౮. చిత్తయమకం

ఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧-౬౨. ఇదాని తేసఞ్ఞేవ మూలయమకే దేసితానం కుసలాదిధమ్మానం లబ్భమానవసేన ఏకదేసమేవ సఙ్గణ్హిత్వా అనుసయయమకానన్తరం దేసితస్స చిత్తయమకస్స అత్థవణ్ణనా హోతి. తత్థ పాళివవత్థానం తావ వేదితబ్బం. ఇమస్మిఞ్హి చిత్తయమకే మాతికాఠపనం, ఠపితమాతికాయ విస్సజ్జనన్తి ద్వే వారా హోన్తి. తత్థ మాతికాఠపనే పుగ్గలవారో, ధమ్మవారో, పుగ్గలధమ్మవారోతి ఆదితోవ తయో సుద్ధికమహావారా హోన్తి.

తత్థ ‘‘యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఏవం పుగ్గలవసేన చిత్తస్స ఉప్పజ్జననిరుజ్ఝనాదిభేదం దీపేన్తో గతో పుగ్గలవారో నామ. ‘‘యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఏవం ధమ్మవసేనేవ చిత్తస్స ఉప్పజ్జననిరుజ్ఝనాదిభేదం దీపేన్తో గతో ధమ్మవారో నామ. ‘‘యస్స యం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతీ’’తి ఏవం ఉభయవసేన చిత్తస్స ఉప్పజ్జననిరుజ్ఝనాదిభేదం దీపేన్తో గతో పుగ్గలధమ్మవారో నామ. తతో ‘‘యస్స సరాగం చిత్త’’న్తి సోళసన్నం పదానం వసేన అపరే సరాగాదిపదవిసేసితా సోళస పుగ్గలవారా, సోళస ధమ్మవారా, సోళస పుగ్గలధమ్మవారాతి అట్ఠచత్తాలీసం మిస్సకవారా హోన్తి. తే సరాగాదిపదమత్తం దస్సేత్వా సఙ్ఖిత్తా. తతో ‘‘యస్స కుసలం చిత్త’’న్తిఆదినా నయేన ఛసట్ఠిద్విసతసఙ్ఖానం అభిధమ్మమాతికాపదానం వసేన అపరే కుసలాదిపదవిసేసితా ఛసట్ఠిద్విసతపుగ్గలవారా, ఛసట్ఠిద్విసతధమ్మవారా ఛసట్ఠిద్విసతపుగ్గలధమ్మవారాతి అట్ఠనవుతిసత్తసతా మిస్సకవారా హోన్తి. తేపి కుసలాదిపదమత్తం దస్సేత్వా సఙ్ఖిత్తాయేవ. యానిపేత్థ సనిదస్సనాదీని పదాని చిత్తేన సద్ధిం న యుజ్జన్తి, తాని మోఘపుచ్ఛావసేన ఠపితాని.

తేసు పన తీసు వారేసు సబ్బపఠమే సుద్ధికపుగ్గలమహావారే ఉప్పాదనిరోధకాలసమ్భేదవారో, ఉప్పాదుప్పన్నవారో, నిరోధుప్పన్నవారో, ఉప్పాదవారో, నిరోధవారో, ఉప్పాదనిరోధవారో ఉప్పజ్జమాననిరోధవారో, ఉప్పజ్జమానుప్పన్నవారో, నిరుజ్ఝమానుప్పన్నవారో, ఉప్పన్నుప్పాదవారో, అతీతానాగతవారో, ఉప్పన్నుప్పజ్జమానవారో, నిరుద్ధనిరుజ్ఝమానవారో, అతిక్కన్తకాలవారోతి చుద్దస అన్తరవారా. తేసు ఉప్పాదవారో, నిరోధవారో, ఉప్పాదనిరోధవారోతి ఇమేసు తీసు వారేసు అనులోమపటిలోమవసేన ఛ ఛ కత్వా అట్ఠారస యమకాని. ఉప్పన్నుప్పాదవారే అతీతానాగతకాలవసేన అనులోమతో ద్వే, పటిలోమతో ద్వేతి చత్తారి యమకాని. సేసేసు ఆదితో నిద్దిట్ఠేసు తీసు, అనన్తరే నిద్దిట్ఠేసు తీసు; అవసానే నిద్దిట్ఠేసు చతూసూతి దససు వారేసు అనులోమతో ఏకం, పటిలోమతో ఏకన్తి ద్వే ద్వే కత్వా వీసతి యమకాని. ఏవం సబ్బేసుపి చుద్దససు అన్తరవారేసు ద్వాచత్తాలీస యమకాని, చతురాసీతి పుచ్ఛా అట్ఠసట్ఠిఅత్థసతం హోతి. యథా చ ఏకస్మిం సుద్ధికపుగ్గలమహావారే, తథా సుద్ధికధమ్మవారేపి సుద్ధికపుగ్గలధమ్మవారేపీతి తీసు మహావారేసు ఛబ్బీసతియమకసతం, తతో దిగుణా పుచ్ఛా, తతో దిగుణా అత్థా చ వేదితబ్బా. ఇదం పన వారత్తయం సరాగాదివసేన సోళసగుణం, కుసలాదివసేన ఛసట్ఠిద్విసతగుణం కత్వా ఇమస్మిం చిత్తయమకే అనేకాని యమకసహస్సాని, తతో దిగుణా పుచ్ఛా, తతో దిగుణా అత్థా చ హోన్తీతి. పాఠో పన సంఖిత్తోతి. ఏవం తావ ఇమస్మిం చిత్తయమకే పాళివవత్థానం వేదితబ్బం.

