౭. అనుసయయమకం

పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా

౧. ఇదాని తేసఞ్ఞేవ మూలయమకే దేసితానం కుసలాదిధమ్మానం లబ్భమానవసేన ఏకదేసం సఙ్గణ్హిత్వా సఙ్ఖారయమకానన్తరం దేసితస్స అనుసయయమకస్స అత్థవణ్ణనా హోతి. తత్థ పాళివవత్థానం తావ వేదితబ్బం – ఇమస్మిఞ్హి అనుసయయమకే ఖన్ధయమకాదీసు వియ దేసనం అకత్వా అఞ్ఞేన నయేన పాళిదేసనా కతా. కథం? పఠమం తావ పరిచ్ఛేదతో, ఉద్దేసతో, ఉప్పత్తిట్ఠానతోతి తీహాకారేహి అనుసయే గహాపేతుం పరిచ్ఛేదవారో, పరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారో, ఉప్పత్తిట్ఠానవారోతి, తయో వారా దేసితా. తతో సత్తన్నం మహావారానం వసేన అనుసయే యోజేత్వా యమకదేసనా కతా. తత్థ సత్తానుసయాతి అయం ‘‘సత్తేవ, న తతో ఉద్ధం, న హేట్ఠా’’తి గణనపరిచ్ఛేదేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా అనుసయానం దేసితత్తా పరిచ్ఛేదవారో నామ. కామరాగానుసయో…పే… అవిజ్జానుసయోతి అయం పరిచ్ఛేదవారేన పరిచ్ఛిన్నానం నామమత్తం ఉద్దిసిత్వా ‘‘ఇమే నామ తే’’తి దేసితత్తా పరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారో నామ. కత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతి…పే… ఏత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీతి అయం ‘‘ఇమేసు నామ ఠానేసు ఇమే అనుసయా అనుసేన్తి’’తి ఏవం తేసంయేవ ఉప్పత్తిట్ఠానస్స దేసితత్తా ఉప్పత్తిట్ఠానవారో నామ.

యేసం పన సత్తన్నం మహావారానం వసేన అనుసయే యోజేత్వా యమకదేసనా కతా, తేసం ఇమాని నామాని – అనుసయవారో, సానుసయవారో, పజహనవారో, పరిఞ్ఞావారో, పహీనవారో, ఉప్పజ్జనవారో ధాతువారోతి. తేసు పఠమో అనుసయవారో. సో అనులోమపటిలోమనయవసేన దువిధో హోతి.

తత్థ అనులోమనయే ‘‘యస్స అనుసేతి, యత్థ అనుసేతి, యస్స యత్థ అనుసేతీ’’తి పుగ్గలోకాసతదుభయవసేన తయో అన్తరవారా హోన్తి. తేసు పఠమే పుగ్గలవారే ‘‘యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతి; యస్స వా పన పటిఘానుసయో అనుసేతి, తస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి; యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స మానానుసయో, దిట్ఠానుసయో, విచికిచ్ఛానుసయో, భవరాగానుసయో, అవిజ్జానుసయో అనుసేతి. యస్స వా పన అవిజ్జానుసయో అనుసేతి, తస్స కామరాగానుసయో అనుసేతీ’’తి కామరాగానుసయమూలకాని ఛ యమకాని. పున అగహితగ్గహణవసేన పటిఘానుసయమూలకాని పఞ్చ, మానానుసయమూలకాని చత్తారి, దిట్ఠానుసయమూలకాని తీణి, విచికిచ్ఛానుసయమూలకాని ద్వే, భవరాగానుసయమూలకం ఏకన్తి ఏవం సబ్బానిపి ఏకమూలకాని ఏకవీసతి. పున ‘‘యస్స కామరాగానుసయో చ పటిఘానుసయో చ అనుసేన్తీ’’తి ఏవం ఆగతాని దుకమూలకాని పఞ్చ, తికమూలకాని చత్తారి, చతుక్కమూలకాని తీణి, పఞ్చకమూలకాని ద్వే, ఛక్కమూలకం ఏకన్తి అపరానిపి పన్నరస హోన్తి. తాని పురిమేహి ఏకవీసతియా సద్ధిం ఛత్తింసాతి పుగ్గలవారే ఛత్తింస యమకాని. తథా ఓకాసవారే, తథా పుగ్గలోకాసవారేతి సబ్బానిపి అనులోమనయే అట్ఠసతం యమకాని. తథా పటిలోమనయేతి అనుసయవారే సోళసాధికాని ద్వే యమకసతాని, తతో దిగుణా పుచ్ఛా, తతో దిగుణా అత్థా చ వేదితబ్బా. యథా చేత్థ, ఏవం సానుసయవారో, పజహనవారో, పరిఞ్ఞావారో, పహీనవారో, ఉప్పజ్జనవారోతి ఇమేసమ్పి పఞ్చన్నం వారానం, ఏకేకస్మిం యమకగణనా; యమకదిగుణా పుచ్ఛా, పుచ్ఛాదిగుణా చ అత్థా వేదితబ్బా. అయం పనేత్థ పురిమేసు తీసు వారేసు విసేసో. ఓకాసవారే ‘‘యత్థ తత్థా’’తి అవత్వా యతో తతోతి నిస్సక్కవచనేన దేసనా కతా. సేసం తాదిసమేవ.

యో పనాయం సబ్బపచ్ఛిమో ధాతువారో నామ, సో పుచ్ఛావారో, విస్సజ్జనావారోతి ద్విధా ఠితో. తస్స పుచ్ఛావారే కామధాతుయా చుతస్స కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్సాతి వత్వా ‘‘కామధాతుం వా పన ఉపపజ్జన్తస్స కామధాతుయా చుతస్సా’’తి న వుత్తం. కిం కారణా? అత్థవిసేసాభావతో. ద్వేపి హి ఏతా పుచ్ఛా ఏకత్థాయేవ, తస్మా ఏకేకస్మా యమకా ఏకేకమేవ పుచ్ఛం పుచ్ఛిత్వా సబ్బపుచ్ఛావసానే పుచ్ఛానుక్కమేనేవ ‘‘కామధాతుయా చుతస్స కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స కస్సచి సత్త అనుసయా అనుసేన్తీ’’తిఆదినా నయేన విస్సజ్జనం కతం.

