మహావారో

౧. అనుసయవారవణ్ణనా

౩. సత్తన్నం పన మహావారానం పఠమే అనుసయవారే యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతీతి ఏత్థ యదేతం ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనం దిన్నం, తం దుద్దిన్నం వియ ఖాయతి. కస్మా? కామరాగపటిఘానం ఏకక్ఖణే అనుప్పత్తితో. యథా హి ‘‘యస్స మనాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స ధమ్మాయతనం ఉప్పజ్జతీతి ‘ఆమన్తా’, అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే తేసం కాయసఙ్ఖారో చ ఉప్పజ్జతి, వచీసఙ్ఖారో చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీసు మనాయతనధమ్మాయతనాని కాయసఙ్ఖారవచీసఙ్ఖారా చ ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జన్తి, న తథా కామరాగపటిఘా. కామరాగో హి అట్ఠసు లోభసహగతచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతి. పటిఘో ద్వీసు దోమనస్ససహగతేసూతి, నత్థి నేసం ఏకక్ఖణే ఉప్పత్తి; తస్మా ఏత్థ ‘నో’తి పటిసేధో కత్తబ్బో సియా. తం అకత్వా పన ‘ఆమన్తా’తి పటివచనస్స దిన్నత్తా హేట్ఠాయమకేసు వియ ఏత్థ ఖణపచ్చుప్పన్నవసేన వత్తమానవోహారం అగ్గహేత్వా అఞ్ఞథా గహేతబ్బో.

కథం? అప్పహీనవసేన. అప్పహీనతఞ్హి సన్ధాయ అయం ‘‘అనుసేతీ’’తి వత్తమానవోహారో వుత్తో, న ఖణపచ్చుప్పన్నతం. యస్మా చ అప్పహీనతం సన్ధాయ వుత్తో, తస్మా ‘‘యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి పుచ్ఛాయ యస్స కామరాగానుసయో అప్పహీనో, న అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితో, తస్స పటిఘానుసయోపి అప్పహీనోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. యస్మా చ తేసు యస్సేకో అప్పహీనో, తస్స ఇతరోపి అప్పహీనోవ హోతి, తస్మా ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం. యది ఏవం, యం ఉపరి ఉప్పజ్జనవారే ‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీ’తి పుచ్ఛిత్వా ‘ఆమన్తా’తి వుత్తం; తత్థ కథం అత్థో గహేతబ్బోతి? తత్థాపి అప్పహీనవసేనేవ ఉప్పత్తిపచ్చయే సతి ఉప్పత్తియా అనివారితవసేన వా. యథా హి చిత్తకమ్మాదీని ఆరభిత్వా అపరినిట్ఠితకమ్మన్తా చిత్తకారాదయో తేసం కమ్మన్తానం అకరణక్ఖణేపి మిత్తసుహజ్జాదీహి దిట్ఠదిట్ఠట్ఠానే ‘‘ఇమేసు దివసేసు కిం కరోథా’’తి వుత్తా, ‘‘చిత్తకమ్మం కరోమ, కట్ఠకమ్మం కరోమా’’తి వదన్తి. తే కిఞ్చాపి తస్మిం ఖణే న కరోన్తి అవిచ్ఛిన్నకమ్మన్తత్తా పన కతఖణఞ్చ కత్తబ్బఖణఞ్చ ఉపాదాయ కరోన్తియేవ నామ హోన్తి. ఏవమేవ యమ్హి సన్తానే అనుసయా అప్పహీనా, యమ్హి వా పన నేసం సన్తానే ఉప్పత్తిపచ్చయే సతి ఉప్పత్తి అనివారితా, తత్థ అనుప్పజ్జనక్ఖణేపి ఉప్పన్నపుబ్బఞ్చేవ కాలన్తరే ఉప్పజ్జనకఞ్చ ఉపాదాయ యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతియేవ నామాతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. ఇతో పరేసుపి ఏవరూపేసు విస్సజ్జనేసు ఏసేవ నయో. నో చ తస్సాతి ఇదం అనాగామిస్స కామరాగబ్యాపాదానం అనవసేసతో పహీనత్తా వుత్తం. తిణ్ణం పుగ్గలానన్తి పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామీనం. ద్విన్నం పుగ్గలానన్తి సోతాపన్నసకదాగామీనం. పరతోపి ఏవరూపేసు ఠానేసు ఏసేవ నయో.