మాతికాఠపనవణ్ణనా.

నిద్దేసో

౧. పుగ్గలవారవణ్ణనా

౬౩. ఇదాని ఠపితానుక్కమేన మాతికం విస్సజ్జేతుం యస్స చిత్తం ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతీతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఉప్పజ్జతీతి ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గితాయ ఉప్పజ్జతి న నిరుజ్ఝతీతి నిరోధక్ఖణం అప్పత్తతాయ న నిరుజ్ఝతి. తస్స చిత్తన్తి తస్స పుగ్గలస్స తతో పట్ఠాయ చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి నుప్పజ్జిస్సతీతి పుచ్ఛతి. తేసం చిత్తన్తి యేసం పరిచ్ఛిన్నవట్టదుక్ఖానం ఖీణాసవానం సబ్బపచ్ఛిమస్స చుతిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణో వత్తతి, ఏతేసం తదేవ చుతిచిత్తం ఉప్పాదప్పత్తతాయ ఉప్పజ్జతి నామ, భఙ్గం అప్పత్తతాయ న నిరుజ్ఝతి. ఇదాని పన భఙ్గం పత్వా తం తేసం చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి, తతో అప్పటిసన్ధికత్తా అఞ్ఞం నుప్పజ్జిస్సతి. ఇతరేసన్తి పచ్ఛిమచిత్తసమఙ్గిం ఖీణాసవం ఠపేత్వా అవసేసానం సేక్ఖాసేక్ఖపుథుజ్జనానం నిరుజ్ఝిస్సతి చేవ ఉప్పజ్జిస్సతి చాతి యం తం ఉప్పాదక్ఖణప్పత్తం తం నిరుజ్ఝిస్సతేవ. అఞ్ఞం పన తస్మిం వా అఞ్ఞస్మిం వా అత్తభావే ఉప్పజ్జిస్సతి చేవ నిరుజ్ఝిస్సతి చ. దుతియపుచ్ఛావిస్సజ్జనేపి తథారూపస్సేవ ఖీణాసవస్స చిత్తం సన్ధాయ ‘ఆమన్తా’తి వుత్తం. నుప్పజ్జతి నిరుజ్ఝతీతి భఙ్గక్ఖణే అరహతో పచ్ఛిమచిత్తమ్పి సేసానం భిజ్జమానచిత్తమ్పి. తతో పట్ఠాయ పన అరహతో చిత్తం న నిరుజ్ఝిస్సతీతి సక్కా వత్తుం ఉప్పజ్జిస్సతీతి పన న సక్కా. సేసానం ఉప్పజ్జిస్సతీతి సక్కా వత్తుం, న నిరుజ్ఝిస్సతీతి న సక్కా. తస్మా ‘నో’తి పటిసేధో కతో. దుతియపఞ్హే యస్స చిత్తం న నిరుజ్ఝిస్సతి, ఉప్పజ్జిస్సతీతి సో పుగ్గలోయేవ నత్థి, తస్మా నత్థీతి పటిక్ఖేపో కతో.

౬౫-౮౨. ఉప్పన్నన్తి ఉప్పాదసమఙ్గినోపేతం నామం. ఉప్పాదం పత్వా అనిరుద్ధస్సాపి. తత్థ ఉప్పాదసమఙ్గితం సన్ధాయ ‘ఆమన్తా’తి, ఉప్పాదం పత్వా అనిరుద్ధభావం సన్ధాయ ‘‘తేసం చిత్తం ఉప్పన్న’’న్తి వుత్తం. అనుప్పన్నన్తి ఉప్పాదం అప్పత్తం. తేసం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్థాతి ఏత్థాపి సబ్బేసం తావ చిత్తం ఖణపచ్చుప్పన్నమేవ హుత్వా ఉప్పాదక్ఖణం అతీతత్తా ఉప్పజ్జిత్థ నామ, నిరోధసమాపన్నానం నిరోధతో పుబ్బే ఉప్పన్నపుబ్బత్తా, అసఞ్ఞసత్తానం సఞ్ఞీభవే ఉప్పన్నపుబ్బత్తా. ఉప్పజ్జిత్థ చేవ ఉప్పజ్జతి చాతి ఉప్పాదం పత్తత్తా ఉప్పజ్జిత్థ, అనతీతత్తా ఉప్పజ్జతి నామాతి అత్థో.

