఇన్ద్రియఝానభూతమగ్గవసేన, తతో ఛ అధిపతిభూతమగ్గవసేన, తతో నవ నిరాధిపతిమగ్గహేతువసేన, తతో ఛ సాధిపతిమగ్గహేతువసేన, తత్థ నవకేసు పఞ్చ పఞ్చ ఛక్కేసు తీణి తీణి విపాకాని. సేసాని సాధారణాని, తాని హేట్ఠా వుత్తనయానేవ.
౫౦౯-౫౧౦. సమ్పయుత్తమూలకే దుమూలకం ఉత్తానత్థమేవ. ఏత్థ పన ద్వేయేవ ఘటనాని. తత్థ ఏకం సాధారణవసేన, ఏకం విపాకవసేన వుత్తం.
౫౧౧-౫౧౪. విప్పయుత్తమూలకేపి దుమూలకం ఉత్తానత్థమేవ. ఘటనాని పనేత్థ తేరస. తత్థ పఠమే పఞ్చాతి కుసలో అబ్యాకతస్స, తథా అకుసలో, అబ్యాకతో తిణ్ణన్నమ్పి. ఏత్థ చ ఇమే విప్పయుత్తాదయో సహజాతాపి హోన్తి, పచ్ఛాజాతపురేజాతాపి. దుతియే పురేజాతసహజాతావ తతియే తేయేవ అధిపతివసేన. తత్థ కుసలో అబ్యాకతస్స తథా అకుసలో, అబ్యాకతో పన అబ్యాకతస్స చ ఆరమ్మణాధిపతివసేన అకుసలస్స చాతి ఏవం చత్తారి. చతుత్థే తీణీతి కుసలాదీని అబ్యాకతస్స. ఇన్ద్రియాని పనేత్థ రూపానిపి అరూపానిపి. పఞ్చమే పచ్చయా అరూపావ ఛట్ఠే వత్థువసేన రూపావ సత్తమే కుసలాబ్యాకతానం విపస్సనావసేన, అకుసలస్స అస్సాదనవసేన వత్థుమేవ. అట్ఠమే తదేవాకుసలస్స, నవమే చక్ఖాదీని అబ్యాకతస్స, దసమే కుసలాదయో చిత్తసముట్ఠానానం, ఏకాదసమే పటిసన్ధియం వత్థు ఖన్ధానం, ద్వాదసమే పటిసన్ధియం ఖన్ధా కటత్తారూపానం, తేరసమే పటిసన్ధియం ఖన్ధా వత్థుస్స.
౫౧౫-౫౧౮. అత్థిపచ్చయమూలకే ఉపనిస్సయే ఏకన్తి ఆరమ్మణూపనిస్సయవసేన అబ్యాకతం అకుసలస్స. సేసం దుమూలకే ఉత్తానమేవ. ఘటనాని పనేత్థ ఏకూనతింస. తేసు పఠమే అరూపవత్థారమ్మణమహాభూతఇన్ద్రియాహారానం వసేన సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతపచ్చయా లబ్భన్తి. దుతియే పచ్ఛాజాతకబళీకారాహారా న లబ్భన్తి. పఠమదుతియఘటనానేవ అధిపతినా సద్ధిం ఉపరి తతియచతుత్థాని కతాని. పున పఠమమేవ చతూహి ఆహారేహి సద్ధిం పఞ్చమం, రూపిన్ద్రియేహి సద్ధిం ఛట్ఠం, రూపారూపిన్ద్రియేహి సద్ధిం సత్తమం కతం. దుతియమేవ వా పన ఇన్ద్రియేహి సద్ధిం సత్తమం కతం. పఠమదుతియానేవ విప్పయుత్తపచ్చయేన సద్ధిం అట్ఠమనవమాని. తేసు నవమం అధిపతినా సద్ధిం దసమం కతం. తతో ఏకాదసమే పచ్చయవసేన వత్థు హాయతి. ద్వాదసమే అరూపధమ్మాయేవ పచ్చయా, తేరసమే వత్థారమ్మణా, చుద్దసమే వత్థుమేవ, పన్నరసమే ఆరమ్మణమేవ, సోళసమే వత్థుమేవ ఆరమ్మణం, సత్తరసమే పన తదేవ ఆరమ్మణాధిపతిభావేన, అట్ఠారసమేపి తదేవ ఆరమ్మణూపనిస్సయవసేన, ఏకూనవీసతిమే చక్ఖాదయోవ పచ్చయా. ఇమాని ఏకూనవీసతి పకిణ్ణకఘటనాని నామ సహజాతం అగ్గహేత్వా వుత్తాని. తతో పరాని దస సహజాతవసేన వుత్తాని.
౫౧౯. నత్థివిగతమూలకేసు అనన్తరసమనన్తరమూలకేసు వియ ఉపనిస్సయాసేవనకమ్మవసేన తీణియేవ ఘటనాని, అవిగతమూలకం అత్థిమూలకసదిసమేవాతి.
యాని పనేతాని ఇమస్మిం పఞ్హావారే ఘటనాని వుత్తాని, తాని సబ్బానిపి దువిధానియేవ – పకిణ్ణకతో సహజాతతో చ. తత్థ సబ్బేసమ్పి ఆరమ్మణమూలకాదీనం ఆదితో సహజాతం అగ్గహేత్వా వుత్తాని పకిణ్ణకాని నామ. తాని ఆరమ్మణమూలకే పఞ్చపి, అధిపతిమూలకే ఛ, అనన్తరమూలకే తీణిపి, తథా సమనన్తరమూలకే, నిస్సయమూలకే దస, ఉపనిస్సయమూలకే సత్త, పురేజాతమూలకే సత్త, పచ్ఛాజాతమూలకే ఏకమేవ, తథా ఆసేవనమూలకే, కమ్మమూలకే ద్వే, ఆహారమూలకే ఏకం, ఇన్ద్రియమూలకే చత్తారి, విప్పయుత్తమూలకే నవ, అత్థిమూలకే ఏకూనవీసతి, నత్థిమూలకే తీణిపి, తథావిగతమూలకే. అవిగతమూలకే ఏకూనవీసతీతి సబ్బానిపి సతఞ్చేవ తీణి చ హోన్తి. సహజాతనిస్సయభావేన పనేతాని పకిణ్ణకానీతి వుత్తాని.