౧౪. ఓకాసవారస్స పఠమదుతియపుచ్ఛాసు యస్మా కామరాగానుసయో కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతి, పటిఘానుసయో దుక్ఖవేదనాయ; తస్మా ‘నో’తి పటిసేధో కతో. తతియపుచ్ఛాయం ఉభిన్నమ్పి కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసయనతో ‘ఆమన్తా’తి పటివచనం దిన్నం. రూపధాతుఅరూపధాతుయా పన మానానుసయస్స కామరాగానుసయేన సద్ధిం అసాధారణం ఉప్పత్తిట్ఠానం. తస్మా నో చ తత్థ కామరాగానుసయోతి వుత్తం. ఇమినా నయేన సబ్బేసం ఉప్పత్తిట్ఠానవారం ఓలోకేత్వా సాధారణాసాధారణం ఉప్పత్తిట్ఠానం వేదితబ్బం.

౨౦. దుకమూలకపుచ్ఛాయం యస్మా కామరాగపటిఘానుసయా నాపి ఏకస్మిం ఠానే ఉప్పజ్జన్తి, న ఏకం ధమ్మం ఆరమ్మణం కరోన్తి, తస్మా నత్థీతి పటిక్ఖేపో కతో. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. యస్మిం ఇమే ద్వే అనుసయా అనుసయేయ్యుం, తం ఠానమేవ నత్థి. తస్మా ‘‘కత్థ మానానుసయో అనుసేతీ’’తి అయం పుచ్ఛా అపుచ్ఛాయేవాతి. అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఏసేవ నయో.

౨౭. పుగ్గలోకాసవారే చతున్నన్తి పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామీనం.

౩౬. పటిలోమనయే యస్స కామరాగానుసయో నానుసేతీతి అయం పుచ్ఛా అనాగామిం గహేత్వా పుచ్ఛతి.

౫౬. ద్విన్నం పుగ్గలానం సబ్బత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతీతి అనాగామిఅరహన్తానం. కామధాతుయా తీసు వేదనాసూతి చ వేదనాగ్గహణేన వేదనాసమ్పయుత్తకానమ్పి తేసం వత్థారమ్మణానమ్పీతి సబ్బేసమ్పి కామావచరధమ్మానం గహణం వేదితబ్బం. అయం అనుసయవారే వినిచ్ఛయకథా.

అనుసయవారవణ్ణనా.

౨. సానుసయవారవణ్ణనా

౬౬-౧౩౧. సానుసయవారే పన యో కామరాగానుసయేన సానుసయోతి యథా ఏకన్తరికజరాదిరోగేన ఆబాధికో యావ తమ్హా రోగా న ముచ్చతి, తావ తస్స రోగస్స అనుప్పత్తిక్ఖణేపి సరోగోయేవ నామ హోతి. ఏవం ససంకిలేసస్స వట్టగామిసత్తస్స యావ అరియమగ్గేన అనుసయా సముగ్ఘాతం న గచ్ఛన్తి, తావ తేసం అనుసయానం అనుప్పత్తిక్ఖణేపి సానుసయోయేవ నామ హోతి. ఏవరూపం సానుసయతం సన్ధాయ ‘ఆమన్తా’తి వుత్తం. సేసమేత్థ అనుసయవారసదిసమేవ.