ఉప్పాదక్ఖణే అనాగతఞ్చాతి ఉప్పాదక్ఖణే చ చిత్తం అనాగతఞ్చ చిత్తన్తి అత్థో.

౮౩. అతిక్కన్తకాలవారే ఉప్పజ్జమానం ఖణన్తి ఉప్పాదక్ఖణం. తత్థ కిఞ్చాపి ఉప్పాదక్ఖణో ఉప్పజ్జమానో నామ న హోతి, ఉప్పజ్జమానస్స పన ఖణత్తా ఏవం వుత్తో. ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలన్తి న చిరం వీతిక్కన్తం తమేవ పన ఉప్పాదక్ఖణం వీతిక్కన్తం హుత్వా అతిక్కన్తకాలన్తి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. నిరుజ్ఝమానం ఖణన్తి నిరోధక్ఖణం. తత్థ కిఞ్చాపి నిరోధక్ఖణో నిరుజ్ఝమానో నామ న హోతి, నిరుజ్ఝమానస్స పన ఖణత్తా ఏవం వుత్తో. ఖణం వీతిక్కన్తం అతిక్కన్తకాలన్తి కిం తస్స చిత్తం ఏవం నిరోధక్ఖణమ్పి వీతిక్కన్తం హుత్వా అతిక్కన్తకాలం నామ హోతీతి పుచ్ఛతి. తత్థ యస్మా భఙ్గక్ఖణే చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం హుత్వా అతిక్కన్తకాలం హోతి, నిరోధక్ఖణం ఖణం వీతిక్కన్తం హుత్వా అతిక్కన్తకాలం నామ న హోతి. అతీతం పన చిత్తం ఉభోపి ఖణే ఖణం వీతిక్కన్తం హుత్వా అతిక్కన్తకాలం నామ, తస్మా ‘‘భఙ్గక్ఖణే చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణం వీతిక్కన్తం, భఙ్గక్ఖణం అవీతిక్కన్తం, అతీతం చిత్తం ఉప్పాదక్ఖణఞ్చ వీతిక్కన్తం భఙ్గక్ఖణఞ్చ వీతిక్కన్తన్తి విస్సజ్జనమాహ. దుతియపఞ్హస్స విస్సజ్జనే యస్మా అతీతం చిత్తం ఉభోపి ఖణే వీతిక్కన్తం హుత్వా అతిక్కన్తకాలం నామ హోతి, తస్మా అతీతం చిత్తన్తి వుత్తం. పటిలోమపఞ్హస్స విస్సజ్జనే యస్మా ఉప్పాదక్ఖణే చ చిత్తం అనాగతఞ్చ చిత్తం ఉభోపి ఖణే ఖణం వీతిక్కన్తం హుత్వా అతిక్కన్తకాలం నామ న హోతి, తేసం ఖణానం అవీతిక్కన్తత్తా. తస్మా ‘‘ఉప్పాదక్ఖణే చిత్తం అనాగతం చిత్త’’న్తి వుత్తం. దుతియవిస్సజ్జనం పాకటమేవ.

౮౪-౧౧౩. ధమ్మవారేపి ఇమినావుపాయేన సబ్బవిస్సజ్జనేసు అత్థో వేదితబ్బో. పుగ్గలధమ్మవారో ధమ్మవారగతికోయేవ.

౧౧౪-౧౧౬. సబ్బేపి మిస్సకవారా యస్స సరాగం చిత్తన్తిఆదినా నయేన ముఖమత్తం దస్సేత్వా సఙ్ఖిత్తా. విత్థారో పన నేసం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. తేసు పన ‘‘యస్స సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతి; తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి, నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి ఏవం విత్థారేతబ్బతాయ పుచ్ఛావ సదిసా హోతి. యస్మా పన సరాగం చిత్తం పచ్ఛిమచిత్తం న హోతి, తస్మా ‘‘యస్స సరాగం చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న నిరుజ్ఝతి; తస్స చిత్తం నిరుజ్ఝిస్సతి, నుప్పజ్జిస్సతీతి నో’’తి ఏవం విస్సజ్జితబ్బత్తా విస్సజ్జనం అసదిసం హోతి. తం తం తస్సా తస్సా పుచ్ఛాయ అనురూపవసేన వేదితబ్బన్తి.

చిత్తయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.