యాని పన సహజాతం లబ్భన్తి, తాని సహజాతఘటనాని నామాతి వుచ్చన్తి. తాని ఆరమ్మణమూలకే అనన్తరసమనన్తరపురేజాతపచ్ఛాజాతఆసేవననత్థివిగతమూలకేసు న లబ్భన్తి. న హి తే పచ్చయా సహజాతానం పచ్చయా హోన్తి. యథా చ సహజాతానం న హోన్తి, తథా హేతుసహజాతఅఞ్ఞమఞ్ఞవిపాకఝానమగ్గసమ్పయుత్తపచ్చయా. అసహజాతానన్తి హేతుమూలకే సబ్బాని చతువీసతిపి ఘటనాని సహజాతఘటనానేవ. తథా అధిపతిమూలకే చతువీసతి, సహజాతమూలకే దసపి, అఞ్ఞమఞ్ఞమూలకే ఛపి, నిస్సయమూలకే దస, కమ్మమూలకే నవ, విపాకమూలకే పఞ్చపి, ఆహారమూలకే తేత్తింస, ఇన్ద్రియమూలకే ద్వాసత్తతి ఝానమూలకే ఛత్తింసాపి, మగ్గమూలకే సత్తపఞ్ఞాసమ్పి, సమ్పయుత్తమూలకే ద్వేపి, విప్పయుత్తమూలకే చత్తారి, అత్థిమూలకే దస, అవిగతమూలకే దసాతి సబ్బానిపి తీణి సతాని ద్వాదస చ హోన్తి. ఇతి పురిమాని సతం తీణి చ ఇమాని చ ద్వాదసుత్తరాని తీణి సతానీతి సబ్బానిపి పఞ్చదసాధికాని చత్తారి ఘటనసతాని పఞ్హావారే ఆగతాని. తేసు యే యే పచ్చయధమ్మా నామవసేన న పాకటా హుత్వా పఞ్ఞాయన్తి, తేపి హేతుమూలకాదీనం నయానం ఆదితో విపాకావిపాకసామఞ్ఞతో వుత్తేసు ఘటనేసు దస్సేతబ్బా. ద్వాదసేవ హి హేతూ ఛ ఆరమ్మణా చత్తారో అధిపతయో చత్తారో ఆహారా వీసతి ఇన్ద్రియాని సత్త ఝానఙ్గాని ద్వాదస మగ్గఙ్గానీతి ఏతే పచ్చయధమ్మా నామ. తేసు యే యే ధమ్మా ఏకన్తేన కుసలా, ఏకన్తేనేవ అకుసలా, ఏకన్తేన కుసలవిపాకా, ఏకన్తేనేవాకుసలవిపాకా, ఏకన్తేనేవ విపాకా, ఏకన్తేనేవ అవిపాకా తే తే సాధుకం సల్లక్ఖేత్వా యే తత్థ విపాకా, తే విపాకఘటనేసు, యే అవిపాకా, తే అవిపాకఘటనేసు యథాయోగం యోజేతబ్బాతి.
పఞ్హావారస్స ఘటనే అనులోమగణనా.
పచ్చనీయుద్ధారవణ్ణనా
౫౨౭. ఇదాని పచ్చనీయం హోతి. తత్థ యథా పటిచ్చ వారాదీసు ‘‘అకుసలం ధమ్మం పటిచ్చ అకుసలో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి నహేతుపచ్చయా’’తిఆదినా నయేన లబ్భమానా పఞ్హా లబ్భమానానం పచ్చయానం వసేన సరూపతోవ విత్థారితా. ఏవం అవిత్థారేత్వా ఏకేన లక్ఖణేన సఙ్ఖేపతో పచ్చనీయం దస్సేతుం ధమ్మసఙ్గాహకేహి కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయోతిఆదినా నయేన అనులోమతో కుసలాదీనం పచ్చయా ఉద్ధటా. తే చ ఖో పచ్చయా సమూహవసేన, నో ఏకేకపచ్చయవసేనేవ; తస్మా యే యత్థ సమూహతో దస్సితా, తే విభజిత్వా వేదితబ్బా. సబ్బేపి హి ఇమే చతువీసతి పచ్చయా అట్ఠసు పచ్చయేసు సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. కతరేసు అట్ఠసు? ఆరమ్మణే, సహజాతే, ఉపనిస్సయే, పురేజాతే, పచ్ఛాజాతే, కమ్మే, ఆహారే, ఇన్ద్రియేతి. కథం? ఠపేత్వా హి ఇమే అట్ఠ పచ్చయే సేసేసు సోళససు హేతుపచ్చయో అఞ్ఞమఞ్ఞవిపాకఝానమగ్గసమ్పయుత్తపచ్చయోతి ఇమే ఛ పచ్చయా ఏకన్తేన సహజాతా హుత్వా సహజాతానఞ్ఞేవ పచ్చయభావతో సహజాతపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. అనన్తరపచ్చయో సమనన్తరఆసేవననత్థివిగతపచ్చయోతి ఇమే పన పఞ్చ ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధా అత్తనో అనన్తరం ఉప్పజ్జమానానఞ్ఞేవ పచ్చయభావతో అనన్తరూపనిస్సయలక్ఖణేన ఉపనిస్సయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. నిస్సయపచ్చయో సహజాతపురేజాతభేదతో దువిధో. తత్థ సహజాతనిస్సయో సహజాతానఞ్ఞేవ నిస్సయపచ్చయభావతో సహజాతపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛతి, పురేజాతనిస్సయో పురేజాతపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛతి.
అధిపతిపచ్చయోపి సహజాతాధిపతిఆరమ్మణాధిపతివసేన దువిధో. తత్థ సహజాతాధిపతి సహజాతానంయేవ అధిపతిపచ్చయభావతో సహజాతపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛతి. ఆరమ్మణాధిపతి ఆరమ్మణూపనిస్సయో హోతియేవాతి ఆరమ్మణూపనిస్సయలక్ఖణేన ఉపనిస్సయపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛతి. విప్పయుత్తపచ్చయో సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతభేదతో తివిధో. తత్థ సహజాతవిప్పయుత్తో సహజాతానఞ్ఞేవ విప్పయుత్తపచ్చయభావతో సహజాతపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛతి. పురేజాతవిప్పయుత్తో పురే ఉప్పజ్జిత్వా పచ్ఛా ఉప్పజ్జమానానం పచ్చయభావతో పురేజాతే సఙ్గహితో. పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తో పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వా పురే ఉప్పన్నానం ఉపత్థమ్భనవసేన పచ్చయభావతో పచ్ఛాజాతపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛతి. అత్థిపచ్చయఅవిగతపచ్చయా సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతఆహారిన్ద్రియానఞ్చేవ అత్థిఅవిగతేసు చ ఏకేకస్స వసేన ఛహి భేదేహి ఠితా. తత్థ సహజాతఅత్థిఅవిగతా సహజాతానఞ్ఞేవ అత్థిఅవిగతపచ్చయభావతో. సహజాతపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. పురేజాతా పురే ఉప్పజ్జిత్వా పచ్ఛా ఉప్పజ్జమానానం పచ్చయభావతో పురేజాతపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. పచ్ఛాజాతా పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వా పురే ఉప్పన్నానం ఉపత్థమ్భనవసేన పచ్చయభావతో పచ్ఛాజాతపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ఆహారభూతా కబళీకారాహారపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ఇన్ద్రియభూతా రూపజీవితిన్ద్రియపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి ఏవం ఇమే సోళస పచ్చయా ఇమేసు అట్ఠసు పచ్చయేసు సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి వేదితబ్బా.