తత్థ ‘‘కామధాతుయా చుతస్స కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స, రూపధాతుం, అరూపధాతుం, నకామధాతుం, నరూపధాతుం నఅరూపధాతుం, ఉపపజ్జన్తస్సా’’తి ఛ సుద్ధికపుచ్ఛా; ‘‘నకామధాతుం, నఅరూపధాతుం, నరూపధాతుం; నఅరూపధాతుం, నకామధాతుం, నరూపధాతుం, ఉపపజ్జన్తస్సా’’తి తిస్సో మిస్సకా పుచ్ఛా చాతి కామధాతుమూలకా నవ అనులోమపుచ్ఛా హోన్తి. తథా రూపధాతుమూలకా నవ, అరూపధాతుమూలకా నవాతి సత్తవీసతి అనులోమపుచ్ఛా హోన్తి. తథా నకామధాతునరూపధాతునఅరూపధాతుమూలకా సత్తవీసతి పటిలోమపుచ్ఛా. పున ‘‘నకామధాతుయా, నఅరూపధాతుయా, నరూపధాతుయా, నఅరూపధాతుయా, నకామధాతుయా, నఅరూపధాతుయా’’తి సత్తవీసతి దుకమూలకా పుచ్ఛాతి సబ్బాపి సమ్పిణ్డితా ఏకాసీతి పుచ్ఛా హోన్తి. తాసం వసేనేత్థ విస్సజ్జనం కతన్తి ఇదం ధాతువారే పాళివవత్థానం. ఏవం తావ సకలేపి అనుసయయమకే పాళివవత్థానమేతం వేదితబ్బం.

ఆదితో పట్ఠాయ పనేత్థ యం యం అనుత్తానం, తత్థ తత్థ అయం వినిచ్ఛయకథా – అనుసయాతి కేనట్ఠేన అనుసయా? అనుసయనట్ఠేన. కో ఏస అనుసయనట్ఠో నామాతి? అప్పహీనట్ఠో. ఏతే హి అప్పహీనట్ఠేన తస్స తస్స సన్తానే అనుసేన్తి నామ, తస్మా అనుసయాతి వుచ్చన్తి. అనుసేన్తీతి అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో. అథాపి సియా – అనుసయనట్ఠో నామ అప్పహీనాకారో. అప్పహీనాకారో చ ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం న యుజ్జతి, తస్మా న అనుసయా ఉప్పజ్జన్తీతి. తత్రిదం పటివచనం – అప్పహీనాకారో అనుసయో, అనుసయోతి పన అప్పహీనట్ఠేన థామగతకిలేసో వుచ్చతి. సో చిత్తసమ్పయుత్తో సారమ్మణో సప్పచ్చయట్ఠేన సహేతుకో ఏకన్తాకుసలో అతీతోపి హోతి అనాగతోపి పచ్చుప్పన్నోపి, తస్మా ఉప్పజ్జతీతి వత్తుం యుజ్జతి.

తత్రిదం పమాణం – అభిధమ్మే తావ కథావత్థుస్మిం (కథా. ౫౫౪ ఆదయో) ‘‘అనుసయా అబ్యాకతా, అనుసయా అహేతుకా, అనుసయా చిత్తవిప్పయుత్తా’’తి సబ్బే వాదా పటిసేధితా. పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౩.౨౧) ‘‘పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతీ’’తి పుచ్ఛం కత్వా అనుసయానం పచ్చుప్పన్నభావస్స అత్థితాయ ‘‘థామగతానుసయం పజహతీ’’తి వుత్తం. ధమ్మసఙ్గహే పన మోహస్స పదభాజనే ‘‘అవిజ్జానుసయో అవిజ్జాపరియుట్ఠానం అవిజ్జాలఙ్గీ మోహో అకుసలమూలం, అయం తస్మిం సమయే మోహో హోతీ’’తి (ధ. స. ౩౯౦) అకుసలచిత్తేన సద్ధిం అవిజ్జానుసయస్స ఉప్పన్నభావో వుత్తో. ఇమస్మింయేవ అనుసయయమకే సత్తన్నం మహావారానం అఞ్ఞతరస్మిం ఉప్పజ్జనవారే ‘‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆది వుత్తం. తస్మా ‘‘అనుసేన్తీతి అనురూపం కారణం లభిత్వా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి యం వుత్తం, తం ఇమినా తన్తిప్పమాణేన సువుత్తన్తి వేదితబ్బం. యమ్పి ‘‘చిత్తసమ్పయుత్తో సారమ్మణో’’తిఆది వుత్తం, తమ్పి సువుత్తమేవ. అనుసయో హి నామేస పరినిప్ఫన్నో చిత్తసమ్పయుత్తో అకుసలధమ్మోతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం. కామరాగానుసయోతిఆదీసు కామరాగో చ సో అప్పహీనట్ఠేన అనుసయో చాతి కామరాగానుసయో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

పరిచ్ఛేదపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారవణ్ణనా.

ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా

౨. ఇదాని తేసం ఉప్పత్తిట్ఠానం పకాసేతుం కత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతీతిఆదిమాహ. తత్థ కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసూతి కామావచరభూమియం సుఖాయ చ ఉపేక్ఖాయ చాతి ద్వీసు వేదనాసు. ఏత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతీతి ఇమాసు ద్వీసు వేదనాసు ఉప్పజ్జతి. సో పనేస అకుసలవేదనాసు సహజాతవసేన ఆరమ్మణవసేన చాతి ద్వీహాకారేహి అనుసేతి. అకుసలాయ సుఖాయ వేదనాయ చేవ ఉపేక్ఖాయ వేదనాయ చ సహజాతోపి హుత్వా ఉప్పజ్జతి. తా వేదనా ఆరమ్మణం కత్వాపి ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. అవసేసా పన కామావచరకుసలవిపాకకిరియవేదనా ఆరమ్మణమేవ కత్వా ఉప్పజ్జతి. కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసయమానో చేస తాహి వేదనాహి సమ్పయుత్తేసు సఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణేసుపి అనుసేతియేవ. న హి సక్కా వేదనాసు అనుసయమానేన తంసమ్పయుత్తేహి సఞ్ఞాదీహి సద్ధిం అసహజాతేన వా భవితుం, తంసమ్పయుత్తే వా సఞ్ఞాదయో ఆరమ్మణం అకత్వా ఉప్పజ్జితుం. ఏవం సన్తేపి పన యస్మా ఇమా ద్వే వేదనావ సాతసన్తసుఖత్తా అస్సాదట్ఠేన కామరాగానుసయస్స ఉప్పత్తియా సేససమ్పయుత్తధమ్మేసు పధానా, తస్మా ‘‘ద్వీసు వేదనాసు ఏత్థ కామరాగానుసయో అనుసేతీ’’తి వుత్తం, ఓళారికవసేన హి బోధనేయ్యే సుఖం బోధేతున్తి.

నను చేస ఆరమ్మణవసేన అనుసయమానో న కేవలం ఇమాసు ద్వీసు వేదనాసు చేవ వేదనాసమ్పయుత్తధమ్మేసు చ అనుసేతి, ఇట్ఠేసు పన రూపాదీసుపి అనుసేతియేవ. వుత్తమ్పి చేతం విభఙ్గప్పకరణే (విభ. ౮౧౬) ‘‘యం లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థ సత్తానం కామరాగానుసయో అనుసేతీ’’తి ఇమస్మిమ్పి పకరణే అనుసయవారస్స పటిలోమనయే వుత్తం. ‘‘యత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి తత్థ దిట్ఠానుసయో నానుసేతీతి దుక్ఖాయ వేదనాయ రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి, నో చ తత్థ దిట్ఠానుసయో నానుసేతి. అపరియాపన్నే ఏత్థ కామరాగానుసయో చ నానుసేతి, దిట్ఠానుసయో చ నానుసేతీ’’తి. ఏత్థ హి దుక్ఖవేదనాయ చేవ రూపధాతుఆదీసు చ నానుసేతీతి వుత్తత్తా ససమ్పయుత్తధమ్మం దుక్ఖవేదనం సఓకాసే రూపారూపావచరధమ్మే నవ చ, లోకుత్తరధమ్మే ఠపేత్వా అవసేసేసు రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బేసు అనుసేతీతి వుత్తం హోతి. తం ఇధ కస్మా న వుత్తన్తి? అనోళారికత్తా. హేట్ఠా వుత్తనయేన హి వేదనానఞ్ఞేవ ఓళారికత్తా ఇమేసం పన అనోళారికత్తా ఏతేసు రూపాదీసు అనుసేతీతి న వుత్తం, అత్థతో పన లబ్భతి. తస్మా ఏతేసుపి కామరాగానుసయో అనుసేతియేవాతి వేదితబ్బో. న హి సత్థా సబ్బం సబ్బత్థ కథేతి. బోధనేయ్యసత్తానం పన వసేన కత్థచి యం లబ్భతి, తం సబ్బం కథేతి, కత్థచి న కథేతి. తథా హి అనేన కత్థచి దిట్ఠానుసయో అనుసేతీతి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు ఏత్థ దిట్ఠానుసయో అనుసేతీ’’తి యం లబ్భతి తం సబ్బం కథితం. అపరస్మిం ఠానే విస్సజ్జన్తేన ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ విచికిచ్ఛానుసయో చ మానానుసయో చ దిట్ఠానుసయో చ అనుసేన్తి, కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు ఏత్థ విచికిచ్ఛానుసయో చ కామరాగానుసయో చ మానానుసయో చ దిట్ఠానుసయో చ అనుసేన్తి, దుక్ఖాయ వేదనాయ ఏత్థ విచికిచ్ఛానుసయో చ పటిఘానుసయో చ దిట్ఠానుసయో చ అవిజ్జానుసయో చ అనుసేన్తీ’’తి యం లబ్భతి తం సబ్బం అకథేత్వా రూపధాతుఅరూపధాతూహి సద్ధిం తిస్సో వేదనావ కథితా. వేదనాసమ్పయుత్తా పన అరూపధమ్మా, సబ్బఞ్చ రూపం న కథితం. కిఞ్చాపి న కథితం, దిట్ఠానుసయో పనేత్థ అనుసేతియేవ. ఏవమేవ కిఞ్చాపి ఇధ రూపాదిఇట్ఠారమ్మణం న కథితం, కామరాగానుసయో పనేత్థ అనుసేతియేవాతి. ఏవం తావ కామరాగానుసయస్స అనుసయనట్ఠానం వేదితబ్బం.

పటిఘానుసయస్స పన ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయా’’తి వచనతో ద్వే దోమనస్సవేదనా కాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తా దుక్ఖవేదనాతి తిస్సో వేదనా అనుసయనట్ఠానం. సో పనేస దోమనస్సవేదనాసు సహజాతవసేన ఆరమ్మణవసేన చాతి ద్వీహాకారేహి అనుసేతి. అవసేసదుక్ఖవేదనాయ పన ఆరమ్మణవసేనేవ అనుసేతి. తాసు వేదనాసు అనుసయమానో చేస తాహి సమ్పయుత్తేసు సఞ్ఞాక్ఖన్ధాదీసుపి అనుసేతియేవ. యాయ హి వేదనాయ ఏస సహజాతో, తంసమ్పయుత్తేహి సఞ్ఞాదీహిపి సహజాతోవ. యా చ వేదనా ఆరమ్మణం కరోతి, తాహి సమ్పయుత్తే సఞ్ఞాదయోపి కరోతియేవ. ఏవం సన్తేపి పన యస్మా దుక్ఖవేదనావ అసాతదుక్ఖవేదయితత్తా నిరస్సాదట్ఠేన పటిఘానుసయస్స ఉప్పత్తియా సేససమ్పయుత్తధమ్మేసు అధికా; తస్మా ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ ఏత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి వుత్తం, ఓళారికవసేన హి బోధనేయ్యే సుఖం బోధేతున్తి.

