౯. ధమ్మయమకం

౧. పణ్ణత్తిఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧-౧౬. ఇదాని తేసఞ్ఞేవ మూలయమకే దేసితానం కుసలాదిధమ్మానం మాతికం ఠపేత్వా చిత్తయమకానన్తరం దేసితస్స ధమ్మయమకస్స వణ్ణనా హోతి. తత్థ ఖన్ధయమకే వుత్తనయేనేవ పాళివవత్థానం వేదితబ్బం. యథా హి తత్థ పణ్ణత్తివారాదయో తయో మహావారా, అవసేసా అన్తరవారా చ హోన్తి, తథా ఇధాపి. ‘‘యో కుసలం ధమ్మం భావేతి, సో అకుసలం ధమ్మం పజహతీ’’తి ఆగతత్తా పనేత్థ పరిఞ్ఞావారో, భావనావారో నామాతి వేదితబ్బో. తత్థ యస్మా అబ్యాకతో ధమ్మో నేవ భావేతబ్బో, న పహాతబ్బో, తస్మా తం పదమేవ న ఉద్ధటం. పణ్ణత్తివారే పనేత్థ తిణ్ణం కుసలాదిధమ్మానం వసేన పదసోధనవారో, పదసోధనమూలచక్కవారో, సుద్ధధమ్మవారో, సుద్ధధమ్మమూలచక్కవారోతి ఇమేసు చతూసు వారేసు యమకగణనా వేదితబ్బా.

౧. పణ్ణత్తినిద్దేసవారవణ్ణనా

౧౭-౩౨. పణ్ణత్తివారనిద్దేసే పన కుసలా కుసలధమ్మాతి కుసలానం ఏకన్తేన కుసలధమ్మత్తా ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తం. సేసవిస్సజ్జనేసుపి ఏసేవ నయో. అవసేసా ధమ్మా న అకుసలా ధమ్మాతి అవసేసా ధమ్మా అకుసలా న హోన్తి, ధమ్మా పన హోన్తీతి అత్థో. ఇమినా నయేన సబ్బవిస్సజ్జనాని వేదితబ్బాని.

పణ్ణత్తివారవణ్ణనా.

౨. పవత్తివారవణ్ణనా

౩౩-౩౪. పవత్తివారే పనేత్థ పచ్చుప్పన్నకాలే పుగ్గలవారస్స అనులోమనయే ‘‘యస్స కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తస్స అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి; యస్స వా పన అకుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి, తస్స కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి కుసలధమ్మమూలకాని ద్వే యమకాని, అకుసలధమ్మమూలకం ఏకన్తి తీణి యమకాని హోన్తి. తస్స పటిలోమనయేపి ఓకాసవారాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవమేత్థ సబ్బవారేసు తిణ్ణం తిణ్ణం యమకానం వసేన యమకగణనా వేదితబ్బా. అత్థవినిచ్ఛయే పనేత్థ ఇదం లక్ఖణం – ఇమస్స హి ధమ్మయమకస్స పవత్తిమహావారే ‘‘ఉప్పజ్జన్తి నిరుజ్ఝన్తీ’’తి ఇమేసు ఉప్పాదనిరోధేసు కుసలాకుసలధమ్మా తావ ఏకన్తేన పవత్తియంయేవ లబ్భన్తి, న చుతిపటిసన్ధీసు. అబ్యాకతధమ్మా పన పవత్తే చ చుతిపటిసన్ధీసు చాతి తీసుపి కాలేసు లబ్భన్తి. ఏవమేత్థ యం యత్థ యత్థ లబ్భతి, తస్స వసేన తత్థ తత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తత్రిదం నయముఖం – కుసలాకుసలానం తావ ఏకక్ఖణే అనుప్పజ్జనతో ‘‘నో’’తి పటిసేధో కతో. అబ్యాకతా చాతి చిత్తసముట్ఠానరూపవసేన వుత్తం.

౩౫-౩౬. యత్థ కుసలా ధమ్మా నుప్పజ్జన్తీతి అసఞ్ఞభవం సన్ధాయ వుత్తం. తేనేవేత్థ ‘‘ఆమన్తా’’తి విస్సజ్జనం కతం. ఉప్పజ్జన్తీతి ఇదమ్పి అసఞ్ఞభవంయేవ సన్ధాయ వుత్తం. అబ్యాకతానం పన అనుప్పత్తిట్ఠానస్స అభావా ‘‘నత్థీ’’తి పటిక్ఖేపో కతో.

౪౯. దుతియే అకుసలేతి భవం అస్సాదేత్వా ఉప్పన్నేసు నికన్తిజవనేసు దుతియే జవనచిత్తే. దుతియే చిత్తే వత్తమానేతి పటిసన్ధితో దుతియే భవఙ్గచిత్తే వత్తమానే సహ వా పటిసన్ధియా భవఙ్గం విపాకవసేన ఏకమేవ కత్వా భవనికన్తియా ఆవజ్జనచిత్తే. తఞ్హి కిరియచిత్తత్తా అబ్యాకతజాతియం విపాకతో దుతియం నామ హోతి.

౫౭. యస్స చిత్తస్స అనన్తరా అగ్గమగ్గన్తి గోత్రభుచిత్తం సన్ధాయ వుత్తం. కుసలా ధమ్మా ఉప్పజ్జిస్సన్తీతి తే అగ్గమగ్గధమ్మేయేవ సన్ధాయ వుత్తం.

౭౯. యస్స చిత్తస్స అనన్తరా అగ్గమగ్గం పటిలభిస్సన్తి, తస్స చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేతి ఇదం చిత్తజాతివసేన వుత్తం. తజ్జాతికస్స హి ఏకావజ్జనేన ఉప్పన్నస్స తతో ఓరిమచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేపి ఏతం లక్ఖణం లబ్భతేవ.

౯౯. నిరోధవారేపి కుసలాకుసలానం ఏకతో అనిరుజ్ఝనతో ‘‘నో’’తి వుత్తం. ఇమినా నయముఖేన సబ్బత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి.

ధమ్మయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.