ఓకాసవారే పన ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ మానానుసయేన సానుసయో’’తి వుత్తే తాసు ధాతూసు పుగ్గలస్స సానుసయతా పఞ్ఞాయేయ్య, అనుసయస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం న పఞ్ఞాయేయ్య. అనుసయస్స చ ఉప్పత్తిట్ఠానదస్సనత్థం అయం వారో ఆరద్ధో, తస్మా తతో మానానుసయేన సానుసయోతి వుత్తం. ఏవఞ్హి సతి తతో ధాతుద్వయతో ఉప్పన్నేన మానానుసయేన సానుసయోతి అనుసయస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం దస్సితం హోతి. ఇమస్స పన పఞ్హస్స అత్థే అవుత్తే ఆదిపఞ్హస్స అత్థో పాకటో న హోతీతి పఠమం న వుత్తో, తస్మా సో ఏవం వేదితబ్బో. యతో కామరాగానుసయేనాతి యతో ఉప్పన్నేన కామరాగానుసయేన సానుసయో, కిం సో తతో ఉప్పన్నేన పటిఘానుసయేనపి సానుసయోతి? యస్మా పనేతే ద్వే ఏకస్మా ఠానా నుప్పజ్జన్తి; తస్మా ‘‘నో’’తి పటిసేధో కతో. అరహా సబ్బత్థాతి అరహా సబ్బధమ్మేసు ఉప్పజ్జనకేన కేనచి అనుసయేన నిరానుసయోతి. ఇమినా అత్థవసేన నిప్పదేసట్ఠానేసు భుమ్మవచనమేవ కతన్తి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి.

సానుసయవారవణ్ణనా.

౩. పజహనవారవణ్ణనా

౧౩౨-౧౯౭. పజహనవారే పజహతీతి తేన తేన మగ్గేన పహానపరిఞ్ఞావసేన పజహతి, ఆయతిం అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదేతి. ఆమన్తాతి అనాగామీమగ్గట్ఠం సన్ధాయ పటివచనం. తదేకట్ఠం పజహతీతి పహానేకట్ఠతం సన్ధాయ వుత్తం. నోతి అరహత్తమగ్గట్ఠం సన్ధాయ పటిసేధో.

యతో కామరాగానుసయం పజహతీతి యతో ఉప్పజ్జనకం కామరాగానుసయం పజహతీతి అత్థో. అట్ఠమకోతి అరహత్తఫలట్ఠతో పట్ఠాయ పచ్చోరోహనగణనాయ గణియమానో సోతాపత్తిమగ్గట్ఠో అట్ఠమకో నామ. దక్ఖిణేయ్యగణనాయ హి అరహా అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తా పఠమో, అరహత్తమగ్గట్ఠో దుతియో, అనాగామీ తతియో…పే… సోతాపత్తిమగ్గట్ఠో అట్ఠమో. సో ఇధ ‘‘అట్ఠమకో’’తి వుత్తో. నామసఞ్ఞాయేవ వా ఏసా తస్సాతి. అనాగామిమగ్గసమఙ్గిఞ్చ అట్ఠమకఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసాతి సద్ధిం పుథుజ్జనేన సేక్ఖాసేక్ఖా. తేసు హి పుథుజ్జనో పహానపరిఞ్ఞాయ అభావేన నప్పజహతి. సేసా తేసం అనుసయానం పహీనత్తా. ద్విన్నం మగ్గసమఙ్గీనన్తి ద్వే మగ్గసమఙ్గినో ఠపేత్వాతి అత్థో. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి.

పజహనవారవణ్ణనా.

౪. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా

౧౯౮-౨౬౩. పరిఞ్ఞావారే పరిజానాతీతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానాతి. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. అయమ్పి హి వారో పజహనవారో వియ మగ్గట్ఠానఞ్ఞేవ వసేన విస్సజ్జితోతి.

పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా.

౫. పహీనవారవణ్ణనా

౨౬౪-౨౭౪. పహీనవారే ఫలట్ఠవసేనేవ దేసనా ఆరద్ధా. అనాగామిస్స హి ఉభోపేతే అనుసయా పహీనా, తస్మా ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం.