నను చేస ఆరమ్మణవసేన అనుసయమానో న కేవలం దుక్ఖవేదనాయ చేవ తంసమ్పయుత్తధమ్మేసు చ అనుసేతి, అనిట్ఠేసు పన రూపాదీసుపి అనుసేతియేవ? వుత్తమ్పి చేతం విభఙ్గప్పకరణే (విభ. ౮౧౬) ‘‘యం లోకే అప్పియరూపం అసాతరూపం, ఏత్థ సత్తానం పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి ఇమస్మిమ్పి పకరణే అనుసయవారస్స పటిలోమనయే వుత్తం – ‘‘కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు ఏత్థ పటిఘానుసయో నానుసేతి, నో చ తత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతి. రూపధాతుయా అరూపధాతుయా అపరియాపన్నే ఏత్థ పటిఘానుసయో చ నానుసేతి, కామరాగానుసయో చ నానుసేతీ’’తి. ఏత్థ హి ద్వీసు కామావచరవేదనాసు చేవ రూపధాతుఆదీసు చ నానుసేతీతి వుత్తత్తా ససమ్పయుత్తధమ్మా ద్వే వేదనా సఓకాసే రూపారూపావచరధమ్మే నవ చ, లోకుత్తరధమ్మే ఠపేత్వా అవసేసేసు రూపాదీసు అనుసేతీతి వుత్తం హోతి. తం ఇధ కస్మా న వుత్తన్తి? అనోళారికత్తా. హేట్ఠా వుత్తనయేన హి దుక్ఖవేదనాయ ఏవ ఓళారికత్తా ఇమేసం పన అనోళారికత్తా ఏతేసు రూపాదీసు అనుసేతీతి న వుత్తం. అత్థతో పన లబ్భతి, తస్మా ఏతేసుపి పటిఘానుసయో అనుసేతియేవాతి వేదితబ్బో.

కిం పన ఇతరా ద్వే వేదనా ఇట్ఠారమ్మణం వా పటిఘస్స ఆరమ్మణం న హోన్తీతి? నో న హోన్తి. పరిహీనజ్ఝానస్స విప్పటిసారవసేన ససమ్పయుత్తధమ్మా తా వేదనా ఆరబ్భ దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. ఇట్ఠారమ్మణస్స చ పటిలద్ధస్స విపరిణామం వా అప్పటిలద్ధస్స అప్పటిలాభం వా సమనుస్సరతోపి దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి. దోమనస్సమత్తమేవ పన తం హోతి, న పటిఘానుసయో. పటిఘానుసయో హి అనిట్ఠారమ్మణే పటిహఞ్ఞనవసేన ఉప్పన్నో థామగతో కిలేసో, తస్మా ఏత్థ దోమనస్సేన సద్ధిం పటిఘో ఉప్పన్నోపి అత్తనో పటిఘకిచ్చం అకరణభావేన ఏవ పటిఘానుసయో న హోతి అబ్బోహారికత్తం గచ్ఛతి. యథా హి పాణాతిపాతచేతనాయ సద్ధిం ఉప్పన్నోపి బ్యాపాదో మనోకమ్మం నామ న హోతి అబ్బోహారికత్తం గచ్ఛతి, ఏవం పటిఘానుసయో న హోతి, అబ్బోహారికత్తం గచ్ఛతి. వుత్తమ్పి చేతం ఏకచ్చం ఇట్ఠారమ్మణం నేక్ఖమ్మసితమ్పి వా దోమనస్సం సన్ధాయ ‘‘యం ఏవరూపం దోమనస్సం పటిఘం తేన పజహతి న తత్థ పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫). ఏవం పటిఘానుసయస్స అనుసయనట్ఠానం వేదితబ్బం.

మానానుసయస్స పన ‘‘కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసూ’’తిఆదివచనతో ద్వే కామావచరవేదనా రూపారూపధాతుయో చాతి ఇదం తివిధం అనుసయనట్ఠానం. తస్స అకుసలాసు వేదనాసు కామరాగానుసయస్స వియ సహజాతానుసయతా వేదితబ్బా. ససమ్పయుత్తధమ్మాసు పన సబ్బాసుపి కామావచరాసు సుఖఅదుక్ఖమసుఖవేదనాసు రూపారూపధాతూసు చ ఆరమ్మణవసేనేవ అనుసేతి. అనుసయవారస్స పన పటిలోమనయే ‘‘దుక్ఖాయ వేదనాయ అపరియాపన్నే ఏత్థ కామరాగానుసయో చ నానుసేతి, మానానుసయో చ నానుసేతీ’’తి వుత్తత్తా ఠపేత్వా దుక్ఖవేదనఞ్చేవ నవవిధం లోకుత్తరధమ్మఞ్చ సేసరూపారూపధమ్మేసుపి అయం అనుసేతియేవాతి. ఏవం మానానుసయస్స అనుసయనట్ఠానం వేదితబ్బం.