ఇమేసమ్పి పన అట్ఠన్నం పచ్చయానం అఞ్ఞమఞ్ఞం సఙ్గహో అత్థియేవ. ఆదితో నిద్దిట్ఠో హి ఆరమ్మణపచ్చయో అధిపతిఅనధిపతిభేదేన దువిధో. తత్థ అధిపతిభూతో ఆరమ్మణూపనిస్సయలక్ఖణేన ఉపనిస్సయే సఙ్గహం గచ్ఛతి. అనధిపతిభూతో సుద్ధో ఆరమ్మణపచ్చయోవ. కమ్మపచ్చయోపి సహజాతనానాక్ఖణికవసేన దువిధో. తత్థ సహజాతకమ్మం అత్తనా సహజాతానఞ్ఞేవ కమ్మపచ్చయభావతో సహజాతేయేవ సఙ్గహం గచ్ఛతి. నానాక్ఖణికకమ్మం బలవదుబ్బలవసేన దువిధం. తత్థ బలవకమ్మం విపాకధమ్మానం ఉపనిస్సయోవ హుత్వా పచ్చయో హోతీతి ఉపనిస్సయే సఙ్గహం గచ్ఛతి. బలవమ్పి పన రూపానం దుబ్బలఞ్చ అరూపానం నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయేనేవ పచ్చయో. ఆహారపచ్చయోపి రూపారూపతో దువిధో. తత్థ అరూపాహారో అత్తనా సహజాతానఞ్ఞేవ పచ్చయో హోతీతి సహజాతపచ్చయే సఙ్గహం గచ్ఛతి. రూపాహారో సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతానం పచ్చయో న హోతి. అత్తనో పన ఉప్పాదక్ఖణం అతిక్కమిత్వా ఠితిప్పత్తో ఆహారపచ్చయతం సాధేతీతి ఆహారపచ్చయోవ హోతి. ఇన్ద్రియపచ్చయోపి రూపారూపతో దువిధో. తత్థ అరూపిన్ద్రియపచ్చయో అత్తనా సహజాతానఞ్ఞేవ ఇన్ద్రియపచ్చయతం సాధేతీతి సహజాతేయేవ సఙ్గహం గచ్ఛతి. రూపిన్ద్రియపచ్చయో పన అజ్ఝత్తబహిద్ధాభేదతో దువిధో. తత్థ అజ్ఝత్తం ఇన్ద్రియపచ్చయో పురే ఉప్పజ్జిత్వా పచ్ఛా ఉప్పజ్జమానానం ససమ్పయుత్తధమ్మానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం ఇన్ద్రియపచ్చయో హోతీతి పురేజాతేయేవ సఙ్గహం గచ్ఛతి. బాహిరో ఇన్ద్రియపచ్చయో నామ రూపజీవితిన్ద్రియం, తం సహజాతానం పచ్చయో హోన్తమ్పి అనుపాలనమత్తవసేనేవ హోతి, న జనకవసేనాతి ఇన్ద్రియపచ్చయోవ హోతి. ఏవం ఇమే అట్ఠ పచ్చయా అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి వేదితబ్బా. అయం తావ అట్ఠసు పచ్చయేసు అవసేసానం సోళసన్నఞ్చేవ తేసంయేవ చ అట్ఠన్నం అఞ్ఞమఞ్ఞవసేన సఙ్గహనయో.
ఇదాని ఇమేసం అట్ఠన్నం పచ్చయానం ఏకేకస్మిం చతువీసతియాపి పచ్చయేసు యే యే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, తే తే వేదితబ్బా. తత్థ అట్ఠన్నం తావ సబ్బపఠమే ఆరమ్మణపచ్చయే ఆరమ్మణపచ్చయోవ సఙ్గహం గచ్ఛతి, న సేసా తేవీసతి. దుతియే సహజాతపచ్చయే హేతుపచ్చయో సహజాతాధిపతిపచ్చయో సహజాతపచ్చయో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో సహజాతనిస్సయపచ్చయో సహజాతకమ్మపచ్చయో విపాకపచ్చయో సహజాతఆహారపచ్చయో సహజాతఇన్ద్రియపచ్చయో ఝానపచ్చయో మగ్గపచ్చయో సమ్పయుత్తపచ్చయో సహజాతవిప్పయుత్తపచ్చయో సహజాతత్థిపచ్చయో సహజాతావిగతపచ్చయోతి ఇమే పన్నరస పచ్చయా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. తతియే ఉపనిస్సయపచ్చయే అధిపతిభూతో ఆరమ్మణపచ్చయో ఆరమ్మణభూతో అధిపతిపచ్చయో అనన్తరసమనన్తరఉపనిస్సయఆసేవనపచ్చయా నానాక్ఖణికో బలవకమ్మపచ్చయో నత్థిపచ్చయో విగతపచ్చయోతి ఇమే నవ పచ్చయా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. చతుత్థే పురేజాతపచ్చయే పురేజాతనిస్సయపచ్చయో పురేజాతపచ్చయో పురేజాతిన్ద్రియపచ్చయో పురేజాతవిప్పయుత్తపచ్చయో పురేజాతత్థిపచ్చయో పురేజాతావిగతపచ్చయోతి ఇమే ఛ పచ్చయా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. పఞ్చమే పచ్ఛాజాతపచ్చయే పచ్ఛాజాతపచ్చయో పచ్ఛాజాతవిప్పయుత్తపచ్చయో పచ్ఛాజాతత్థిపచ్చయో పచ్ఛాజాతావిగతపచ్చయోతి ఇమే చత్తారో పచ్చయా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ఛట్ఠే కమ్మపచ్చయే నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయోవ సఙ్గహితో. సత్తమే ఆహారపచ్చయే కబళీకారాహారవసేనేవ ఆహారపచ్చయో ఆహారత్థిపచ్చయో ఆహారావిగతపచ్చయోతి ఇమే తయో పచ్చయా సఙ్గహితా. అట్ఠమే ఇన్ద్రియపచ్చయే రూపజీవితిన్ద్రియపచ్చయో ఇన్ద్రియత్థిపచ్చయో ఇన్ద్రియావిగతపచ్చయోతి ఇమే తయో పచ్చయా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ఏవం ఇమేసం అట్ఠన్నం పచ్చయానం ఏకేకస్మిం ఇమే చిమే చ పచ్చయా సఙ్గహం గతాతి ఞత్వా యే యత్థ సఙ్గహం గతా, తే తస్స గణనేన గహితావ హోన్తీతి వేదితబ్బా.
ఏవం సబ్బపచ్చయసఙ్గాహకానం ఇమేసం అట్ఠన్నం పచ్చయానం వసేన ఏకూనపఞ్ఞాసాయ పఞ్హేసు ఇమస్మిం పచ్చనీయే ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదయో ఇమే పన్నరస పఞ్హా ఉద్ధరిత్వా విస్సజ్జితా. తత్థ కుసలో కుసలస్స, కుసలో అకుసలస్స, కుసలో అబ్యాకతస్స, కుసలో కుసలాబ్యాకతస్సాతి కుసలాదికా చత్తారో పఞ్హా; తథా అకుసలాదికా; అబ్యాకతో పన అబ్యాకతస్స, అబ్యాకతో కుసలస్స, అబ్యాకతో అకుసలస్సాతి అబ్యాకతాదికా తయో; కుసలో చ అబ్యాకతో చ కుసలస్స; తథా అబ్యాకతస్స; అకుసలో చ అబ్యాకతో చ అకుసలస్స; తథా అబ్యాకతస్సాతి దుమూలకేకావసానా చత్తారో హోన్తి. తేసు పఠమే పఞ్హే యేహి భవితబ్బం, తే సబ్బే సఙ్గహేత్వా తయో పచ్చయా వుత్తా. దుతియే ద్వే, తతియే పఞ్చ, చతుత్థే ఏకోవ పఞ్చమే తయో, ఛట్ఠే ద్వే, సత్తమే పఞ్చ, అట్ఠమే ఏకోవ నవమే సత్త, దసమే తయో, ఏకాదసమే తయో, ద్వాదసమే ద్వే, తేరసమే చత్తారో, చుద్దసమే ద్వే, పన్నరసమేపి చత్తారోవ. తే ‘‘సహజాతపచ్చయేనా’’తి అవత్వా ‘‘సహజాతం పచ్ఛాజాత’’న్తి వుత్తా. తత్థ కారణం పరతో వక్ఖామ.