౨౭౫-౨౯౬. ఓకాసవారే యత్థ కామరాగానుసయో పహీనో తత్థ పటిఘానుసయో పహీనోతి పుచ్ఛిత్వా న వత్తబ్బో పహీనోతి వా అప్పహీనోతి వాతి వుత్తం తం కస్మాతి? ఉప్పత్తిట్ఠానస్స అసాధారణత్తా. అఞ్ఞం హి కామరాగానుసయస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం, అఞ్ఞం పటిఘానుసయస్స. అభావితమగ్గస్స చ యత్థ అనుసయో ఉప్పజ్జతి, మగ్గే భావితే తత్థేవ సో పహీనో నామ హోతి. తత్థ యస్మా నేవ కామరాగానుసయట్ఠానే పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతి, న పటిఘానుసయట్ఠానే కామరాగానుసయో, తస్మా తత్థ సో పహీనోతి వా అప్పహీనోతి వా న వత్తబ్బో. సో హి యస్మిం అత్తనో ఉప్పత్తిట్ఠానే కామరాగానుసయో పహీనో, తస్మిం అప్పహీనత్తా తత్థ పహీనోతి న వత్తబ్బో. యం కామరాగానుసయస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం, తస్మిం అట్ఠితత్తా తత్థ అప్పహీనోతి న వత్తబ్బో.

యత్థ కామరాగానుసయో పహీనో, తత్థ మానానుసయో పహీనోతి ఏత్థ పన సాధారణట్ఠానం సన్ధాయ ఆమన్తాతి వుత్తం. కామరాగానుసయో హి కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతి. మానానుసయో తాసు చేవ రూపారూపధాతూసు చ. సో ఠపేత్వా అసాధారణట్ఠానం సాధారణట్ఠానే తేన సద్ధిం పహీనో నామ హోతి. తస్మా ‘ఆమన్తా’తి వుత్తం. ఇమినా నయేన సబ్బస్మిమ్పి ఓకాసవారే పహీనతా చ నవత్తబ్బతా చ వేదితబ్బా. ‘నత్థీ’తి ఆగతట్ఠానేసు పన హేట్ఠా వుత్తసదిసోవ వినిచ్ఛయో. పుగ్గలోకాసవారో, ఓకాసవారగతికోయేవ.

౨౯౭-౩౦౭. పటిలోమనయే యస్స కామరాగానుసయో అప్పహీనోతి పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామివసేన పుచ్ఛతి. కిఞ్చాపి హి ఇమే ద్వే అనుసయా పుథుజ్జనతో పట్ఠాయ యావ అనాగామిమగ్గట్ఠా ఛన్నం పుగ్గలానం అప్పహీనా. ఇధ పన పరతో ‘‘తిణ్ణం పుగ్గలానం ద్విన్నం పుగ్గలాన’’న్తిఆదివచనతో మగ్గట్ఠా అనధిప్పేతా, తస్మా పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామినోవ సన్ధాయ ‘ఆమన్తా’తి వుత్తం. ద్విన్నం పుగ్గలానన్తి సోతాపన్నసకదాగామీనం. ఇమినా నయేన పుగ్గలవారే వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

౩౦౮-౩౨౯. ఓకాసవారపుగ్గలోకాసవారా పన హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి.

పహీనవారవణ్ణనా.

౬. ఉప్పజ్జనవారవణ్ణనా

౩౩౦. ఉప్పజ్జనవారో అనుసయవారసదిసోయేవ.

౭. ధాతుపుచ్ఛావారవణ్ణనా

౩౩౨-౩౪౦. ధాతువారస్స పుచ్ఛావారే తావ కతి అనుసయా అనుసేన్తీతి కతి అనుసయా సన్తానం అనుగతా హుత్వా సయన్తి. కతి అనుసయా నానుసేన్తీతి కతి అనుసయా సన్తానం న అనుగతా హుత్వా సయన్తి. కతి అనుసయా భఙ్గాతి కతి అనుసయా అనుసేన్తి నానుసేన్తీతి ఏవం విభజితబ్బాతి అత్థో. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం సియా, తం హేట్ఠా పాళివవత్థానే వుత్తమేవ.