దిట్ఠానుసయవిచికిచ్ఛానుసయా పన కేవలం లోకుత్తరధమ్మేస్వేవ నానుసేన్తి. తేభూమకేసు పన సబ్బేసుపి అనుసేన్తియేవ. తేన వుత్తం – ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు ఏత్థ దిట్ఠానుసయో అనుసేతి, ఏత్థ విచికిచ్ఛానుసయో అనుసేతీ’’తి. తత్థ సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసూతి సంసారవట్టనిస్సితట్ఠేన సక్కాయపరియాపన్నేసు సబ్బధమ్మేసూతి అత్థో. తత్థ పనేతే పఞ్చసు చిత్తుప్పాదేసు సహజాతానుసయనవసేన అనుసేన్తి. తే వా పన పఞ్చ చిత్తుప్పాదే అఞ్ఞే వా తేభూమకధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తికాలే ఆరమ్మణానుసయనవసేన అనుసేన్తీతి. ఏవం దిట్ఠానుసయవిచికిచ్ఛానుసయానం అనుసయనట్ఠానం వేదితబ్బం.

భవరాగానుసయో పన కిఞ్చాపి దిట్ఠివిప్పయుత్తేసు చతూసు చిత్తేసు ఉప్పజ్జనతో సహజాతానుసయనవసేన ‘‘కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతీ’’తి వత్తబ్బో భవేయ్య. కామధాతుయం పనేస ద్వీహి వేదనాహి సద్ధిం ఉప్పజ్జమానోపి రూపారూపావచరధమ్మమేవ పటిలభతి. కామధాతుయా పరియాపన్నం ఏకధమ్మమ్పి ఆరమ్మణం న కరోతి, తస్మా ఆరమ్మణానుసయనవసేన నియమం కత్వా ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ భవరాగానుసయో అనుసేతీ’’తి వుత్తం. అపిచ రాగో నామేస కామరాగభవరాగవసేన దువిధో. తత్థ కామరాగో కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతీతి వుత్తో. సచే పన భవరాగోపి కామరాగో వియ ఏవం వుచ్చేయ్య, కామరాగేన సద్ధిం దేసనా సంకిణ్ణా వియ భవేయ్యాతి రాగకిలేసం ద్విధా భిన్దిత్వా కామరాగతో భవరాగస్స విసేసదస్సనత్థమ్పి ఏవం దేసనా కతాతి. ఏవం భవరాగానుసయస్స అనుసయనట్ఠానం వేదితబ్బం.

అవిజ్జానుసయో పన సబ్బేసుపి తేభూమకధమ్మేసు అనుసేతి. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసు ఏత్థ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీ’’తి. తస్స ద్వాదససు చిత్తుప్పాదేసు సహజాతానుసయతా వేదితబ్బా. ఆరమ్మణకరణవసేన పన న కిఞ్చి తేభూమకధమ్మం ఆరబ్భ న పవత్తతీతి. ఏవం అవిజ్జానుసయస్స అనుసయనట్ఠానం వేదితబ్బం. అయం తావ పరిచ్ఛేదవారపరిచ్ఛిన్నుద్దేసవారఉప్పత్తిట్ఠానవారేసు వినిచ్ఛయకథా.

ఉప్పత్తిట్ఠానవారవణ్ణనా.

మహావారో

౧. అనుసయవారవణ్ణనా

౩. సత్తన్నం పన మహావారానం పఠమే అనుసయవారే యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతీతి ఏత్థ యదేతం ‘‘ఆమన్తా’’తి పటివచనం దిన్నం, తం దుద్దిన్నం వియ ఖాయతి. కస్మా? కామరాగపటిఘానం ఏకక్ఖణే అనుప్పత్తితో. యథా హి ‘‘యస్స మనాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స ధమ్మాయతనం ఉప్పజ్జతీతి ‘ఆమన్తా’, అస్సాసపస్సాసానం ఉప్పాదక్ఖణే తేసం కాయసఙ్ఖారో చ ఉప్పజ్జతి, వచీసఙ్ఖారో చ ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీసు మనాయతనధమ్మాయతనాని కాయసఙ్ఖారవచీసఙ్ఖారా చ ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జన్తి, న తథా కామరాగపటిఘా. కామరాగో హి అట్ఠసు లోభసహగతచిత్తుప్పాదేసు ఉప్పజ్జతి. పటిఘో ద్వీసు దోమనస్ససహగతేసూతి, నత్థి నేసం ఏకక్ఖణే ఉప్పత్తి; తస్మా ఏత్థ ‘నో’తి పటిసేధో కత్తబ్బో సియా. తం అకత్వా పన ‘ఆమన్తా’తి పటివచనస్స దిన్నత్తా హేట్ఠాయమకేసు వియ ఏత్థ ఖణపచ్చుప్పన్నవసేన వత్తమానవోహారం అగ్గహేత్వా అఞ్ఞథా గహేతబ్బో.