సమాసతో పనేత్థ ఏకో ద్వే తయో చత్తారో పఞ్చ సత్తాతి ఛళేవ పచ్చయపరిచ్ఛేదా హోన్తి. అయం పఞ్హావారస్స పచ్చనీయే ఉక్కట్ఠవసేన పఞ్హాపరిచ్ఛేదో చేవ తే తే పచ్చయే సఙ్గహేత్వా దస్సితపచ్చయపరిచ్ఛేదో చ. ‘‘న హేతుపచ్చయో’’తిఆదీసు హి చతువీసతియాపి పచ్చయపచ్చనీయేసు ఏకపచ్చనీయేపి ఇతో ఉద్ధం పఞ్హా వా పచ్చయా వా న లబ్భన్తి, హేట్ఠా లబ్భన్తి. తస్మా యేసు పఞ్హేసు ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చ ధమ్మస్స సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం ఏకోవ పచ్చయో ఆగతో, తస్మిం పచ్చయే పటిక్ఖిత్తే తే పఞ్హా పరిహాయన్తి. యస్మిం పన పఞ్హే ‘‘కుసలో ధమ్మో అకుసలస్స ధమ్మస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం ద్వే పచ్చయా ఆగతా. తత్థ నారమ్మణపచ్చయాతి ఏవం ఏకస్మిం పచ్చయే పటిక్ఖిత్తేపి ఇతరస్స పచ్చయస్స వసేన సో పఞ్హో లబ్భతేవ. తేసు పన ద్వీసుపి పచ్చయేసు పటిక్ఖిత్తేసు సో వారో పచ్ఛిజ్జతి. ఏవమేవ యేసు పఞ్హేసు తయో చత్తారో పఞ్చ సత్త వా లబ్భన్తి, తేసు ఠపేత్వా పటిక్ఖిత్తే పచ్చయే అవసేసానం వసేన తే పఞ్హా లబ్భన్తియేవ. సబ్బేసు పన పచ్చయేసు పటిక్ఖిత్తేసు సబ్బేపి తే వారా పచ్ఛిజ్జన్తీతి ఇదమేవ చేత్థ లక్ఖణం. ఇమినా లక్ఖణేన ఆదితో పట్ఠాయ తేసు తేసు పఞ్హేసు సఙ్ఖిపిత్వా వుత్తపచ్చయానం పభేదో చ తస్మిం తస్మిం పచ్చనీయే తేసం తేసం పఞ్హానం పరిహాని చ వేదితబ్బా.
తత్రాయం విత్థారకథా – పఠమపఞ్హే తావ తీహి పచ్చయేహి ఏకూనవీసతి పచ్చయా దస్సితా. కథం? కుసలో హి కుసలస్స పురేజాతపచ్ఛాజాతవిపాకవిప్పయుత్తేహేవ పచ్చయో న హోతి, సేసేహి వీసతియా హోతి, తేసు ఆరమ్మణపచ్చయో ఏకోవ సహజాతే పన సబ్బసఙ్గాహికవసేన పన్నరస పచ్చయా సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి వుత్తా. తేసు హేతుపచ్చయే పటిక్ఖిత్తే చుద్దస హోన్తి. కుసలో పన కుసలస్స నేవ విపాకపచ్చయో న, విప్పయుత్తపచ్చయోతి తే ద్వే అపనేత్వా సేసే ద్వాదస సన్ధాయ సహజాతపచ్చయేన పచ్చయోతి వుత్తం. ఉపనిస్సయపచ్చయేపి సబ్బసఙ్గాహికవసేన నవ పచ్చయా సఙ్గహం గచ్ఛన్తీతి వుత్తా. తేసు అధిపతిభూతో ఆరమ్మణపచ్చయో ఆరమ్మణభూతో చ అధిపతిపచ్చయో ఆరమ్మణూపనిస్సయవసేన ఉపనిస్సయమేవ అనుపవిట్ఠో. కుసలో పన కుసలస్స నానాక్ఖణికకమ్మపచ్చయో న హోతీతి తం అపనేత్వా సేసే ఛ సన్ధాయ ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయోతి వుత్తం. ఏవం పఠమపఞ్హే తీహి పచ్చయేహి ఏకూనవీసతిపచ్చయా దస్సితాతి వేదితబ్బా. తేసు ఇమస్మిం హేతుపచ్చనీయే ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్స నహేతుపచ్చయేన పచ్చయోతి దానం దత్వా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా తం పచ్చవేక్ఖతి, పుబ్బే సుచిణ్ణాని పచ్చవేక్ఖతీ’’తి ఏవమాదినా ఆరమ్మణపచ్చయాదీసు వుత్తనయేనేవ ఉద్ధరిత్వా పాళి దస్సేతబ్బా.
ఆరమ్మణపచ్చయే పన పటిక్ఖిత్తే తస్స విత్థారం అపనేత్వా హేతుపచ్చయవిత్థారం పక్ఖిపిత్వా సాయేవ పాళి దస్సేతబ్బా, సేసపచ్చయపటిక్ఖేపేసుపి ఏసేవ నయో. తస్మిం పన పచ్చయే పటిక్ఖిత్తే యే వారా పరిహాయన్తి, తే పరతో వక్ఖామ.
దుతియపఞ్హే పన ద్వీహి పచ్చయేహి తయో పచ్చయా దస్సితా. కథం? కుసలో హి అకుసలస్స అనన్తరాదివసేన పచ్చయో న హోతి. తస్మా తే అపనేత్వా ఆరమ్మణూపనిస్సయవసేన సఙ్గహితం ఆరమ్మణాధిపతిఞ్చేవ పకతూపనిస్సయఞ్చ సన్ధాయ ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయోతి వుత్తం. తస్మా సుద్ధో ఆరమ్మణపచ్చయో ఆరమ్మణాధిపతివసేన అధిపతిపచ్చయో ఉపనిస్సయపచ్చయోతి దుతియపఞ్హే ద్వీహి పచ్చయేహి ఇమే తయో పచ్చయా దస్సితాతి వేదితబ్బా.
తతియపఞ్హే పన పఞ్చహి పచ్చయేహి అట్ఠారస పచ్చయా దస్సితా. కథం? కుసలో హి అబ్యాకతస్స అఞ్ఞమఞ్ఞపురేజాతాసేవనవిపాకసమ్పయుత్తేహియేవ పచ్చయో న హోతి, సేసేహి ఏకూనవీసతియా హోతి. తేసు ఆరమ్మణపచ్చయో ఏకో. యస్మా పన కుసలో అబ్యాకతస్స అఞ్ఞమఞ్ఞవిపాకసమ్పయుత్తవసేన పచ్చయో న హోతి, హేతుపచ్చయో పటిక్ఖిత్తో, కమ్మపచ్చయో విసుం గహితో, తస్మా ఇమే పఞ్చ అపనేత్వా సహజాతేన దస పచ్చయా దస్సితా. ఉపనిస్సయేన హేట్ఠా వుత్తేసు ఛసు ఠపేత్వా ఆసేవనం సేసా పఞ్చ. పచ్ఛాజాతో ఏకోవ తథా సహజాతనానాక్ఖణికవసేన దువిధోపి కమ్మపచ్చయోతి ఏవం తతియపఞ్హే పఞ్చహి పచ్చయేహి ఇమే అట్ఠారస పచ్చయా దస్సితాతి వేదితబ్బా.