౭. ధాతువిస్సజ్జనావారవణ్ణనా

౩౪౧-౩౪౯. నిద్దేసవారే పనస్స కస్సచి సత్త అనుసయా అనుసేన్తీతి పుథుజ్జనవసేన వుత్తం. కస్సచి పఞ్చాతి సోతాపన్నసకదాగామివసేన వుత్తం. తేసఞ్హి దిట్ఠానుసయో చ విచికిచ్ఛానుసయో చ పహీనాతి పఞ్చేవ అనుసేన్తి. తత్థ యథా అనుసయవారే ‘‘అనుసేన్తీ’’తి పదస్స ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో గహితో, ఏవమిధ న గహేతబ్బో. కస్మా? తస్మిం ఖణే అనుప్పజ్జనతో. కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స హి విపాకచిత్తఞ్చేవ కమ్మసముట్ఠానరూపఞ్చ ఉప్పజ్జతి, అకుసలచిత్తం నత్థి. అనుసయా చ అకుసలచిత్తక్ఖణే ఉప్పజ్జన్తి, న విపాకచిత్తక్ఖణేతి తస్మిం ఖణే అనుప్పజ్జనతో తథా అత్థో న గహేతబ్బో. కథం పన గహేతబ్బోతి? యథా లబ్భతి తథా గహేతబ్బో. కథఞ్చ లబ్భతి? అప్పహీనట్ఠేన. యథా హి రాగదోసమోహానం అప్పహీనత్తా. కుసలాబ్యాకతచిత్తసమఙ్గీ పుగ్గలో ‘‘సరాగో సదోసో సమోహో’’తి వుచ్చతి, ఏవం మగ్గభావనాయ అప్పహీనత్తా పటిసన్ధిక్ఖణేపి తస్స తస్స పుగ్గలస్స తే తే అనుసయా అనుసేన్తీతి వుచ్చన్తి. న కేవలఞ్చ వుచ్చన్తి, అప్పహీనత్తా పన తే అనుసేన్తియేవ నామాతి వేదితబ్బా.

అనుసయా భఙ్గా నత్థీతి యస్స హి యో అనుసేతి, సో అనుసేతియేవ; యో నానుసేతి, సో నానుసేతియేవ. అయం అనుసేతి చ నానుసేతి చ, అయం సియా అనుసేతి సియా నానుసేతీతి, ఏవం విభజితబ్బో అనుసయో నామ నత్థి. రూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స కస్సచి తయోతి అనాగామివసేన వుత్తం. తస్స హి కామరాగపటిఘదిట్ఠివిచికిచ్ఛానుసయా చత్తారోపి అనవసేసతో పహీనా. ఇతరే తయోవ అప్పహీనా. తేన వుత్తం – ‘‘కస్సచి తయో అనుసయా అనుసేన్తీ’’తి.

న కామధాతున్తి కామధాతుయా పటిసిద్ధత్తా సేసా ద్వే ధాతుయో ఉపపజ్జన్తస్సాతి అత్థో. సత్తే వాతి యస్మా అరియసావకస్స రూపధాతుయా చుతస్స కామధాతుయం ఉపపత్తి నామ నత్థి, పుథుజ్జనస్సేవ హోతి, తస్మా సత్తేవాతి నియమేత్వా వుత్తం. ‘‘అరూపధాతుయా చుతస్స కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స సత్తేవా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. రూపధాతుయా ఉపపత్తి నత్థీతి కస్మా నత్థి? ఉపపత్తినిప్ఫాదకస్స రూపావచరజ్ఝానస్స అభావా. సో హి సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా తం ధాతుం ఉపపన్నోతి నాస్స తత్థ రూపావచరజ్ఝానం అత్థి. తదభావా రూపధాతుయం ఉపపత్తి నత్థీతి వేదితబ్బా. అరూపధాతుయా చుతస్స న కామధాతున్తి ఏత్థ అరూపధాతుయేవ అధిప్పేతా. ఇమినా నయేన సబ్బవిస్సజ్జనేసు అత్థో వేదితబ్బోతి.

ధాతువారవణ్ణనా.

అనుసయయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.