కథం? అప్పహీనవసేన. అప్పహీనతఞ్హి సన్ధాయ అయం ‘‘అనుసేతీ’’తి వత్తమానవోహారో వుత్తో, న ఖణపచ్చుప్పన్నతం. యస్మా చ అప్పహీనతం సన్ధాయ వుత్తో, తస్మా ‘‘యస్స కామరాగానుసయో అనుసేతి, తస్స పటిఘానుసయో అనుసేతీ’’తి పుచ్ఛాయ యస్స కామరాగానుసయో అప్పహీనో, న అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదితో, తస్స పటిఘానుసయోపి అప్పహీనోతి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. యస్మా చ తేసు యస్సేకో అప్పహీనో, తస్స ఇతరోపి అప్పహీనోవ హోతి, తస్మా ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం. యది ఏవం, యం ఉపరి ఉప్పజ్జనవారే ‘యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతీ’తి పుచ్ఛిత్వా ‘ఆమన్తా’తి వుత్తం; తత్థ కథం అత్థో గహేతబ్బోతి? తత్థాపి అప్పహీనవసేనేవ ఉప్పత్తిపచ్చయే సతి ఉప్పత్తియా అనివారితవసేన వా. యథా హి చిత్తకమ్మాదీని ఆరభిత్వా అపరినిట్ఠితకమ్మన్తా చిత్తకారాదయో తేసం కమ్మన్తానం అకరణక్ఖణేపి మిత్తసుహజ్జాదీహి దిట్ఠదిట్ఠట్ఠానే ‘‘ఇమేసు దివసేసు కిం కరోథా’’తి వుత్తా, ‘‘చిత్తకమ్మం కరోమ, కట్ఠకమ్మం కరోమా’’తి వదన్తి. తే కిఞ్చాపి తస్మిం ఖణే న కరోన్తి అవిచ్ఛిన్నకమ్మన్తత్తా పన కతఖణఞ్చ కత్తబ్బఖణఞ్చ ఉపాదాయ కరోన్తియేవ నామ హోన్తి. ఏవమేవ యమ్హి సన్తానే అనుసయా అప్పహీనా, యమ్హి వా పన నేసం సన్తానే ఉప్పత్తిపచ్చయే సతి ఉప్పత్తి అనివారితా, తత్థ అనుప్పజ్జనక్ఖణేపి ఉప్పన్నపుబ్బఞ్చేవ కాలన్తరే ఉప్పజ్జనకఞ్చ ఉపాదాయ యస్స కామరాగానుసయో ఉప్పజ్జతి, తస్స పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతియేవ నామాతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. ఇతో పరేసుపి ఏవరూపేసు విస్సజ్జనేసు ఏసేవ నయో. నో చ తస్సాతి ఇదం అనాగామిస్స కామరాగబ్యాపాదానం అనవసేసతో పహీనత్తా వుత్తం. తిణ్ణం పుగ్గలానన్తి పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామీనం. ద్విన్నం పుగ్గలానన్తి సోతాపన్నసకదాగామీనం. పరతోపి ఏవరూపేసు ఠానేసు ఏసేవ నయో.

౧౪. ఓకాసవారస్స పఠమదుతియపుచ్ఛాసు యస్మా కామరాగానుసయో కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతి, పటిఘానుసయో దుక్ఖవేదనాయ; తస్మా ‘నో’తి పటిసేధో కతో. తతియపుచ్ఛాయం ఉభిన్నమ్పి కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసయనతో ‘ఆమన్తా’తి పటివచనం దిన్నం. రూపధాతుఅరూపధాతుయా పన మానానుసయస్స కామరాగానుసయేన సద్ధిం అసాధారణం ఉప్పత్తిట్ఠానం. తస్మా నో చ తత్థ కామరాగానుసయోతి వుత్తం. ఇమినా నయేన సబ్బేసం ఉప్పత్తిట్ఠానవారం ఓలోకేత్వా సాధారణాసాధారణం ఉప్పత్తిట్ఠానం వేదితబ్బం.

౨౦. దుకమూలకపుచ్ఛాయం యస్మా కామరాగపటిఘానుసయా నాపి ఏకస్మిం ఠానే ఉప్పజ్జన్తి, న ఏకం ధమ్మం ఆరమ్మణం కరోన్తి, తస్మా నత్థీతి పటిక్ఖేపో కతో. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో. యస్మిం ఇమే ద్వే అనుసయా అనుసయేయ్యుం, తం ఠానమేవ నత్థి. తస్మా ‘‘కత్థ మానానుసయో అనుసేతీ’’తి అయం పుచ్ఛా అపుచ్ఛాయేవాతి. అఞ్ఞేసుపి ఏవరూపేసు ఏసేవ నయో.

౨౭. పుగ్గలోకాసవారే చతున్నన్తి పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామిఅనాగామీనం.

౩౬. పటిలోమనయే యస్స కామరాగానుసయో నానుసేతీతి అయం పుచ్ఛా అనాగామిం గహేత్వా పుచ్ఛతి.

౫౬. ద్విన్నం పుగ్గలానం సబ్బత్థ కామరాగానుసయో నానుసేతీతి అనాగామిఅరహన్తానం. కామధాతుయా తీసు వేదనాసూతి చ వేదనాగ్గహణేన వేదనాసమ్పయుత్తకానమ్పి తేసం వత్థారమ్మణానమ్పీతి సబ్బేసమ్పి కామావచరధమ్మానం గహణం వేదితబ్బం. అయం అనుసయవారే వినిచ్ఛయకథా.

అనుసయవారవణ్ణనా.

౨. సానుసయవారవణ్ణనా

౬౬-౧౩౧. సానుసయవారే పన యో కామరాగానుసయేన సానుసయోతి యథా ఏకన్తరికజరాదిరోగేన ఆబాధికో యావ తమ్హా రోగా న ముచ్చతి, తావ తస్స రోగస్స అనుప్పత్తిక్ఖణేపి సరోగోయేవ నామ హోతి. ఏవం ససంకిలేసస్స వట్టగామిసత్తస్స యావ అరియమగ్గేన అనుసయా సముగ్ఘాతం న గచ్ఛన్తి, తావ తేసం అనుసయానం అనుప్పత్తిక్ఖణేపి సానుసయోయేవ నామ హోతి. ఏవరూపం సానుసయతం సన్ధాయ ‘ఆమన్తా’తి వుత్తం. సేసమేత్థ అనుసయవారసదిసమేవ.

ఓకాసవారే పన ‘‘రూపధాతుయా అరూపధాతుయా ఏత్థ మానానుసయేన సానుసయో’’తి వుత్తే తాసు ధాతూసు పుగ్గలస్స సానుసయతా పఞ్ఞాయేయ్య, అనుసయస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం న పఞ్ఞాయేయ్య. అనుసయస్స చ ఉప్పత్తిట్ఠానదస్సనత్థం అయం వారో ఆరద్ధో, తస్మా తతో మానానుసయేన సానుసయోతి వుత్తం. ఏవఞ్హి సతి తతో ధాతుద్వయతో ఉప్పన్నేన మానానుసయేన సానుసయోతి అనుసయస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం దస్సితం హోతి. ఇమస్స పన పఞ్హస్స అత్థే అవుత్తే ఆదిపఞ్హస్స అత్థో పాకటో న హోతీతి పఠమం న వుత్తో, తస్మా సో ఏవం వేదితబ్బో. యతో కామరాగానుసయేనాతి యతో ఉప్పన్నేన కామరాగానుసయేన సానుసయో, కిం సో తతో ఉప్పన్నేన పటిఘానుసయేనపి సానుసయోతి? యస్మా పనేతే ద్వే ఏకస్మా ఠానా నుప్పజ్జన్తి; తస్మా ‘‘నో’’తి పటిసేధో కతో. అరహా సబ్బత్థాతి అరహా సబ్బధమ్మేసు ఉప్పజ్జనకేన కేనచి అనుసయేన నిరానుసయోతి. ఇమినా అత్థవసేన నిప్పదేసట్ఠానేసు భుమ్మవచనమేవ కతన్తి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి.