చతుత్థపఞ్హే పన ఏకేన పచ్చయేన దస. కథం? కుసలో హి కుసలాబ్యాకతస్స సహజాతే వుత్తేసు పన్నరససు అఞ్ఞమఞ్ఞవిపాకసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తేహి పచ్చయో న హోతి, హేతుపచ్చయో పటిక్ఖిత్తో. ఇతి ఇమే పఞ్చ అపనేత్వా సేసా దస పచ్చయా ఏత్థ ఏకేన పచ్చయేన దస్సితాతి వేదితబ్బా.
౫౨౮. యథా చ ఇమేసు కుసలాదికేసు చతూసు, తథా అకుసలాదికేసుపి చతూసు పఞ్హేసు తేహి తేహి పచ్చయేహి తే తేయేవ పచ్చయా దస్సితాతి వేదితబ్బా.
౫౨౯. తతో పరానం అబ్యాకతాదీనం తిణ్ణం పఞ్హానం పఠమపఞ్హే సత్తహి పచ్చయేహి తేవీసతి పచ్చయా దస్సితా. కథం? అబ్యాకతో హి అబ్యాకతస్స చతువీసతియాపి పచ్చయేహి పచ్చయో హోతి. హేతుపచ్చయే పన పటిక్ఖిత్తే తేవీసతి హోన్తి. తేసు ఆరమ్మణపచ్చయో ఏకోవ. యస్మా పనేత్థ అసహజాతానమ్పి సఙ్గహణత్థం ఆహారిన్ద్రియపచ్చయా విసుం గహితా. తస్మా ఇమే తయో అపనేత్వా సహజాతేన ద్వాదస పచ్చయా దస్సితా. ఉపనిస్సయేన హేట్ఠా వుత్తా ఛ, పురేజాతో ఏకోవ తథా పచ్ఛాజాతఆహారిన్ద్రియపచ్చయాతి ఏవమేత్థ సత్తహి పచ్చయేహి ఇమే తేవీసతి పచ్చయా దస్సితాతి వేదితబ్బా. దుతియే తీహి పచ్చయేహి ద్వాదస దస్సితా. కథం? ఆరమ్మణపచ్చయో ఏకో, ఉపనిస్సయేన పన ఆరమ్మణూపనిస్సయవసేన ఆరమ్మణాధిపతిఅనన్తరసమనన్తరనత్థివిగతఉపనిస్సయపచ్చయోతి ఛ దస్సితా. పురేజాతేన పురేజాతనిస్సయవిప్పయుత్తఅత్థిఅవిగతా పఞ్చాతి ఏవమేత్థ తీహి పచ్చయేహి ఇమే ద్వాదస పచ్చయా దస్సితాతి వేదితబ్బా. తతియేపి ఏసేవ నయో.
౫౩౦. తతో పరానం దుకమూలకానం చతున్నం పఞ్హానం పఠమపఞ్హే ‘‘సహజాతపచ్చయేన పురేజాతపచ్చయేనా’’తి అవత్వా ‘‘సహజాతం పురేజాత’’న్తి వుత్తేహి ద్వీహి నిస్సయఅత్థిఅవిగతవసేన తయో పచ్చయా దస్సితా. కుసలా హి ఖన్ధా వత్థునా సద్ధిం ఏకతో కుసలస్స పచ్చయభావం సాధయమానా కిఞ్చాపి సహజాతా, సహజాతపచ్చయా పన న హోన్తి వత్థుమిస్సకత్తా. తస్మా తేసం సహజాతానం నిస్సయఅత్థిఅవిగతానం వసేన సహజాతన్తి వుత్తం. వత్థుమ్హిపి ఏసేవ నయో. తమ్పి హి కిఞ్చాపి పురేజాతం, ఖన్ధమిస్సకత్తా పన పురేజాతపచ్చయో న హోతి. కేవలం పురేజాతానం నిస్సయాదీనం వసేన పురేజాతన్తి వుత్తం.
దుతియపఞ్హే ‘‘సహజాతం పచ్ఛాజాతం ఆహారం ఇన్ద్రియ’’న్తి వుత్తేహి చతూహిపి సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతవసేన చత్తారో పచ్చయా దస్సితా. ఇమస్మిఞ్హి వారే సహజాతపచ్చయో లబ్భతి, పచ్ఛాజాతపచ్చయాదయో న లబ్భన్తి. పచ్ఛాజాతానం పన ఆహారిన్ద్రియసఙ్ఖాతానఞ్చ అత్థిఅవిగతానం వసేనేతం వుత్తం. కుసలా హి ఖన్ధా అబ్యాకతా చ మహాభూతా ఉపాదారూపానం సహజాతపచ్చయేన నిస్సయపచ్చయేన అత్థిఅవిగతపచ్చయేహీతి చతుధా పచ్చయా హోన్తి. పచ్ఛాజాతా పన కుసలా తేహియేవ భూతేహి సద్ధిం తేసఞ్ఞేవ ఉపాదారూపానం అత్థిఅవిగతవసేన పచ్చయో. కబళీకారాహారోపి పచ్ఛాజాతేహి కుసలేహి సద్ధిం పురేజాతస్స కాయస్స అత్థిఅవిగతవసేనేవ పచ్చయో. రూపజీవితిన్ద్రియమ్పి పచ్ఛాజాతేహి కుసలేహి సద్ధిం కటత్తారూపానం అత్థిఅవిగతపచ్చయేనేవ పచ్చయో. ఇతి ఇమం చతుధా పచ్చయభావం సన్ధాయ ‘‘సహజాతం పచ్ఛాజాతం, ఆహారం ఇన్ద్రియ’’న్తి ఇదం వుత్తం. పచ్ఛాజాతాహారిన్ద్రియపచ్చయా పనేత్థ న లబ్భన్తియేవ. పరతో అకుసలమిస్సకపఞ్హాద్వయేపి ఏసేవ నయోతి. ఏవమేత్థ తేసు తేసు పఞ్హేసు సఙ్ఖిపిత్వా వుత్తపచ్చయానం పభేదో వేదితబ్బో. తస్మిం తస్మిం పన పచ్చయే తేసం తేసం పఞ్హానం పరిహానాపరిహానిం పరతో ఆవికరిస్సామాతి.
పచ్చనీయుద్ధారస్స అత్థవణ్ణనా.
పచ్చనీయగణనవణ్ణనా
౫౩౨. ఇదాని ఏతే ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స ధమ్మస్సా’’తిఆదయో అనులోమవసేన పన్నరస వారా దస్సితా. యస్మా పచ్చనీయేపి ఏతేయేవ, న ఇతో ఉద్ధం; హేట్ఠా పన హోన్తి, తస్మా యస్స యస్స పచ్చయస్స పచ్చనీయే యే యే వారా లబ్భన్తి, తే తే ఆదితో పట్ఠాయ గణనవసేన దస్సేతుం నహేతుయా పన్నరసాతిఆది ఆరద్ధం.