సానుసయవారవణ్ణనా.

౩. పజహనవారవణ్ణనా

౧౩౨-౧౯౭. పజహనవారే పజహతీతి తేన తేన మగ్గేన పహానపరిఞ్ఞావసేన పజహతి, ఆయతిం అనుప్పత్తిధమ్మతం ఆపాదేతి. ఆమన్తాతి అనాగామీమగ్గట్ఠం సన్ధాయ పటివచనం. తదేకట్ఠం పజహతీతి పహానేకట్ఠతం సన్ధాయ వుత్తం. నోతి అరహత్తమగ్గట్ఠం సన్ధాయ పటిసేధో.

యతో కామరాగానుసయం పజహతీతి యతో ఉప్పజ్జనకం కామరాగానుసయం పజహతీతి అత్థో. అట్ఠమకోతి అరహత్తఫలట్ఠతో పట్ఠాయ పచ్చోరోహనగణనాయ గణియమానో సోతాపత్తిమగ్గట్ఠో అట్ఠమకో నామ. దక్ఖిణేయ్యగణనాయ హి అరహా అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తా పఠమో, అరహత్తమగ్గట్ఠో దుతియో, అనాగామీ తతియో…పే… సోతాపత్తిమగ్గట్ఠో అట్ఠమో. సో ఇధ ‘‘అట్ఠమకో’’తి వుత్తో. నామసఞ్ఞాయేవ వా ఏసా తస్సాతి. అనాగామిమగ్గసమఙ్గిఞ్చ అట్ఠమకఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసాతి సద్ధిం పుథుజ్జనేన సేక్ఖాసేక్ఖా. తేసు హి పుథుజ్జనో పహానపరిఞ్ఞాయ అభావేన నప్పజహతి. సేసా తేసం అనుసయానం పహీనత్తా. ద్విన్నం మగ్గసమఙ్గీనన్తి ద్వే మగ్గసమఙ్గినో ఠపేత్వాతి అత్థో. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి.

పజహనవారవణ్ణనా.

౪. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా

౧౯౮-౨౬౩. పరిఞ్ఞావారే పరిజానాతీతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానాతి. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. అయమ్పి హి వారో పజహనవారో వియ మగ్గట్ఠానఞ్ఞేవ వసేన విస్సజ్జితోతి.

పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా.

౫. పహీనవారవణ్ణనా

౨౬౪-౨౭౪. పహీనవారే ఫలట్ఠవసేనేవ దేసనా ఆరద్ధా. అనాగామిస్స హి ఉభోపేతే అనుసయా పహీనా, తస్మా ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం.

౨౭౫-౨౯౬. ఓకాసవారే యత్థ కామరాగానుసయో పహీనో తత్థ పటిఘానుసయో పహీనోతి పుచ్ఛిత్వా న వత్తబ్బో పహీనోతి వా అప్పహీనోతి వాతి వుత్తం తం కస్మాతి? ఉప్పత్తిట్ఠానస్స అసాధారణత్తా. అఞ్ఞం హి కామరాగానుసయస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం, అఞ్ఞం పటిఘానుసయస్స. అభావితమగ్గస్స చ యత్థ అనుసయో ఉప్పజ్జతి, మగ్గే భావితే తత్థేవ సో పహీనో నామ హోతి. తత్థ యస్మా నేవ కామరాగానుసయట్ఠానే పటిఘానుసయో ఉప్పజ్జతి, న పటిఘానుసయట్ఠానే కామరాగానుసయో, తస్మా తత్థ సో పహీనోతి వా అప్పహీనోతి వా న వత్తబ్బో. సో హి యస్మిం అత్తనో ఉప్పత్తిట్ఠానే కామరాగానుసయో పహీనో, తస్మిం అప్పహీనత్తా తత్థ పహీనోతి న వత్తబ్బో. యం కామరాగానుసయస్స ఉప్పత్తిట్ఠానం, తస్మిం అట్ఠితత్తా తత్థ అప్పహీనోతి న వత్తబ్బో.

యత్థ కామరాగానుసయో పహీనో, తత్థ మానానుసయో పహీనోతి ఏత్థ పన సాధారణట్ఠానం సన్ధాయ ఆమన్తాతి వుత్తం. కామరాగానుసయో హి కామధాతుయా ద్వీసు వేదనాసు అనుసేతి. మానానుసయో తాసు చేవ రూపారూపధాతూసు చ. సో ఠపేత్వా అసాధారణట్ఠానం సాధారణట్ఠానే తేన సద్ధిం పహీనో నామ హోతి. తస్మా ‘ఆమన్తా’తి వుత్తం. ఇమినా నయేన సబ్బస్మిమ్పి ఓకాసవారే పహీనతా చ నవత్తబ్బతా చ వేదితబ్బా. ‘నత్థీ’తి ఆగతట్ఠానేసు పన హేట్ఠా వుత్తసదిసోవ వినిచ్ఛయో. పుగ్గలోకాసవారో, ఓకాసవారగతికోయేవ.