తత్థ నహేతుయా సబ్బేసమ్పి యథాదస్సితానం పచ్చయానం వసేన పన్నరస లబ్భన్తి. నారమ్మణే సహజాతే హేతుపచ్చయో పవిసతి. తస్మిం తస్మిం వారే సుద్ధో ఆరమ్మణపచ్చయో పరిహాయతి, సేసపచ్చయవసేన తే వారా విస్సజ్జనం లభన్తి. యథా చ నారమ్మణే, ఏవం సేసేసుపి. సహజాతే హేతుపచ్చయో పవిసతి. తస్మిం తస్మిఞ్చ వారే నఉపనిస్సయే నఅనన్తరేతి ఏవం పచ్చనీయతో ఠితా పచ్చయా పరిహాయన్తి, అవసేసపచ్చయవసేన తే తే వారా విస్సజ్జనం లభన్తి. నసహజాతే పన ‘‘కుసలో ధమ్మో కుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చ, అకుసలో ధమ్మో అకుసలస్స చ అబ్యాకతస్స చ, కుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా కుసలస్స, అకుసలో చ అబ్యాకతో చ ధమ్మా అకుసలస్సాతి ఇమే చత్తారో వారా పరిహాయన్తి. ఏతేసఞ్హి చతున్నం పురిమేసు ద్వీసు సహజాతపచ్చయేన పచ్చయోతి ఏకాదసన్నం పచ్చయానం వసేన ఏకోవ పచ్చయసఙ్గహో వుత్తో. తే తస్మిం పటిక్ఖిత్తే అఞ్ఞేనాకారేన విస్సజ్జనం న లభన్తి. పచ్ఛిమేసు ద్వీసు నిస్సయఅత్థిఅవిగతపచ్చయే సన్ధాయ ‘‘సహజాతం పురేజాత’’న్తి వుత్తం. తే సహజాతే పటిక్ఖిత్తే అవసేసానం హేతుఆదీనఞ్చ పురేజాతానఞ్చేవ నిస్సయఅత్థిఅవిగతానం వసేన విస్సజ్జనం న లభన్తి, తస్మా ఇమే చత్తారోపి వారా పరిహాయన్తి. అవసేసానం వసేన ‘‘ఏకాదసా’’తి వుత్తం.
తత్థ సియా – యథా హేతుమ్హి పటిక్ఖిత్తే సేసానం అధిపతిఆదీనం వసేన తే వారా లద్ధా, ఏవం సహజాతే పటిక్ఖిత్తే అవసేసానం హేతుఆదీనం వసేన కస్మా న లబ్భన్తీతి? నిప్పదేసత్తా. హేతుఆదయో హి సహజాతానం ఏకదేసమత్తతో సప్పదేసా, తస్మా తేసు పటిక్ఖిత్తేసు అఞ్ఞేసం వసేన తే వారా లబ్భన్తి. సహజాతో పన నిప్పదేసో సబ్బేపి హేతుఆదయో గణ్హాతి, తస్మా తస్మిం పటిక్ఖిత్తే సబ్బేపి తే పటిక్ఖిత్తా హోన్తి. న హి అసహజాతా హేతుపచ్చయాదయో నామ అత్థి. ఇతి సహజాతస్స నిప్పదేసత్తా తస్మిం పటిక్ఖిత్తే సబ్బేపి తే ఉభోపి వారా న లబ్భన్తి. ‘‘సహజాతం పురేజాత’’న్తి విస్సజ్జితవారేసు పన కిఞ్చాపి సహజాతపచ్చయోయేవ నత్థి, యస్మా పనేత్థ సహజాతావ అరూపక్ఖన్ధా నిస్సయఅత్థిఅవిగతవసేన పచ్చయా, సహజాతే చ పటిక్ఖిత్తే ఏకన్తేన సహజాతనిస్సయఅత్థిఅవిగతా పటిక్ఖిత్తా హోన్తి, తస్మా తస్స పటిక్ఖిత్తత్తా తేపి వారా న లబ్భన్తీతి ఏవం సబ్బథాపేత్థ ఇమే చత్తారో వారా పరిహాయన్తి. అవసేసానఞ్ఞేవ వసేన ఏకాదసాతి వుత్తం.
నఅఞ్ఞమఞ్ఞననిస్సయనసమ్పయుత్తేపి తేయేవ వారా పరిహాయన్తి. కస్మా? సహజాతగతికత్తా. యథేవ హి అరూపధమ్మభూతో సహజాతపచ్చయో నిప్పదేసేన చత్తారో అరూపక్ఖన్ధే గణ్హాతి, తథా అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయసమ్పయుత్తాపీతి సహజాతగతికత్తా ఏతేసుపి పటిక్ఖిత్తేసు తే వారా న లబ్భన్తీతి వేదితబ్బా. తేన వుత్తం నఅఞ్ఞమఞ్ఞే ఏకాదస, ననిస్సయే ఏకాదస, నసమ్పయుత్తే ఏకాదసాతి.
తత్థ సియా – కిఞ్చాపి ఇమే అవిసేసేన కుసలాదిభేదానం చతున్నం ఖన్ధానం సఙ్గాహకత్తా సహజాతగతికా, కుసలో పన కుసలాబ్యాకతస్స ఠపేత్వా సహజాతపచ్చయం అఞ్ఞథా పచ్చయోవ న హోతి, తస్మా తస్మిం పటిక్ఖిత్తే సో వారో పరిహాయతు. కుసలో పన కుసలాబ్యాకతానం నేవ అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో హోతి, తస్మిం పటిక్ఖిత్తే సో వారో కస్మా పరిహాయతీతి? అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయధమ్మవసేన పవత్తిసబ్భావతో. యథేవ హి కుసలాబ్యాకతా కుసలస్స సహజాతపచ్చయోవ న హోన్తి. సహజాతధమ్మవసేన పన నిస్సయపచ్చయాదీహి పవత్తిసబ్భావతో తస్మిం పటిక్ఖిత్తే సో వారో పరిహాయతి, ఏవమిధాపి అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయధమ్మవసేన సహజాతాదీహి పవత్తిసబ్భావతో తస్మిం పటిక్ఖిత్తే సో వారో పరిహాయతి. నఅఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయోతి పదస్స హి అయమత్థో – యే ధమ్మా అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయసఙ్గహం గతా, న తేహి పచ్చయో. కుసలో చ కుసలాబ్యాకతానం సహజాతాదివసేన పచ్చయో హోన్తో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయధమ్మేహేవ పచ్చయో హోతి, తస్మా తస్మిం పటిక్ఖిత్తే సో వారో పరిహాయతి. యథా చ సో వారో, తథా సేసాపి తయోతి చత్తారోపి తే వారా పరిహాయన్తి.
ననిస్సయే ఏకాదసాతి ఏత్థాపి యస్మా తేసం వారానం ఏకేన్తేన సహజాతపచ్చయధమ్మావ నిస్సయభూతా, తస్మా నిస్సయే పటిక్ఖిత్తే పరిహాయన్తి. నపురేజాతే తేరసాతి సహజాతం పురేజాతన్తి వుత్తవిస్సజ్జనే ద్విమూలకే ద్వే అపనేత్వా తేరస. యథా హి తే సహజాతే పటిక్ఖిత్తే పురేజాతానఞ్ఞేవ నిస్సయఅత్థిఅవిగతానం వసేన విస్సజ్జనం న లభన్తి, తథా పురేజాతేపి పటిక్ఖిత్తే సహజాతానఞ్ఞేవ నిస్సయఅత్థిఅవిగతానం వసేన విస్సజ్జనం న లభన్తి, తస్మా తే అపనేత్వా తేరసాతి వేదితబ్బా.
నపచ్ఛాజాతే పన్నరసాతి ఏత్థ ‘‘పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వా ‘‘సహజాతం పచ్ఛాజాతం ఆహారం ఇన్ద్రియ’’న్తి వా ఆగతట్ఠానేసు ఠపేత్వా పచ్ఛాజాతం అవసేసవసేనపి తే పఞ్హా లబ్భన్తి, తస్మా పన్నరసేవ వుత్తా. నకమ్మేతిఆదీసు యస్మా కమ్మవిపాకాహారిన్ద్రియఝానమగ్గాపి కుసలాదిభేదానం చతున్నం ఖన్ధానం ఏకదేసోవ తస్మా ఠపేత్వా తే ధమ్మే అవసేసధమ్మవసేన సహజాతధమ్మా పచ్చయా హోన్తీతి ఏకమ్పి పఞ్హావిస్సజ్జనం న పరిహీనం. నసమ్పయుత్తే ఏకాదసాతి యస్మా తేసు చతూసు వారేసు సమ్పయుత్తధమ్మా సహజాతాదిపచ్చయేన పచ్చయా హోన్తి, తస్మా సమ్పయుత్తపచ్చయపటిక్ఖేపేన తేయేవ వారా పరిహాయన్తీతి వేదితబ్బా. నవిప్పయుత్తే నవాతి దుమూలకఏకావసానా చత్తారో ఏకమూలకదుకావసానా ద్వే చాతి ఇమే ఛ వారా ఏకన్తేన విప్పయుత్తపచ్చయధమ్మేహి యుత్తా. తేహి సహజాతాదివసేన పచ్చయా హోన్తి, తస్మా విప్పయుత్తే పటిక్ఖిత్తే సబ్బేపి తే పరిహాయన్తీతి నవేవ లబ్భన్తి. తేన వుత్తం ‘‘నవిప్పయుత్తే నవా’’తి. నోఅత్థినోఅవిగతేసుపి తేయేవ వేదితబ్బా. ఏకన్తేన హి తే వారా అత్థిఅవిగతపచ్చయధమ్మయుత్తా, తస్మా తే తేసం పటిక్ఖేపే పరిహాయన్తి. యేపి లబ్భన్తి, తేసు ఆరమ్మణవసేన అనన్తరాదివసేన వా విస్సజ్జనాని కాతబ్బాని. సహజాతపురేజాతపచ్ఛాజాతఆహారిన్ద్రియభేదతో పఞ్చన్నం అత్థిఅవిగతానం విప్పయుత్తధమ్మానం వా వసేన న కాతబ్బానీతి.
౫౩౩. ఏవం పచ్చనీయే లద్ధవారే గణనతో దస్సేత్వా ఇదాని దుమూలకాదివసేన పచ్చయగణనం దస్సేతుం నహేతుపచ్చయా నారమ్మణే పన్నరసాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ నహేతుమూలకదుకేసు అతిరేకగణనో ఊనతరగణనేన సద్ధిం యోజితో ఊనతరగణనోవ హోతి.
తిమూలకే నఉపనిస్సయే తేరసాతి కుసలో అకుసలస్స, అకుసలో కుసలస్సాతి ద్వే వారా పరిహాయన్తి. కస్మా? నారమ్మణేన సద్ధిం నఉపనిస్సయస్స ఘటితత్తా. ఆరమ్మణవసేన హి ఉపనిస్సయవసేన చ ఇమేసం పవత్తి. తఞ్చ ఉభయం పటిక్ఖిత్తం. ఆరమ్మణాధిపతి చ ఆరమ్మణూపనిస్సయగ్గహణేన గహితో హోతియేవ.
ఛమూలకేపి నఉపనిస్సయే తేరసాతి తేయేవ తేరస. సత్తమూలకే పన నఉపనిస్సయే సత్తాతి నసహజాతేన సద్ధిం ఘటితత్తా తత్థ పరిహీనేహి చతూహి సద్ధిం ‘‘కుసలో కుసలస్స, కుసలో అకుసలస్స, అకుసలో అకుసలస్స, అకుసలో కుసలస్సా’’తి ఇమే అనన్తరూపనిస్సయపకతూపనిస్సయవసేన పవత్తమానా చత్తారోతి అట్ఠ పరిహాయన్తి, తస్మా అవసేసానం వసేన సత్తాతి వుత్తం. నపురేజాతే ఏకాదసాతి నసహజాతేన సద్ధిం ఘటితత్తా ఏకాదస. నపచ్ఛాజాతే నవాతి తేసు ఏకాదససు సహజాతం పచ్ఛాజాతం ఆహారం ఇన్ద్రియన్తి లద్ధవిస్సజ్జనేసు దుమూలకే అబ్యాకతన్తే ద్వే వారే అపనేత్వా. తే హి సహజాతే పటిక్ఖిత్తేపి పచ్ఛాజాతవసేన అపరిహీనా. సహజాతేన పన సద్ధిం పచ్ఛాజాతే పటిక్ఖిత్తే పరిహాయన్తీతి సేసానం వసేన నవాతి వుత్తం. అట్ఠమూలకే ననిస్సయే ఏకాదసాతి సబ్బం హేట్ఠా వుత్తసదిసమేవ. నవమూలకే నఉపనిస్సయే పఞ్చాతి కుసలాదయో అబ్యాకతన్తా తయో దుమూలకా అబ్యాకతన్తా ద్వే చాతి పఞ్చ. తేసు నానాక్ఖణికకమ్మకబళీకారాహారరూపజీవితిన్ద్రియపచ్ఛాజాతధమ్మవసేన విస్సజ్జనం వేదితబ్బం.
దసమూలకే నపురేజాతే పఞ్చాతిఆదీసుపి తేయేవ. నపచ్ఛాజాతే తీణీతి పచ్ఛాజాతవసేన లబ్భమానే దుమూలకే అబ్యాకతన్తే ద్వే అపనేత్వా అవసేసా. నవిప్పయుత్తేపి తేయేవ తయో. నోఅత్థియా ద్వేతి నానాక్ఖణికకమ్మవసేన కుసలఞ్చ అకుసలఞ్చ కటత్తారూపస్స. విపాకం పనేత్థ నఉపనిస్సయేన సద్ధిం ఘటితత్తా న లబ్భతి. ఏకాదసమూలకే హేట్ఠా వుత్తసదిసావ గణనా. ద్వాదసమూలకే నకమ్మే ఏకన్తి అబ్యాకతేన అబ్యాకతం. తత్థ చ ఆహారిన్ద్రియవసేన విస్సజ్జనం వేదితబ్బం. తేరసమూలకాదీసుపి సబ్బత్థ ఏకన్తి ఆగతట్ఠానే ఇదమేవ గహేతబ్బం. నాహారే పన ఇన్ద్రియవసేన విస్సజ్జనం వేదితబ్బం. నఇన్ద్రియే ఆహారవసేన. చుద్దసమూలకాదీసు నకమ్మేన సద్ధిం ఘటితత్తా నోఅత్థినోఅవిగతా న లబ్భన్తీతి న వుత్తా. నాహారపచ్చయా నఝానపచ్చయాతి నఇన్ద్రియం అపనేత్వా వుత్తం. తస్మా తత్థ ఇన్ద్రియవసేన ఏకం వేదితబ్బం. నవిపాకపచ్చయా నఇన్ద్రియపచ్చయాతి నాహారం అపనేత్వా వుత్తం, తస్మా తత్థ ఆహారవసేన ఏకం వేదితబ్బం. ఇమేసు పన ద్వీసు పచ్చనీయతో ఠితేసు గణనా నామ నత్థి, తస్మా ఏకతో న దస్సితాతి.