౨౯౭-౩౦౭. పటిలోమనయే యస్స కామరాగానుసయో అప్పహీనోతి పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామివసేన పుచ్ఛతి. కిఞ్చాపి హి ఇమే ద్వే అనుసయా పుథుజ్జనతో పట్ఠాయ యావ అనాగామిమగ్గట్ఠా ఛన్నం పుగ్గలానం అప్పహీనా. ఇధ పన పరతో ‘‘తిణ్ణం పుగ్గలానం ద్విన్నం పుగ్గలాన’’న్తిఆదివచనతో మగ్గట్ఠా అనధిప్పేతా, తస్మా పుథుజ్జనసోతాపన్నసకదాగామినోవ సన్ధాయ ‘ఆమన్తా’తి వుత్తం. ద్విన్నం పుగ్గలానన్తి సోతాపన్నసకదాగామీనం. ఇమినా నయేన పుగ్గలవారే వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

౩౦౮-౩౨౯. ఓకాసవారపుగ్గలోకాసవారా పన హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి.

పహీనవారవణ్ణనా.

౬. ఉప్పజ్జనవారవణ్ణనా

౩౩౦. ఉప్పజ్జనవారో అనుసయవారసదిసోయేవ.

౭. ధాతుపుచ్ఛావారవణ్ణనా

౩౩౨-౩౪౦. ధాతువారస్స పుచ్ఛావారే తావ కతి అనుసయా అనుసేన్తీతి కతి అనుసయా సన్తానం అనుగతా హుత్వా సయన్తి. కతి అనుసయా నానుసేన్తీతి కతి అనుసయా సన్తానం న అనుగతా హుత్వా సయన్తి. కతి అనుసయా భఙ్గాతి కతి అనుసయా అనుసేన్తి నానుసేన్తీతి ఏవం విభజితబ్బాతి అత్థో. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం సియా, తం హేట్ఠా పాళివవత్థానే వుత్తమేవ.

౭. ధాతువిస్సజ్జనావారవణ్ణనా

౩౪౧-౩౪౯. నిద్దేసవారే పనస్స కస్సచి సత్త అనుసయా అనుసేన్తీతి పుథుజ్జనవసేన వుత్తం. కస్సచి పఞ్చాతి సోతాపన్నసకదాగామివసేన వుత్తం. తేసఞ్హి దిట్ఠానుసయో చ విచికిచ్ఛానుసయో చ పహీనాతి పఞ్చేవ అనుసేన్తి. తత్థ యథా అనుసయవారే ‘‘అనుసేన్తీ’’తి పదస్స ఉప్పజ్జన్తీతి అత్థో గహితో, ఏవమిధ న గహేతబ్బో. కస్మా? తస్మిం ఖణే అనుప్పజ్జనతో. కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స హి విపాకచిత్తఞ్చేవ కమ్మసముట్ఠానరూపఞ్చ ఉప్పజ్జతి, అకుసలచిత్తం నత్థి. అనుసయా చ అకుసలచిత్తక్ఖణే ఉప్పజ్జన్తి, న విపాకచిత్తక్ఖణేతి తస్మిం ఖణే అనుప్పజ్జనతో తథా అత్థో న గహేతబ్బో. కథం పన గహేతబ్బోతి? యథా లబ్భతి తథా గహేతబ్బో. కథఞ్చ లబ్భతి? అప్పహీనట్ఠేన. యథా హి రాగదోసమోహానం అప్పహీనత్తా. కుసలాబ్యాకతచిత్తసమఙ్గీ పుగ్గలో ‘‘సరాగో సదోసో సమోహో’’తి వుచ్చతి, ఏవం మగ్గభావనాయ అప్పహీనత్తా పటిసన్ధిక్ఖణేపి తస్స తస్స పుగ్గలస్స తే తే అనుసయా అనుసేన్తీతి వుచ్చన్తి. న కేవలఞ్చ వుచ్చన్తి, అప్పహీనత్తా పన తే అనుసేన్తియేవ నామాతి వేదితబ్బా.

అనుసయా భఙ్గా నత్థీతి యస్స హి యో అనుసేతి, సో అనుసేతియేవ; యో నానుసేతి, సో నానుసేతియేవ. అయం అనుసేతి చ నానుసేతి చ, అయం సియా అనుసేతి సియా నానుసేతీతి, ఏవం విభజితబ్బో అనుసయో నామ నత్థి. రూపధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స కస్సచి తయోతి అనాగామివసేన వుత్తం. తస్స హి కామరాగపటిఘదిట్ఠివిచికిచ్ఛానుసయా చత్తారోపి అనవసేసతో పహీనా. ఇతరే తయోవ అప్పహీనా. తేన వుత్తం – ‘‘కస్సచి తయో అనుసయా అనుసేన్తీ’’తి.

న కామధాతున్తి కామధాతుయా పటిసిద్ధత్తా సేసా ద్వే ధాతుయో ఉపపజ్జన్తస్సాతి అత్థో. సత్తే వాతి యస్మా అరియసావకస్స రూపధాతుయా చుతస్స కామధాతుయం ఉపపత్తి నామ నత్థి, పుథుజ్జనస్సేవ హోతి, తస్మా సత్తేవాతి నియమేత్వా వుత్తం. ‘‘అరూపధాతుయా చుతస్స కామధాతుం ఉపపజ్జన్తస్స సత్తేవా’’తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. రూపధాతుయా ఉపపత్తి నత్థీతి కస్మా నత్థి? ఉపపత్తినిప్ఫాదకస్స రూపావచరజ్ఝానస్స అభావా. సో హి సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా తం ధాతుం ఉపపన్నోతి నాస్స తత్థ రూపావచరజ్ఝానం అత్థి. తదభావా రూపధాతుయం ఉపపత్తి నత్థీతి వేదితబ్బా. అరూపధాతుయా చుతస్స న కామధాతున్తి ఏత్థ అరూపధాతుయేవ అధిప్పేతా. ఇమినా నయేన సబ్బవిస్సజ్జనేసు అత్థో వేదితబ్బోతి.

ధాతువారవణ్ణనా.

అనుసయయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.