నహేతుమూలకం.
౫౩౪. నారమ్మణమూలకాదీసుపి పన్నరసతేరసఏకాదసనవాతి సబ్బదుకేసు చత్తారోవ మూలగణనపరిచ్ఛేదా. తికాదీసు పన బహుపచ్చయసమాయోగే ఇతరానిపి సత్త పఞ్చ తీణి ద్వే ఏకన్తి పరిచ్ఛిన్నగణనాని విస్సజ్జనాని లబ్భన్తియేవ. తేసు యేసం పచ్చయానం సమాయోగే యం యం లబ్భతి, తం తం హేట్ఠా వుత్తనయేన సాధుకం సల్లక్ఖేత్వా ఉద్ధరితబ్బం. సబ్బేసు చేతేసు నారమ్మణమూలకాదీసు నారమ్మణాదీని పదాని అతిక్కన్తేన హేతుపదేన సద్ధిం పఠమం బన్ధిత్వావ చక్కాని కతాని. యస్మా పన తాని నహేతుమూలకే వుత్తసదిసానేవ హోన్తి, తస్మా విత్థారేన అదస్సేత్వా సఙ్ఖేపం కత్వా దస్సితాని. తత్థ యథా నహేతుమూలకే నారమ్మణనఉపనిస్సయా విసుం విసుం పన్నరస వారే లభన్తాపి సమాయోగే తేరస లభింసు, ఏవం సబ్బత్థ తేరసేవ లభన్తి. యథా చ నారమ్మణనసహజాతేహి సద్ధిం నఉపనిస్సయే సత్త వారా హోన్తి, ఏవం నఉపనిస్సయనారమ్మణేహి సద్ధిం నసహజాతేపి సత్త.
౫౩౮. ననిస్సయపచ్చయా నఉపనిస్సయపచ్చయా నపచ్ఛాజాతే తీణీతి కుసలాదీని అబ్యాకతన్తాని. తేసు కటత్తారూపఞ్చ ఆహారసముట్ఠానఞ్చ పచ్చయుప్పన్నం.
౫౪౩-౫౪౪. నాహారనఇన్ద్రియమూలకేసు చతుక్కేసు నకమ్మేన సద్ధిం అఘటితత్తా నహేతుమూలకే వియ ఏకేన్తేన లబ్భన్తి. నఇన్ద్రియమూలకే నఉపనిస్సయే చ నపురేజాతే చ ఠపేత్వా నాహారే తీణీతి కాతబ్బన్తి నఇన్ద్రియపచ్చయతో పట్ఠాయ ఇమే ద్వే పచ్చయే ఘటేత్వా నఇన్ద్రియపచ్చయా…పే… నఉపనిస్సయపచ్చయా నాహారే తీణీ. నఇన్ద్రియపచ్చయా…పే… నపురేజాతపచ్చయా నాహారే తీణీతి ఏవం ఇమేహి పచ్చయేహి సద్ధిం నాహారపచ్చయే చ గణనా కాతబ్బాతి అత్థో. తత్థ తీణీతి కుసలాదీనేవ అబ్యాకతస్స. తత్థ కుసలాకుసలా కటత్తారూపానం పురేజాతస్స చ కాయస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయేన, అబ్యాకతా పన చిత్తచేతసికా పచ్ఛాజాతపచ్చయేనేవాతి ఇమేసం వసేన తీణి విస్సజ్జనాని కాతబ్బాని. పరతో పన నపచ్ఛాజాతేన సద్ధిం ఘటితత్తా నాహారే ద్వేతి వుత్తం. తత్థ కటత్తారూపవసేన కుసలం అబ్యాకతస్స, తథా అకుసలన్తి ఏత్తకమేవ లబ్భతి. ఆహారస్స పన పటిక్ఖిత్తత్తా కబళీకారాహారో అత్థిఅవిగతవసేనాపి పచ్చయభావం న లభతి.
౫౪౫. నవిప్పయుత్తమూలకస్స చతుమూలకే నఉపనిస్సయే పఞ్చాతి కుసలో సహజాతకుసలస్స, కుసలో కటత్తారూపసఙ్ఖాతస్స అబ్యాకతస్స, అకుసలో సహజాతఅకుసలస్స, తథా కటత్తారూపసఙ్ఖాతస్స అబ్యాకతస్స, అబ్యాకతో సహజాతఅబ్యాకతస్సాతి ఏవం పఞ్చ. నవిప్పయుత్తపచ్చయా…పే… నఉపనిస్సయే తీణీతి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ కుసలాదయో తయో అబ్యాకతస్స.
౫౪౬. నోఅత్థిపచ్చయా నహేతుయా నవాతి నహేతుపచ్చయా నోఅత్థియా వుత్తా నవేవ. సబ్బేపి హి తే ఏకమూలకేకావసానా అనన్తరపకతూపనిస్సయవసేన లబ్భన్తి. నారమ్మణే నవాతిపి తేయేవ నారమ్మణే ఠత్వా నఉపనిస్సయే ద్వే కాతబ్బా. యావ నిస్సయమ్పీతి నోఅత్థిమూలకే నయే ‘‘నోఅత్థిపచ్చయా నహేతుపచ్చయా నారమ్మణపచ్చయా’’తి ఏవం చక్కబన్ధగమనేన నారమ్మణపచ్చయే ఠత్వా ఇమేహి వా తీహి, ఇతో పరేసు నాధిపతిఆదీసు అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా సద్ధిం యావ నిస్సయపచ్చయం పాపుణాతి, తావ గన్త్వా నఉపనిస్సయే ద్వే విస్సజ్జనాని కాతబ్బానీతి అత్థో.
ఏవం లక్ఖణం ఠపేత్వా పున నారమ్మణతో పట్ఠాయ యావ నిస్సయా సత్త పచ్చయే గహేత్వా నఉపనిస్సయే ద్వేతి ఆహ. తత్థ నోఅత్థిపచ్చయా నహేతుపచ్చయా నారమ్మణపచ్చయా నఉపనిస్సయే ద్వే, నోఅత్థిపచ్చయా నహేతునారమ్మణనాధిపతిపచ్చయా నఉపనిస్సయే ద్వేతి ఏవం నారమ్మణతో పురిమపచ్ఛిమేహి నిస్సయపరియోసానేహి సబ్బపదేహి సద్ధిం యోజనా కాతబ్బా. ద్వేతి పనేత్థ కుసలో అబ్యాకతస్స, అకుసలో అబ్యాకతస్సాతి నానాక్ఖణికకమ్మవసేన కటత్తారూపస్స పచ్చయవసేన వేదితబ్బాని. నఉపనిస్సయపదేన సద్ధిం నపురేజాతాదీసు సబ్బత్థ ద్వే. కమ్మపచ్చయో పనేత్థ న గహితో. తస్మిఞ్హి గహితే తేపి ద్వే వారా ఛిజ్జన్తి, విస్సజ్జనమేవ న లబ్భతి. ఏవం యేన యేన సద్ధిం యస్స యస్స సంసన్దనే. యం లబ్భతి, యఞ్చ పరిహాయతి, తం సబ్బం సాధుకం సల్లక్ఖేత్వా సబ్బపచ్చనీయేసు గణనా ఉద్ధరితబ్బాతి.
పచ్చనీయగణనవణ్ణనా.